|

نمايش‌نامه‌اي اپيزوديك از اوريپيد

شرق: تراژدي را اولين فرم ادبيات نمايشي مي‌دانند كه يونانيان آغازگرش بودند. آيسخولوس يا آشيل، سوفوكل و اوريپيد سه قله تراژدي در يونان باستان و دوران طلايي درام يونان به شمار مي‌روند. اوريپيد كه به لحاظ زماني پس از آيسخولوس و سوفوكل قرار دارد، در يكي از سال‌هاي دهه 480 پيش از ميلاد در بخش شرقي آتن متولد شد. از زندگي اوریپيد اطلاعات اندكي در دست است؛ اما امروز مي‌دانيم كه نخستين نمايش‌نامه او، يك سال پس از مرگ آيسخولوس در سال 455 پيش از ميلاد به روي صحنه رفت و او مقام سوم را به دست آورد. در سال 441 پيش از ميلاد اوريپيد به نخستين پيروزي‌اش دست يافت. از ميان آثار اوريپيد امروز فقط نوزده اثر در دست است و گفته مي‌شود او بيش از نود نمايش‌نامه نوشته است. دوران اوريپيد دوران بحران و جنگ بود. در طول زندگي او يونان با كشورهاي ديگر مي‌جنگيد يا در درون خودش جنگ در جريان بود. اوريپيد در مقايسه با آيسخولوس و سوفوكل نمايش‌نامه‌نويس متفاوتي به شمار مي‌رود؛ چرا‌كه او بيش از ديگر نويسندگان ادبيات كلاسيك يونان به مسائل زندگي روزمره توجه كرده است و همچنين به زندگي بردگان و مردم عادي هم توجه نشان داده است. منتقدان قديم و معاصر، اوريپيد را نمايش‌نامه‌نويسي سنت‌شكن، نوآور و نامتعارف دانسته‌اند. غلامرضا شهبازي مدتي است كه در قالب مجموعه‌اي در نشر بيدگل كه به كلاسيك‌هاي يوناني اختصاص دارد، به ترجمه نمايش‌نامه‌هاي اوريپيد مشغول است و جدیدترين عنوان اين مجموعه «زنان فنيقي» است. پيش‌از‌اين «الكترا»، «زنان تروآ» و «مده‌آ» منتشر شده بودند. «زنان فنيقي» نمايش‌نامه‌اي است كه شخصيت‌هاي نمايشي گوناگون و شناخته‌شده‌اي مانند اديپوس، يوكاسته، آنتيگنه، كرئن، تيرزياس، پولونيكس، اتئوكلس و منوسئوس دارد. «زنان فنيقي» با داشتن دوازده شخصيت يكي از پرشخصيت‌ترين و پيچيده‌ترين نمايش‌نامه‌هاي اوريپيد است. اين نمايش‌نامه اولين‌بار حدود سال 409 پيش از ميلاد به روي صحنه رفت. اوريپيد در اين اثر به تاريخ شوم خاندان لائيوس پس از سقوط تراژيك اديپوس، پادشاه تباي پرداخته است. او در اين نمايش‌نامه تجربي كه مي‌توان گفت ساختاري اپيزوديك دارد، با دور‌شدن از شكل بسته درام‌‌پردازي در پي آن است كه تصويري تمام‌نما و افسونگر از شهر تباي به دست دهد. شهبازي دو پي‌گفتار به ضميمه «زنان فنيقي» ترجمه كرده كه عبارت‌اند از:‌ «اسطوره در نمايش‌نامه زنان فنيقي» نوشته آيتا هيلتن و نيز متني از آنا اي. لاماري. لاماري با به‌كارگيري روايت‌شناسي نوين براي «زنان فنيقي» سعي كرده تا به درك عميق‌تري از ساختار دروني اين نمايش‌نامه برسد. او اين نمايش‌نامه را يكي از پيچيده‌ترين آثار اوريپيد دانسته كه براي بررسي موضوعاتي مانند تأثيرگذاري خطاهاي تاريخي، سطوح چندگانه روايت، تغييرات در ريتم، ارائه رويدادهاي داستاني واحد از طريق كانونمندسازهاي مختلف و نيز تعريف فضاي روي صحنه و پشت صحنه زمينه‌اي مساعد فراهم كرده است. در بخشي از متن او مي‌خوانيم: «يكي از چشمگيرترين ويژگي‌هاي زنان فنيقي استفاده چندگانه از اسطوره است. در زنان فنيقي رزم‌نامه تبايي صرفا بخشي از زرادخانه اوريپيد نيست؛ بلكه