مديريت بحران در منطقه مرزي ايران و ترکيه
مهدي زارع*
ساعت 9:22 صبح يکشنبه چهارم اسفند 98 زمينلرزهاي با بزرگاي 5.7 در نزديکي قطور در جنوب غرب شهر خوي در استان آذربايجان غربي رخ داد که در محدوده وسيعي در شهرهاي شمالغرب ايران، ارمنستان، شرق ترکيه و شمال عراق حس شد. آمار اوليه از هفت کشته در ترکيه و آسيب به 25 روستا در ايران دريافت شد. بر اساس دادههاي زلزلهشناختي اين زلزله با گسلش امتدادلغز و کششي که مشخصه گسلهاي همين منطقه پيرامون درياچه اروميه است، رخ داده است. منطقه مذبور همان ناحيهاي است که در ساعت 2:04 بامداد 17 ارديبهشت 1309 زمينلرزه ويرانگري با بزرگاي 7.2 موجب تخريب وسيع شهر سلماس و روستاهاي اطرافش شد. البته در زمينلرزهاي که ساعت 11 صبح روز قبل (16 ارديبهشت 1309) با بزرگاي 5.0 در همان منطقه رخ داده بود، با هوشمندي استاندار و فرمانداران وقت در منطقه دستور تخليه مردم صادر شد. همين موضوع و تخليه پيشگيرانه بعد از پيشلرزه بامداد روز شانزدهم ارديبهشت موجب شد که وقتي زمينلرزه نيمهشب هفدهم ارديبهشت رخ داد، اکثر مردم بيرون از ساختمانها باشند و به همين دليل حدود دو هزار نفر کشته شدند. انتظار ميرفت که در زمينلرزه اصلي اگر پيشلرزهاي در کار نبود و اگر تصميم هوشمندانه تخليه و پيشگيري آسيب، گرفته و اجرا نشده بود، بسيار فراتر از اين تعداد کشته ميشدند.
پيشلرزه صبح شانزدهم ارديبهشت به هشت روستا و همچنين ديلمقان، آسيب رساند و 25 نفر را کشت. اکنون با چنين سابقهاي و رخداد زمينلرزه چهارم اسفند 98 فرصتي است براي مرور آنچه در برخي زمينلرزههاي مهم اين ناحيه در زمينه مديريت بحران رخ داد و ملاحظاتي که بايد سنجيده شود. هشت سال قبل -در زمينلرزه 23 اکتبر 2011 ( اول آبان 1390) وان ترکيه با بزرگاي 7.2- در ساعت 13:41 به وقت محلي 644 نفر کشته شدند که از اين ميزان 477 نفر مربوط به تلفات در شهر ارجيش واقع در شمال درياچه وان بود. اين زلزله در هفت روز اول پيش از رخداد بيش از 600 پسلرزه با بزرگاي بيش از 3.0 داشته که مهمترين آنها با بزرگاي 6.0 در شب اول و دومي با همين بزرگا در شب دوم پس از حادثه رخ داد و موجب تشديد خسارتها در پهنه زلزلهزده شد. پسلرزه 9 نوامبر 2011 در وان با بزرگاي 5.6 با فروريختن دو ساختمان که يکي هتل بايرام در جنوب ميدان استانداري -والي ليگي- بود، با 40 نفر کشته همراه شد. مسئله اثر تکان شديد نزديک گسل و همچنين اثر خاک نرم در ارجيش و وان موجب تشديد در ايجاد خسارت و تلفات در زلزله وان شد. در شهر وان در کنار درياچه وان، رسوبات نرم با ضخامت زياد -بيش
