چالش تبدیل فتوا به زیست اجتماعی
مهراب صادقنیا*
نهاد مرجعیت در شمار مهمترین نهادهای مذهبی شیعیان است. این نهاد همواره در کانون تحولات سیاسي، اجتماعی و مذهبی شیعان بوده و نقشی کلیدی بر عهده داشته است. قدرت و اعتبار بدون منازع این نهاد سبب شده است جریانهای سیاسی و اجتماعی، به میزانی که بتوانند خود را به این نهاد منتسب کنند، از مشروعیت و تأثیرگذاری برخوردار شوند. اعتبار نیابت عامداشتن مراجع شیعی همواره سبب شده است آنان در پیدایش، توسعه و تثبیت دامنهای از ارزشها، باورداشتها و اخلاقیات تأثیرگذار باشند و به دینداران در زمینه زیست مذهبی کمک کنند. در تاریخ مرجعیت کم پیش آمده است آنان به قدرت سیاسی متکی باشند، به همین دلیل، آنان چیزی را به اقتدار شخصی خود یا قدرت حاکمیت بنا نمیکردهاند. فتوا همواره ابزار اصلی ورود و مداخله نهاد مرجعیت در تاریخ شیعه بوده است. فتاوای مراجع شیعی همواره به مثابه یک منشور اجتماعی به زیست اجتماعی دینداران سمتوسو دادهاند. رابطه نهاد مرجعیت با شیعیان، همواره بر اساس پرسش و پاسخ بوده است. به این معنا که شیعیان چالشها و پرسشهای خود را درباره چگونگی و امکان زیست دیندارانه از عالمان میپرسیدند و آنان نیز جواب میدادند. در طول تاریخ کمتر پیش آمده است که یکی از مراجع مانند میرزای شیرازی بدون آنکه کسی از او استفتائی کند فتوایی داده باشد. البته همین فتوا هم ناشی از تحول نهاد مرجعیت در روزگار معاصر است؛ و الا سنت امامان معصوم علیهمالسلام که امروزه منبع اصلی صدور فتوای مراجع است، نیز همین بوده که وقتی از آنها سؤال میشده است، آنان پاسخ میدادند. رابطه «فتواخواه و فتواده» که از آغاز شکلگیری نهاد مرجعیت شیعه تا همین روزگار متأخر ادامه داشته است، دستکم بر دو متغیر معنادار تکیه دارد: نخست اینکه معمولا چیزی از مراجع پرسیده میشد که نیاز جامعه بود و به صورت معمول کسی از امور موهوم و غیرضروری سؤالی نداشت. این اتفاق سبب میشد مراجع کمتر به صدور فتوایی دست بزنند که کمتر نیاز جامعه مخاطبان است و دوم اینکه از آنجا که پرسش دینداران به معنای وجود نیازمندیهای مذهبی در زیست فردی و اجتماعی آنان بود، فتواها از شانس بیشتری برای تبدیلشدن به زیست اجتماعی برخوردار بودند. البته به صورت سنتی فقیهان شیعه همواره پاسخ به سؤالات شرعی را با حل مسائل شیعیان ضمیمه میکردند. به این معنا که در صدور فتاوا پارهای مصلحتاندیشیهای معطوف به واقعیت را در نظر میگرفتند. همین تدبیر نیز به امکان تبدیل فتوا به زیست اجتماعی کمک میکرد.
با این حال، در این چند دهه، سرنوشت برخی از فتواها مانند حرمت ورود زنان به ورزشگاهها یا حرمت سود بانکی تأخیر در بازپرداخت اقساط یا حرمت استفاده از فیسبوک که به وسیله مراجع تقلید صادر شدهاند، نشان میدهد تبدیل فتوا به زیست اجتماعی به بزرگترین چالش برای فقهای شیعه تبدیل شده است؛ چالشی که میتواند کارکرد تاریخی نهاد مرجعیت را به حاشیه رانده و از اثربخشی آن تا اندازه زیادی بکاهد. امروزه سنخهای جدیدی از نیازهای اجتماعی پدید آمدهاند. اگر فقها برای شناخت این نیازها و در مرحله بعد کوشش برای پاسخگفتن به آنها آمادگی نداشته باشند، تلاش هزارساله حوزههای علمیه در حضور معنادار در زیست دینی شیعیان ناتمام خواهد ماند. افزون بر آن پرسشهای دینداران امروزه رنگوبوی جهانی و چندفرهنگی دارند و مسائل از بومیبودن خارج شده و مرزهای اقلیمی را شکسته و ابعاد جهانی دارند. یک فتوا لازم است کیفیت اجرا و تبدیلشدن در عمل را در فرهنگ و محیطهای اجتماعی و زیستشناختی مختلفی دارا باشد. این تنوع میتواند تبدیل فتوا به عمل را
ناممکن کند. اگر فقهای شیعه مایلند که همچنان به مثابه نهاد مرجع در کانون زیست دینی شیعیان باقی بمانند، لازم است افزون بر دقتی که در مقام استنباط احکام شرعی و درستی فتوا دارند، به مقام و موقعیت تحقق فتوای خود نیز توجه کرده و نیک بیندیشند که آیا این فتوا امکان تجربهپذیری و تبدیلشدن به زیست اجتماعی را نیز دارد.
* عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم
نهاد مرجعیت در شمار مهمترین نهادهای مذهبی شیعیان است. این نهاد همواره در کانون تحولات سیاسي، اجتماعی و مذهبی شیعان بوده و نقشی کلیدی بر عهده داشته است. قدرت و اعتبار بدون منازع این نهاد سبب شده است جریانهای سیاسی و اجتماعی، به میزانی که بتوانند خود را به این نهاد منتسب کنند، از مشروعیت و تأثیرگذاری برخوردار شوند. اعتبار نیابت عامداشتن مراجع شیعی همواره سبب شده است آنان در پیدایش، توسعه و تثبیت دامنهای از ارزشها، باورداشتها و اخلاقیات تأثیرگذار باشند و به دینداران در زمینه زیست مذهبی کمک کنند. در تاریخ مرجعیت کم پیش آمده است آنان به قدرت سیاسی متکی باشند، به همین دلیل، آنان چیزی را به اقتدار شخصی خود یا قدرت حاکمیت بنا نمیکردهاند. فتوا همواره ابزار اصلی ورود و مداخله نهاد مرجعیت در تاریخ شیعه بوده است. فتاوای مراجع شیعی همواره به مثابه یک منشور اجتماعی به زیست اجتماعی دینداران سمتوسو دادهاند. رابطه نهاد مرجعیت با شیعیان، همواره بر اساس پرسش و پاسخ بوده است. به این معنا که شیعیان چالشها و پرسشهای خود را درباره چگونگی و امکان زیست دیندارانه از عالمان میپرسیدند و آنان نیز جواب میدادند. در طول تاریخ کمتر پیش آمده است که یکی از مراجع مانند میرزای شیرازی بدون آنکه کسی از او استفتائی کند فتوایی داده باشد. البته همین فتوا هم ناشی از تحول نهاد مرجعیت در روزگار معاصر است؛ و الا سنت امامان معصوم علیهمالسلام که امروزه منبع اصلی صدور فتوای مراجع است، نیز همین بوده که وقتی از آنها سؤال میشده است، آنان پاسخ میدادند. رابطه «فتواخواه و فتواده» که از آغاز شکلگیری نهاد مرجعیت شیعه تا همین روزگار متأخر ادامه داشته است، دستکم بر دو متغیر معنادار تکیه دارد: نخست اینکه معمولا چیزی از مراجع پرسیده میشد که نیاز جامعه بود و به صورت معمول کسی از امور موهوم و غیرضروری سؤالی نداشت. این اتفاق سبب میشد مراجع کمتر به صدور فتوایی دست بزنند که کمتر نیاز جامعه مخاطبان است و دوم اینکه از آنجا که پرسش دینداران به معنای وجود نیازمندیهای مذهبی در زیست فردی و اجتماعی آنان بود، فتواها از شانس بیشتری برای تبدیلشدن به زیست اجتماعی برخوردار بودند. البته به صورت سنتی فقیهان شیعه همواره پاسخ به سؤالات شرعی را با حل مسائل شیعیان ضمیمه میکردند. به این معنا که در صدور فتاوا پارهای مصلحتاندیشیهای معطوف به واقعیت را در نظر میگرفتند. همین تدبیر نیز به امکان تبدیل فتوا به زیست اجتماعی کمک میکرد.
با این حال، در این چند دهه، سرنوشت برخی از فتواها مانند حرمت ورود زنان به ورزشگاهها یا حرمت سود بانکی تأخیر در بازپرداخت اقساط یا حرمت استفاده از فیسبوک که به وسیله مراجع تقلید صادر شدهاند، نشان میدهد تبدیل فتوا به زیست اجتماعی به بزرگترین چالش برای فقهای شیعه تبدیل شده است؛ چالشی که میتواند کارکرد تاریخی نهاد مرجعیت را به حاشیه رانده و از اثربخشی آن تا اندازه زیادی بکاهد. امروزه سنخهای جدیدی از نیازهای اجتماعی پدید آمدهاند. اگر فقها برای شناخت این نیازها و در مرحله بعد کوشش برای پاسخگفتن به آنها آمادگی نداشته باشند، تلاش هزارساله حوزههای علمیه در حضور معنادار در زیست دینی شیعیان ناتمام خواهد ماند. افزون بر آن پرسشهای دینداران امروزه رنگوبوی جهانی و چندفرهنگی دارند و مسائل از بومیبودن خارج شده و مرزهای اقلیمی را شکسته و ابعاد جهانی دارند. یک فتوا لازم است کیفیت اجرا و تبدیلشدن در عمل را در فرهنگ و محیطهای اجتماعی و زیستشناختی مختلفی دارا باشد. این تنوع میتواند تبدیل فتوا به عمل را
ناممکن کند. اگر فقهای شیعه مایلند که همچنان به مثابه نهاد مرجع در کانون زیست دینی شیعیان باقی بمانند، لازم است افزون بر دقتی که در مقام استنباط احکام شرعی و درستی فتوا دارند، به مقام و موقعیت تحقق فتوای خود نیز توجه کرده و نیک بیندیشند که آیا این فتوا امکان تجربهپذیری و تبدیلشدن به زیست اجتماعی را نیز دارد.
* عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.