روايت كامل اين رزم‌نامه يكي از دغدغه‌هاي دراماتيك اصلي اوست. اوريپيد، با بزرگ‌نمايي اسطوره تبايي، روايتي مي‌آفريند كه اين اسطوره در آن به‌مثابه يك موجوديت ارائه مي‌شود و مصائب تبار لابداكوس آغاز و ميانه و پايان مشخص دارد. او در زنان فنيقي مقدار معتنابهي از داده‌هاي اسطوره‌اي را مي‌گنجاند و از اين نمايش‌نامه به خودي خود يك كلان‌‌متن اسطوره‌اي تبايي مي‌سازد. براي نخستين‌بار در مجموعه آثار دراماتيك درباره تباي، داستان‌هايي در باب دوران پيش از تاريخ تباي، كشته‌شدن لائيوس به دست پسرش، رها‌كردن اديپوس نوزاد با تن عريان به حال خود، نفرين اديپوس، كشمكش ميان اتئوكلس و پولونيكس و نيز تبعيد اديپوس روايت مي‌شود و به گونه‌اي دراماتيك در نمايش‌نامه‌اي واحد ارائه مي‌شود. اوريپيد در سوداي آن است كه تصويري تمام‌نما از تباي بيافريند؛ تصويري كه در آن اطلاعات اسطوره‌اي فراواني را در اختيار تماشاگران بگذارد». او همچنين نوشته كه روايت نرم‌پذير «زنان فنيقي» يك مزيت مهم روايتي را تضمين مي‌كند: «اوريپيد اين امكان را فراهم مي‌کند كه طرح‌هاي داستاني كوچك سطح اصلي (داستان‌بنياد) روايت را غني كنند و با اين كار مي‌تواند تمام اطلاعات اسطوره‌اي را با انحراف‌هاي اندك از موضوع در نمايش‌نامه بگنجاند؛ بي‌آنكه به ريتم داستان اصلي بي‌توجه باشد؛ بنابراين نمايش‌نامه هم رضايت آنهايي را جلب مي‌كند كه به اين اطلاعات اضافي نياز دارند و هم كساني را راضي مي‌كند كه در زمينه اسطوره‌ها سررشته دارند و توقع بيشتري براي بسط دراماتيك طرح داستاني اصلي دارند».

شرق: تراژدي را اولين فرم ادبيات نمايشي مي‌دانند كه يونانيان آغازگرش بودند. آيسخولوس يا آشيل، سوفوكل و اوريپيد سه قله تراژدي در يونان باستان و دوران طلايي درام يونان به شمار مي‌روند. اوريپيد كه به لحاظ زماني پس از آيسخولوس و سوفوكل قرار دارد، در يكي از سال‌هاي دهه 480 پيش از ميلاد در بخش شرقي آتن متولد شد. از زندگي اوریپيد اطلاعات اندكي در دست است؛ اما امروز مي‌دانيم كه نخستين نمايش‌نامه او، يك سال پس از مرگ آيسخولوس در سال 455 پيش از ميلاد به روي صحنه رفت و او مقام سوم را به دست آورد. در سال 441 پيش از ميلاد اوريپيد به نخستين پيروزي‌اش دست يافت. از ميان آثار اوريپيد امروز فقط نوزده اثر در دست است و گفته مي‌شود او بيش از نود نمايش‌نامه نوشته است. دوران اوريپيد دوران بحران و جنگ بود. در طول زندگي او يونان با كشورهاي ديگر مي‌جنگيد يا در درون خودش جنگ در جريان بود. اوريپيد در مقايسه با آيسخولوس و سوفوكل نمايش‌نامه‌نويس متفاوتي به شمار مي‌رود؛ چرا‌كه او بيش از ديگر نويسندگان ادبيات كلاسيك يونان به مسائل زندگي روزمره توجه كرده است و همچنين به زندگي بردگان و مردم عادي هم توجه نشان داده است. منتقدان قديم و معاصر، اوريپيد را نمايش‌نامه‌نويسي سنت‌شكن، نوآور و نامتعارف دانسته‌اند. غلامرضا شهبازي مدتي است كه در قالب مجموعه‌اي در نشر بيدگل كه به كلاسيك‌هاي يوناني اختصاص دارد، به ترجمه نمايش‌نامه‌هاي اوريپيد مشغول است و جدیدترين عنوان اين مجموعه «زنان فنيقي» است. پيش‌از‌اين «الكترا»، «زنان تروآ» و «مده‌آ» منتشر شده بودند. «زنان