از 30 متر تا 250 متر- موجب تشديد خرابيها در ساختمانهاي بلند شد. در شهر ارجيش، در ساحل شمالي درياچه وان که بر يک تراس لسي کنار درياچه به ارتفاع بين 10 تا 50 متر واقع است، بيشتر خرابيها در ناحيه مرکزي و جنوب و جنوب غرب شهر متمرکز بود. در شهر وان بيشتر آوار زمينلرزه در حدود 10 روز پس از رخداد زمينلرزه جمع شد ولي در ارجيش حتي يک ماه پس از رخداد زلزله هنوز خرابهها (که بيشتر به ساختمانهاي چهار تا شش طبقه آپارتماني مربوط بود)، برجاي مانده بود و در محل بعضي از خرابهها بوي تعفن جنازههاي باقيمانده زير آوار به مشام ميرسيد. سازماندهي امداد و نجات ترکيه توسط سازمان آفاد (سازمان مديريت سانحه و اضطرار ترکيه) كه رئيس آن معاون نخستوزير ترکيه است، انجام ميشود و هلال احمر ترکيه مسئول کمکهاي اوليه و اسکان اضطراري و اوليه و تأمين غذاي آسيبديدگان در اين کشور است. براي ساماندهي عمليات مديريت بحران، مراکزي به نام «مرکز بحران» در شهرهاي آسيبديده ايجاد شد. در اين مراکز که زير نظر سازمان آفاد فعاليت ميکنند، در زلزله وان هدايت، کنترل و مديريت کمکهاي امدادي به زلزلهزدگان انجام شد و کمکهاي غذايي به 128 هزار نفر از
افراد آسيبديده ارائه شد. هفت هفته پس از رخداد زلزله مدارس بازگشايي شدند و منازل بازسازيشده در سالروز زمينلرزه تحويل مردم آسيبديده شد. به نظر ميرسد که در کشور ترکيه تفکيک وظايف سازمان امداد و نجات و هلال احمر، کمک مناسبي به ساماندهي عمليات جستوجو، نجات و امداد پس از رخداد زلزله کرده باشد. در نزديکي پهنه رومرکزي زلزله وان، زلزله 24 نوامبر 1976 (3 آذر 1355) با بزرگاي 7.1 - با پنج هزار نفر کشته- مهمترين زلزله شرق ترکيه در سده قبل محسوب ميشود که در آن زلزله نيز علاوه بر خسارت سنگين در ترکيه بهويژه شهر چالدران، خسارتهايي در ايران، بهويژه به شهرهاي سيهچشمه و خوي و روستاهاي اطراف وارد شد. در زمينلرزه 20 اسفند 1389 توهوکو سنداي ژاپن با بزرگاي 9 که پرهزينهترين سانحه طبيعي قرن اخير دنيا با حدود 300 ميليارد دلار خسارت بود و با سونامي بزرگي همراه شد، بزرگترين سانحه هستهاي بر اثر زلزله در تاريخ نيز رخ داد. هر چهار رآکتور نيروگاه فوکوشيماي شماره يک دچار انفجار شد. شرکت نگهداري و بهرهبرداري از نيروگاه فوکوشيما، شرکت برق توکيو، TEPCO، بود که در گزارشهاي بعد از سانحه متهم به سوءمديريت و عدم اطلاعرساني
بهموقع شد. علاوهبراين در گزارشها آمده بود که مقرر بود نيروگاه هستهاي فوکوشيما دائيچي در تاريخ اول فوريه 2011 (12 بهمن 1389) به حالت خاموش-ايمن از رده خارج شود که ظاهرا به دليل مسائل اقتصادي و ترس از ضررهاي مالي حاصله شرکت تپکو از اين کار اجتناب کرده بود. بههرحال در هنگام زمينلرزه 20 اسفند 1389 و بهطور خودکار، نيروگاه فوکوشيما دائيچي و 11 نيروگاه ديگر ژاپن به حالت خاموش-ايمن درآمدند. به دليل ازکارافتادن سامانههاي خنککننده رآکتورهاي نيروگاه فوکوشيما، رآکتورهاي نيروگاه فوکوشيماي شماره یک، يکي پس از ديگري دچار انفجار شده و مسئلهاي مهم و خبرساز ايجاد کردند که در ماههاي پس از زلزله در حد خود رخداد زلزله مورد توجه بود. به دليل آلودگيهاي ايجادشده، دولت ژاپن جمعيت 140 هزار نفري ساکن در محدوده 20 کيلومتري اطراف نيروگاه را تخليه كرد و به مردم براي تردد در شعاع 30 کيلومتري آن هشدار داد. برآوردهاي اوليه نشان داد که محدوده تحت تأثير آلودگي در اين زلزله تا گستره شعاع 80 کيلومتري اطراف نيروگاه فوکوشيماي دائيچي بود.
