|

سقوط از آسمان

اوژن يونسكو از مشهورترين و مهم‌ترين نمايشنامه‌نويسان و نويسندگان قرن بيستم است كه در 26 نوامبر سال 1909 متولد شد. يونسكو كه از شاخص‌ترين چهره‌هاي تئاتر ابسورد است، از سال‌ها پيش در ايران شناخته مي‌شد به‌خصوص نمايشنامه مشهور او «كرگدن» كه تاكنون بارها منتشر شده و به روي صحنه رفته است. با اينكه امروز يونسكو به عنوان نمايشنامه‌نويس شناخته مي‌شود، اما جالب اين است كه او كارش را نه با نمايشنامه بلكه در آغاز با شعر و نقد شروع كرد كه در مجله‌ها و روزنامه‌هاي رومانيايي مي‌نوشت. يونسكو اولين نمايشنامه‌اش را در چهل‌سالگي نوشت و نخستين كارهاي تئاتر‌ي‌اش كه در شمار خلاقانه‌ترين و پيشروترين آثارش هم هستند نمايشنامه‌هاي كوتاه و تك‌پرده‌اي‌ هستند. به تازگي يكي از نمايشنامه‌هاي يونسكو با عنوان «عابر هوايي» با ترجمه سحر داوري در نشر بيدگل منتشر شده است. نشر بيدگل در قالب مجموعه‌اي قصد انتشار آثار يونسكو را دارد و «عابر هوايي» دومين كتاب اين مجموعه است. پيش‌تر، «كرگدن» نيز در قالب همين مجموعه و با ترجمه سحر داوري به چاپ رسيده بود. ماجرای نمایشنامه «کرگدن» که بارها به زبان‌های مختلف ترجمه شده و در گوشه و کنار جهان روی صحنه رفته از این قرار است که ساکنان شهر کوچکی در فرانسه به مرور به کرگدن تبدیل می‌شوند و در این میان یکی از شخصیت‌های نمایشنامه به نام «برانژه» که در طول نمایش چندان هم شخصیت بهنجاری نشان نمی‌دهد و مورد انتقاد است، از این دگرگونی جمعی سر باز می‌زند. اغلب منتقدان بر این باورند که «کرگدن» نوعی واکنش به وقایع بعد از جنگ جهانی دوم است که موضوعات موجود در آن دوران ازجمله پیروی از سنت و رسوم و عقاید، فرهنگ، فلسفه و اخلاقیات را به نقد می‌کشد. نمایشنامه به سه پرده تقسیم می‌شود و هر پرده صحنه‌ای از هجوم کرگدن‌ها را نشان می‌دهد. دوراني را كه يونسكو در آن زندگي مي‌كرد، بسياري عصر بيهودگي‌ها ناميده‌اند و از نظر يونسكو و نويسندگاني ديگر مثل سارتر و آداموف و بكت و... جهان وجه متافيزيكي‌اش را از دست داده و انسان تنهاتر از هر موقعيت ديگري است. يونسكو طنزنويس بزرگي بود و شايد سويه طنز در آثار او دقيقا برآمده از موقعيت تنهايي و غمبارش بود. «عابر هوايي» نيز از نمايشنامه‌هاي خواندني و قابل اعتناي يونسكو است. اين اثر، نمايشنامه‌اي پرشخصيت است و مهم‌ترين ويژگي‌هاي نمايشنامه‌نويسي يونسكو در اين اثر هم ديده مي‌شود. در فضاي اين نمايشنامه، با خانه‌اي ييلاقي به سبك انگليسي روبه‌روييم در كشتزاري به سبك كارهاي دوانيه روسو يا اوتريو و شاگال. اين خانه كوچك فضايي رؤيايي را پيش‌روي بيننده مي‌سازد. همه‌چيز نوراني است. يعني بدون سايه‌روشن و گرفتگي. بقيه صحنه، دشت پرعلف سرسبز و باطراوتي است كه بر فلاتي بر فراز دره‌اي قرار دارد. بلندترين نقطه فلات، كه ماجراي نمايش در آنجا رخ مي‌دهد، نيم‌دايره است، تا از يك‌ سو، پرتگاه خيلي نزديك باشد و خود را بر لبه آن احساس كنيم و از سوي ديگر بتوانيم در انتهاي سمت راست، اولين خانه‌هاي سراپا سفيد و آفتابي يك روز آفتابي ماه آوريل را در يك شهر كوچك انگليسي ‌بينيم. آسمان بسيار آبي و صاف است. همچنين چندين درخت در صحنه نمايش ديده مي‌شود؛ درخت‌هاي گيلاس و گلابي