فنيقي» نمايش‌نامه‌اي است كه شخصيت‌هاي نمايشي گوناگون و شناخته‌شده‌اي مانند اديپوس، يوكاسته، آنتيگنه، كرئن، تيرزياس، پولونيكس، اتئوكلس و منوسئوس دارد. «زنان فنيقي» با داشتن دوازده شخصيت يكي از پرشخصيت‌ترين و پيچيده‌ترين نمايش‌نامه‌هاي اوريپيد است. اين نمايش‌نامه اولين‌بار حدود سال 409 پيش از ميلاد به روي صحنه رفت. اوريپيد در اين اثر به تاريخ شوم خاندان لائيوس پس از سقوط تراژيك اديپوس، پادشاه تباي پرداخته است. او در اين نمايش‌نامه تجربي كه مي‌توان گفت ساختاري اپيزوديك دارد، با دور‌شدن از شكل بسته درام‌‌پردازي در پي آن است كه تصويري تمام‌نما و افسونگر از شهر تباي به دست دهد. شهبازي دو پي‌گفتار به ضميمه «زنان فنيقي» ترجمه كرده كه عبارت‌اند از:‌ «اسطوره در نمايش‌نامه زنان فنيقي» نوشته آيتا هيلتن و نيز متني از آنا اي. لاماري. لاماري با به‌كارگيري روايت‌شناسي نوين براي «زنان فنيقي» سعي كرده تا به درك عميق‌تري از ساختار دروني اين نمايش‌نامه برسد. او اين نمايش‌نامه را يكي از پيچيده‌ترين آثار اوريپيد دانسته كه براي بررسي موضوعاتي مانند تأثيرگذاري خطاهاي تاريخي، سطوح چندگانه روايت، تغييرات در ريتم، ارائه رويدادهاي داستاني واحد از طريق كانونمندسازهاي مختلف و نيز تعريف فضاي روي صحنه و پشت صحنه زمينه‌اي مساعد فراهم كرده است. در بخشي از متن او مي‌خوانيم: «يكي از چشمگيرترين ويژگي‌هاي زنان فنيقي استفاده چندگانه از اسطوره است. در زنان فنيقي رزم‌نامه تبايي صرفا بخشي از زرادخانه اوريپيد نيست؛ بلكه روايت كامل اين رزم‌نامه يكي از دغدغه‌هاي دراماتيك اصلي اوست. اوريپيد، با بزرگ‌نمايي اسطوره تبايي، روايتي مي‌آفريند كه اين اسطوره در آن به‌مثابه يك موجوديت ارائه مي‌شود و مصائب تبار لابداكوس آغاز و ميانه و پايان مشخص دارد. او در زنان فنيقي مقدار معتنابهي از داده‌هاي اسطوره‌اي را مي‌گنجاند و از اين نمايش‌نامه به خودي خود يك كلان‌‌متن اسطوره‌اي تبايي مي‌سازد. براي نخستين‌بار در مجموعه آثار دراماتيك درباره تباي، داستان‌هايي در باب دوران پيش از تاريخ تباي، كشته‌شدن لائيوس به دست پسرش، رها‌كردن اديپوس نوزاد با تن عريان به حال خود، نفرين اديپوس، كشمكش ميان اتئوكلس و پولونيكس و نيز تبعيد اديپوس روايت مي‌شود و به گونه‌اي دراماتيك در نمايش‌نامه‌اي واحد ارائه مي‌شود. اوريپيد در سوداي آن است كه تصويري تمام‌نما از تباي بيافريند؛ تصويري كه در آن اطلاعات اسطوره‌اي فراواني را در اختيار تماشاگران بگذارد». او همچنين نوشته كه روايت نرم‌پذير «زنان فنيقي» يك مزيت مهم روايتي را تضمين مي‌كند: «اوريپيد اين امكان را فراهم مي‌کند كه طرح‌هاي داستاني كوچك سطح اصلي (داستان‌بنياد) روايت را غني كنند و با اين كار مي‌تواند تمام اطلاعات اسطوره‌اي را با انحراف‌هاي اندك از موضوع در نمايش‌نامه بگنجاند؛ بي‌آنكه به ريتم داستان اصلي بي‌توجه باشد؛ بنابراين نمايش‌نامه هم رضايت آنهايي را جلب مي‌كند كه به اين اطلاعات اضافي نياز دارند و هم كساني را راضي مي‌كند كه در زمينه اسطوره‌ها سررشته دارند و توقع بيشتري براي بسط دراماتيك طرح داستاني اصلي دارند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.