در کشورهاي همجوار ايران و ترکيه نيز نيروگاه هستهاي متسامور ارمنستان (که در فاصله حدود 30کيلومتري مرز ايران قرار دارد) در زمينلرزه 7 دسامبر 1988 اسپيتاک ارمنستان (با بزرگاي 6.8 که موجب کشتهشدن حداقل 20 هزار نفر طبق آمار رسمي شد)، به حالت ايمن-خاموش درآمده و موقتا تعطيل شد.
ولي بر اثر جنگ بين جمهوری آذربايجان و ارمنستان در سالهاي 1994 و 1995 و قطع منابع انرژي ارمنستان، دولت اين کشور مجددا در سال 1995 اين نيروگاه را به حالت عملياتي درآورده و هماکنون نيز از آن بهرهبرداري ميکند. يادآور ميشود اين نيروگاه که با فناوري بسيار قديمي ساخته شده، عملا از رده خارج شده و يک سانحه زمينلرزه را نيز پشت سر گذاشته؛ اين در حالي است که هيچ گزارشي از وضعيت آسيبهاي وارده به آن در هنگام و پس از زلزله 1988 در دسترس نيست. با توجه به لرزهخيزي بالاي اين منطقه، از نظر ايمني شهرهاي مرزي ما بهويژه در استانهاي آذربايجان غربي و شرقي، بهطور ويژه بايد به اين مسئله توجه كرد. چهبسا لازم باشد براي تعطيلي اين نيروگاه و بردن آن ابتدا به وضع ايمن-خاموش و سپس توقف کامل فعاليت آن، براي تأمين انرژي جايگزين در منطقه و براي اين کشور بايد برنامهاي کلان، راهبردي و درازمدت با همکاري همه کشورهاي منطقه تدارک ديد.
*عضو پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي
و مهندسي زلزله
ساعت 9:22 صبح يکشنبه چهارم اسفند 98 زمينلرزهاي با بزرگاي 5.7 در نزديکي قطور در جنوب غرب شهر خوي در استان آذربايجان غربي رخ داد که در محدوده وسيعي در شهرهاي شمالغرب ايران، ارمنستان، شرق ترکيه و شمال عراق حس شد. آمار اوليه از هفت کشته در ترکيه و آسيب به 25 روستا در ايران دريافت شد. بر اساس دادههاي زلزلهشناختي اين زلزله با گسلش امتدادلغز و کششي که مشخصه گسلهاي همين منطقه پيرامون درياچه اروميه است، رخ داده است. منطقه مذبور همان ناحيهاي است که در ساعت 2:04 بامداد 17 ارديبهشت 1309 زمينلرزه ويرانگري با بزرگاي 7.2 موجب تخريب وسيع شهر سلماس و روستاهاي اطرافش شد. البته در زمينلرزهاي که ساعت 11 صبح روز قبل (16 ارديبهشت 1309) با بزرگاي 5.0 در همان منطقه رخ داده بود، با هوشمندي استاندار و فرمانداران وقت در منطقه دستور تخليه مردم صادر شد. همين موضوع و تخليه پيشگيرانه بعد از پيشلرزه بامداد روز شانزدهم ارديبهشت موجب شد که وقتي زمينلرزه نيمهشب هفدهم ارديبهشت رخ داد، اکثر مردم بيرون از ساختمانها باشند و به همين دليل حدود دو هزار نفر کشته شدند. انتظار ميرفت که در زمينلرزه اصلي اگر پيشلرزهاي در کار نبود و اگر تصميم هوشمندانه تخليه و پيشگيري آسيب، گرفته و اجرا نشده بود، بسيار فراتر از اين تعداد کشته ميشدند.