كه شكوفه داده‌اند. صداهاي بسيار ضعيف ترن‌هايي را از انتهاي دره، در طول رودخانه كوچكي كه قابل كشتيراني است مي‌شنويم كه البته رودخانه را هم نمي‌بينيم اما از صداي خفيف سوت‌هاي كشتي، وجودش را حدس مي‌زنيم. كابل‌هاي يك تله‌كابين را مي‌بينيم كه دو كابين كوچك قرمز بر آن بالا و پايين مي‌روند. كمي بعد، به تدريج كه ماجرا پيش مي‌رود، وسايل ديگري و نيز تغييرات ديگري را بر صحنه خواهيم ديد. به اين ترتيب، هنگامي كه آقاي برانژه و خانواده‌اش بر لب پرتگاه گشت‌وگذار مي‌كنند، ويرانه‌هايي صورتي‌رنگ و پر از گل مي‌بينيم، مرز نيستي، پل نقره‌اي، و ترني با خط‌آهن دندانه‌اي را بالاي تپه روبه‌رويي و... خواهيم ديد. در ابتدا كه پرده بالا مي‌رود، دو پيرزن انگليسي روي صحنه ظاهر مي‌شوند. آقاي برانژه يا همان عابر هوايي، براي فرار از كار به انگليس آمده تا با خانواده‌اش استراحت كند. اما در اينجا نيز نمي‌تواند در گوشه‌اي به استراحت بپردازد چراكه يك خبرنگار به سراغش مي‌آيد و از او مي‌پرسد كه چه زماني شاهكاري جهاني مي‌آفريند. برانژه در پاسخ مي‌گويد كه هيچ دليلي براي نوشتن ندارد و اين را يك اعتراف مي‌نامد. خبرنگار در پاسخ او مي‌گويد براي هيچ چيز در اين دنيا دليلي وجود ندارد و برانژه باز در پاسخ به او مي‌گويد: «البته. منتها، با اينكه هيچ دليلي وجود نداره، آدم‌ها خيلي كارها مي‌كنن. اما كساني كه روحيه ضعيفي دارن دلايلي ظاهري براي كارهاشون پيدا مي‌كنن. و تظاهر مي‌كنن كه به اين كارها اعتقاد دارن. مي‌گن آدم بالاخره بايد يه كاري كنه. من از اين دسته آدم‌ها نيستم».

اوژن يونسكو از مشهورترين و مهم‌ترين نمايشنامه‌نويسان و نويسندگان قرن بيستم است كه در 26 نوامبر سال 1909 متولد شد. يونسكو كه از شاخص‌ترين چهره‌هاي تئاتر ابسورد است، از سال‌ها پيش در ايران شناخته مي‌شد به‌خصوص نمايشنامه مشهور او «كرگدن» كه تاكنون بارها منتشر شده و به روي صحنه رفته است. با اينكه امروز يونسكو به عنوان نمايشنامه‌نويس شناخته مي‌شود، اما جالب اين است كه او كارش را نه با نمايشنامه بلكه در آغاز با شعر و نقد شروع كرد كه در مجله‌ها و روزنامه‌هاي رومانيايي مي‌نوشت. يونسكو اولين نمايشنامه‌اش را در چهل‌سالگي نوشت و نخستين كارهاي تئاتر‌ي‌اش كه در شمار خلاقانه‌ترين و پيشروترين آثارش هم هستند نمايشنامه‌هاي كوتاه و تك‌پرده‌اي‌ هستند. به تازگي يكي از نمايشنامه‌هاي يونسكو با عنوان «عابر هوايي» با ترجمه سحر داوري در نشر بيدگل منتشر شده است. نشر بيدگل در قالب مجموعه‌اي قصد انتشار آثار يونسكو را دارد و «عابر هوايي» دومين كتاب اين مجموعه است. پيش‌تر، «كرگدن» نيز در قالب همين مجموعه و با ترجمه سحر داوري به چاپ رسيده بود. ماجرای نمایشنامه «کرگدن» که بارها به زبان‌های مختلف ترجمه شده و در گوشه و کنار جهان روی صحنه رفته از این قرار است که ساکنان شهر کوچکی در فرانسه به مرور به کرگدن تبدیل می‌شوند و در این میان یکی از شخصیت‌های نمایشنامه به نام «برانژه» که در طول نمایش چندان هم شخصیت بهنجاری نشان نمی‌دهد و مورد انتقاد است، از این دگرگونی جمعی سر باز می‌زند. اغلب منتقدان بر این باورند که «کرگدن» نوعی واکنش به وقایع بعد از جنگ جهانی دوم است که موضوعات موجود در آن