بررسی ظرفیتها و محدودیتهای دولت برای دستیابی به منافع ملی
حدود و امکان دیپلماسی دولت اعتدال
سیداحمد میری*
هدف مقاله، بررسی «حدود» (محدودیتها و موانع) و «امکان» (تواناییها و ظرفیتها)ی دولت ایران، برای دستیابی به منافع ملی است. نویسنده بر این باور است که برای رسیدن به منافع ملی در عرصه روابط بینالملل باید میان «آرمان» و «امکان»، تناسبی وجود داشته باشد، اگر در ابزار، امکانات و ظرفیتهای یک کشور، با اهداف موردنظر رابطهای متوازن نباشد، رسیدن به اهداف سیاست خارجی غیرممکن خواهد بود؛ زیرا سیاست، فنی است در تشخیص و اجرای کارهای شدنی، از اینکه در صدروز نخست رویکارآمدن دولت روحانی، مکالمه تلفنی دو رییسجمهوری و ملاقات دو وزیر امورخارجه ایران و آمریکا صورت میگیرد، همه نشان از خبرگی دیپلماسی دولت اعتدال است؛ اما «ضرورت»، «نیاز»، «اراده» جدی نخبگان و استقبال «محیط» داخلی و بینالمللی، امید به رفع اختلافات در راستای منافع ملی مشترک را مضاعف کرده است؛ اما باید مواظب مخالفان این دیپلماسی بود.
سیاست «نرمش قهرمانانه» را میتوان ایجاد تعادل میان حدود و امکان در سیاست خارجی دولت اعتدال دانست؛ زیرا به معنای حاکمیت «عقلانیت سیاسی» برای رفع حلوفصل اختلافات و تعامل به جای تعارض با غرب و در راستای منافع ملی است. اصولا سیاست خارجی یعنی مذاکره؛ یعنی تعامل برای حل منازعه جهت احقاقحقوق ملی یک کشور؛ نه به معنای تسلیم و قربانیکردن منافع ملی. تیم دیپلماسی کنونی؛ هنر حل منازعه 34ساله با غرب را دارد؛ چون امروز نیز منافع مشترک فراوانی در عرصه بینالمللی و منطقهای میان ایران و غرب به وجود آمده است؛ اما ایران قبل از هر اقدامی باید حدود و امکان سیاست خارجی خود را بشناسد؛ تا موفق به حل منازعات بینالمللی و منطقهای و انرژی هسته شود.
1- حدود چیست؟
حدود، قلمرویی است (بهعنوان محدودیت از آن نام میبرند) که دولتها برای نیل به اهداف خود در صحنه بینالملل ناگزیر باید رعایت کنند و بیشتر از حدود خود، در صحنه بینالملل بازی نکنند، زیرا محدودیت، موانع و عوامل بازدارنده و تضاد منافع با قدرتهای بزرگ مانع تحقق اهداف میشود. هر دولتی باید با توجه به منابع محدود خود، بازی کند. سیاستمدار موفق در عرصه بینالملل کسی است که میان «آرمان» و «امکان» درونی و بیرونی خود توازنی ایجاد کند؛ به این ترتیب، حدود حدفاصل میان «آغاز» و «پایان» سیاست خارجی یک دولت را مشخص میکند. محدودیتها و چگونگی رسیدن به اهداف را در این فرآیند نشان میدهد. بنابراین حدود هر دولتی، میزان محدودیت، موانع، تنگناها و دشواریهایی است که سنجش و میزان موفقیت و ناکامیها را درسیاست خارجی نشان میدهد.
دولت احمدینژاد، فراتر از حدود خود وارد بازی نظام بینالملل شد زیرا تصور میکرد با حرکتهای رادیکالی میتواند راه دستیابی به انرژی هستهای را طی کند اما در روند حرکت، با مشکلات و موانع جدی مواجه شده است چون در میانه راه، با اضافهکردن بار اضافی، از جمله طرح هولوکاست، حملات تند به غرب، و ادبیات دیپلماسی خاص؛ روسیه، چین و حتی هند و کشورهای خلیجفارس را از ایران دور کرد. هرچه زمان میگذشت با رفتارهای غیرمتعارف دیپلماتیک؛ سخنان تند و رادیکالی، محدودیتهای بیشتری را بر حدود سیاست خارجی تحمیل کرد و بهانههای متعدد به دست رقیب داد تا آنان با طرح «ایرانهراسی» و «شیعههراسی»، کشورهای همسایه را از ما جدا کنند که در نهایت منجر به تصویب چندین قطعنامه تحریمی از سوی سازمانهای بینالملل و دول غربی شد و دولت روحانی میراثدار حدود بیشتری از دولت اصولگرا در عرصه سیاست خارجی شد.