پيشلرزه صبح شانزدهم ارديبهشت به هشت روستا و همچنين ديلمقان، آسيب رساند و 25 نفر را کشت. اکنون با چنين سابقهاي و رخداد زمينلرزه چهارم اسفند 98 فرصتي است براي مرور آنچه در برخي زمينلرزههاي مهم اين ناحيه در زمينه مديريت بحران رخ داد و ملاحظاتي که بايد سنجيده شود. هشت سال قبل -در زمينلرزه 23 اکتبر 2011 ( اول آبان 1390) وان ترکيه با بزرگاي 7.2- در ساعت 13:41 به وقت محلي 644 نفر کشته شدند که از اين ميزان 477 نفر مربوط به تلفات در شهر ارجيش واقع در شمال درياچه وان بود. اين زلزله در هفت روز اول پيش از رخداد بيش از 600 پسلرزه با بزرگاي بيش از 3.0 داشته که مهمترين آنها با بزرگاي 6.0 در شب اول و دومي با همين بزرگا در شب دوم پس از حادثه رخ داد و موجب تشديد خسارتها در پهنه زلزلهزده شد. پسلرزه 9 نوامبر 2011 در وان با بزرگاي 5.6 با فروريختن دو ساختمان که يکي هتل بايرام در جنوب ميدان استانداري -والي ليگي- بود، با 40 نفر کشته همراه شد. مسئله اثر تکان شديد نزديک گسل و همچنين اثر خاک نرم در ارجيش و وان موجب تشديد در ايجاد خسارت و تلفات در زلزله وان شد. در شهر وان در کنار درياچه وان، رسوبات نرم با ضخامت زياد -بيش
از 30 متر تا 250 متر- موجب تشديد خرابيها در ساختمانهاي بلند شد. در شهر ارجيش، در ساحل شمالي درياچه وان که بر يک تراس لسي کنار درياچه به ارتفاع بين 10 تا 50 متر واقع است، بيشتر خرابيها در ناحيه مرکزي و جنوب و جنوب غرب شهر متمرکز بود. در شهر وان بيشتر آوار زمينلرزه در حدود 10 روز پس از رخداد زمينلرزه جمع شد ولي در ارجيش حتي يک ماه پس از رخداد زلزله هنوز خرابهها (که بيشتر به ساختمانهاي چهار تا شش طبقه آپارتماني مربوط بود)، برجاي مانده بود و در محل بعضي از خرابهها بوي تعفن جنازههاي باقيمانده زير آوار به مشام ميرسيد. سازماندهي امداد و نجات ترکيه توسط سازمان آفاد (سازمان مديريت سانحه و اضطرار ترکيه) كه رئيس آن معاون نخستوزير ترکيه است، انجام ميشود و هلال احمر ترکيه مسئول کمکهاي اوليه و اسکان اضطراري و اوليه و تأمين غذاي آسيبديدگان در اين کشور است. براي ساماندهي عمليات مديريت بحران، مراکزي به نام «مرکز بحران» در شهرهاي آسيبديده ايجاد شد. در اين مراکز که زير نظر سازمان آفاد فعاليت ميکنند، در زلزله وان هدايت، کنترل و مديريت کمکهاي امدادي به زلزلهزدگان انجام شد و کمکهاي غذايي به 128 هزار نفر از
افراد آسيبديده ارائه شد. هفت هفته پس از رخداد زلزله مدارس بازگشايي شدند و منازل بازسازيشده در سالروز زمينلرزه تحويل مردم آسيبديده شد. به نظر ميرسد که در کشور ترکيه تفکيک وظايف سازمان امداد و نجات و هلال احمر، کمک مناسبي به ساماندهي عمليات جستوجو، نجات و امداد پس از رخداد زلزله کرده باشد. در نزديکي پهنه رومرکزي زلزله وان، زلزله 24 نوامبر 1976 (3 آذر 1355) با بزرگاي 7.1 - با پنج هزار نفر کشته- مهمترين زلزله شرق ترکيه در سده قبل محسوب ميشود که در آن زلزله نيز علاوه بر خسارت سنگين در ترکيه بهويژه شهر چالدران، خسارتهايي در ايران، بهويژه به شهرهاي سيهچشمه