دوران ازجمله پیروی از سنت و رسوم و عقاید، فرهنگ، فلسفه و اخلاقیات را به نقد می‌کشد. نمایشنامه به سه پرده تقسیم می‌شود و هر پرده صحنه‌ای از هجوم کرگدن‌ها را نشان می‌دهد. دوراني را كه يونسكو در آن زندگي مي‌كرد، بسياري عصر بيهودگي‌ها ناميده‌اند و از نظر يونسكو و نويسندگاني ديگر مثل سارتر و آداموف و بكت و... جهان وجه متافيزيكي‌اش را از دست داده و انسان تنهاتر از هر موقعيت ديگري است. يونسكو طنزنويس بزرگي بود و شايد سويه طنز در آثار او دقيقا برآمده از موقعيت تنهايي و غمبارش بود. «عابر هوايي» نيز از نمايشنامه‌هاي خواندني و قابل اعتناي يونسكو است. اين اثر، نمايشنامه‌اي پرشخصيت است و مهم‌ترين ويژگي‌هاي نمايشنامه‌نويسي يونسكو در اين اثر هم ديده مي‌شود. در فضاي اين نمايشنامه، با خانه‌اي ييلاقي به سبك انگليسي روبه‌روييم در كشتزاري به سبك كارهاي دوانيه روسو يا اوتريو و شاگال. اين خانه كوچك فضايي رؤيايي را پيش‌روي بيننده مي‌سازد. همه‌چيز نوراني است. يعني بدون سايه‌روشن و گرفتگي. بقيه صحنه، دشت پرعلف سرسبز و باطراوتي است كه بر فلاتي بر فراز دره‌اي قرار دارد. بلندترين نقطه فلات، كه ماجراي نمايش در آنجا رخ مي‌دهد، نيم‌دايره است، تا از يك‌ سو، پرتگاه خيلي نزديك باشد و خود را بر لبه آن احساس كنيم و از سوي ديگر بتوانيم در انتهاي سمت راست، اولين خانه‌هاي سراپا سفيد و آفتابي يك روز آفتابي ماه آوريل را در يك شهر كوچك انگليسي ‌بينيم. آسمان بسيار آبي و صاف است. همچنين چندين درخت در صحنه نمايش ديده مي‌شود؛ درخت‌هاي گيلاس و گلابي كه شكوفه داده‌اند. صداهاي بسيار ضعيف ترن‌هايي را از انتهاي دره، در طول رودخانه كوچكي كه قابل كشتيراني است مي‌شنويم كه البته رودخانه را هم نمي‌بينيم اما از صداي خفيف سوت‌هاي كشتي، وجودش را حدس مي‌زنيم. كابل‌هاي يك تله‌كابين را مي‌بينيم كه دو كابين كوچك قرمز بر آن بالا و پايين مي‌روند. كمي بعد، به تدريج كه ماجرا پيش مي‌رود، وسايل ديگري و نيز تغييرات ديگري را بر صحنه خواهيم ديد. به اين ترتيب، هنگامي كه آقاي برانژه و خانواده‌اش بر لب پرتگاه گشت‌وگذار مي‌كنند، ويرانه‌هايي صورتي‌رنگ و پر از گل مي‌بينيم، مرز نيستي، پل نقره‌اي، و ترني با خط‌آهن دندانه‌اي را بالاي تپه روبه‌رويي و... خواهيم ديد. در ابتدا كه پرده بالا مي‌رود، دو پيرزن انگليسي روي صحنه ظاهر مي‌شوند. آقاي برانژه يا همان عابر هوايي، براي فرار از كار به انگليس آمده تا با خانواده‌اش استراحت كند. اما در اينجا نيز نمي‌تواند در گوشه‌اي به استراحت بپردازد چراكه يك خبرنگار به سراغش مي‌آيد و از او مي‌پرسد كه چه زماني شاهكاري جهاني مي‌آفريند. برانژه در پاسخ مي‌گويد كه هيچ دليلي براي نوشتن ندارد و اين را يك اعتراف مي‌نامد. خبرنگار در پاسخ او مي‌گويد براي هيچ چيز در اين دنيا دليلي وجود ندارد و برانژه باز در پاسخ به او مي‌گويد: «البته. منتها، با اينكه هيچ دليلي وجود نداره، آدم‌ها خيلي كارها مي‌كنن. اما كساني كه روحيه ضعيفي دارن دلايلي ظاهري براي كارهاشون پيدا مي‌كنن. و تظاهر مي‌كنن كه به اين كارها اعتقاد دارن. مي‌گن آدم بالاخره بايد يه كاري كنه. من از اين دسته آدم‌ها نيستم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.