و خوي و روستاهاي اطراف وارد شد. در زمينلرزه 20 اسفند 1389 توهوکو سنداي ژاپن با بزرگاي 9 که پرهزينهترين سانحه طبيعي قرن اخير دنيا با حدود 300 ميليارد دلار خسارت بود و با سونامي بزرگي همراه شد، بزرگترين سانحه هستهاي بر اثر زلزله در تاريخ نيز رخ داد. هر چهار رآکتور نيروگاه فوکوشيماي شماره يک دچار انفجار شد. شرکت نگهداري و بهرهبرداري از نيروگاه فوکوشيما، شرکت برق توکيو، TEPCO، بود که در گزارشهاي بعد از سانحه متهم به سوءمديريت و عدم اطلاعرساني
بهموقع شد. علاوهبراين در گزارشها آمده بود که مقرر بود نيروگاه هستهاي فوکوشيما دائيچي در تاريخ اول فوريه 2011 (12 بهمن 1389) به حالت خاموش-ايمن از رده خارج شود که ظاهرا به دليل مسائل اقتصادي و ترس از ضررهاي مالي حاصله شرکت تپکو از اين کار اجتناب کرده بود. بههرحال در هنگام زمينلرزه 20 اسفند 1389 و بهطور خودکار، نيروگاه فوکوشيما دائيچي و 11 نيروگاه ديگر ژاپن به حالت خاموش-ايمن درآمدند. به دليل ازکارافتادن سامانههاي خنککننده رآکتورهاي نيروگاه فوکوشيما، رآکتورهاي نيروگاه فوکوشيماي شماره یک، يکي پس از ديگري دچار انفجار شده و مسئلهاي مهم و خبرساز ايجاد کردند که در ماههاي پس از زلزله در حد خود رخداد زلزله مورد توجه بود. به دليل آلودگيهاي ايجادشده، دولت ژاپن جمعيت 140 هزار نفري ساکن در محدوده 20 کيلومتري اطراف نيروگاه را تخليه كرد و به مردم براي تردد در شعاع 30 کيلومتري آن هشدار داد. برآوردهاي اوليه نشان داد که محدوده تحت تأثير آلودگي در اين زلزله تا گستره شعاع 80 کيلومتري اطراف نيروگاه فوکوشيماي دائيچي بود.
در کشورهاي همجوار ايران و ترکيه نيز نيروگاه هستهاي متسامور ارمنستان (که در فاصله حدود 30کيلومتري مرز ايران قرار دارد) در زمينلرزه 7 دسامبر 1988 اسپيتاک ارمنستان (با بزرگاي 6.8 که موجب کشتهشدن حداقل 20 هزار نفر طبق آمار رسمي شد)، به حالت ايمن-خاموش درآمده و موقتا تعطيل شد.
ولي بر اثر جنگ بين جمهوری آذربايجان و ارمنستان در سالهاي 1994 و 1995 و قطع منابع انرژي ارمنستان، دولت اين کشور مجددا در سال 1995 اين نيروگاه را به حالت عملياتي درآورده و هماکنون نيز از آن بهرهبرداري ميکند. يادآور ميشود اين نيروگاه که با فناوري بسيار قديمي ساخته شده، عملا از رده خارج شده و يک سانحه زمينلرزه را نيز پشت سر گذاشته؛ اين در حالي است که هيچ گزارشي از وضعيت آسيبهاي وارده به آن در هنگام و پس از زلزله 1988 در دسترس نيست. با توجه به لرزهخيزي بالاي اين منطقه، از نظر ايمني شهرهاي مرزي ما بهويژه در استانهاي آذربايجان غربي و شرقي، بهطور ويژه بايد به اين مسئله توجه كرد. چهبسا لازم باشد براي تعطيلي اين نيروگاه و بردن آن ابتدا به وضع ايمن-خاموش و سپس توقف کامل فعاليت آن، براي تأمين انرژي جايگزين در منطقه و براي اين کشور بايد برنامهاي کلان، راهبردي و درازمدت با همکاري همه کشورهاي منطقه تدارک ديد.
*عضو پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي
و مهندسي زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.