2- امکان چیست؟
نقطه مقابل «حدود»، «امکان» قرار دارد. حدود و امکان دوروی یک سکه هستند، اولی از محدودیتها و موانع سخن میگوید و دومی از سلاح، انرژی، امکانات، اتحادها و ائتلافهایی است که در عرصه سیاست بینالملل میتوان در اختیار خود گرفت؛ زیرا برای رسیدن به اهداف در روابط بینالملل باید ائتلافها و بازیهای منطقهای و بینالمللی را شناخت؛ بنابراین، حدود و امکان، باید راهنمای حرکت دولت برای نیل به اهداف سیاست خارجی به شمار رود؛ اما انسانهای ایدهآلگرا و آرمانگرا هرگز به حدود و امکان خود برای دستیابی به اهداف خود فکر نمیکنند. آقای احمدینژاد هم مبارزه با دنیای غرب و نظام بینالملل و هم با نخبگان داخلی و روشنفکران و بزرگان را زیر تیغ تیز خود برد، نه وحدت ملی را شکل داد نه وحدت منطقهای را، به همین دلیل، هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی دچار ناکامی شد. اما دولت روحانی قبل از هر چیز با توجه به شرایط ویژه بینالمللی و نیاز و ضرورت اقتصادی، باید به چهار سوال عمده پاسخ دهد:
1- چه باید کرد؟ اهداف را مشخص کند. 2-چه میتوان کرد؟ امکانات را فراهم کند. 3- چه میتواند بکند؟ تواناییها را ارزیابی کند. 4- چه نمیتواند بکند؟ تنگناها و موانع خود را بشناسد.
سوال اول؛ «آرمانی» و معطوف به اهداف و ترسیم خطوط حرکتهای «ایدهآل» و استراتژی نظام است. سوال دوم؛ معطوف به «امکانات متفاوت» (داخلی- خارجی) برای حرکت در شرایط موجود است. سوال سوم؛ معطوف به درک «شناخت موانع» عمده در «عرصه بینالملل» است. سوال چهارم؛ معطوف به درک شناخت موانع عمده برای رسیدن به «اهداف» است. با توجه به موارد یادشده، شناخت و آگاهی عمیق از مسایل داخلی و بینالمللی ضرورت دارد. دولت روحانی در این راستا باید به موارد ذیل توجه ویژه داشته باشد:
1- قابلیتها؛ یعنی شناخت آنچه میتوان اهداف را فعلیت بخشید.
2- ضرورتها؛ یعنی شناخت آنچه نیاز ایران امروز است. 3- واقعیات؛ یعنی شناخت آن چیزهایی که خود را بر سیاست خارجی تحمیل کرده است.
4- اولویتها؛ یعنی شناخت آنچه باید گامبهگام و مرحلهبهمرحله درجهبندی و اقدام کند تا به اهداف خود برسد. 5- موانع؛ یعنی شناخت آنچه شدنها را محدود میکند. 6- امکانات؛ یعنی شناخت آن ابزارهایی که میتوان به وسیله آن عمل کرد. 7- تواناییها؛ یعنی آنچه نظام قادر به انجام آن هست. 8- رقیب؛ یعنی جاهایی که غرب و آمریکا میتوانند سد راه شوند.
دولت روحانی برای رسیدن به اهداف خود؛ باید به «10رکن» ذیل توجه کند: 1- بازتعریف مجدد از «استراتژی» و تاکتیکها (اهداف و روشها). 2- درک عمیقتر از «واقعیات» و نیازهای داخلی؛ منطقهای و بینالمللی ایران.
3- شناخت مشکلات و «تنگناها» و موانع داخلی و خارجی. 4- شناخت استراتژی و تاکتیکهای رقبای بینالمللی. 5- «بازشناسی» عملکرد، رفتار، ادبیات و دیپلماسی بینالمللی دولت گذشته. 6- شناخت «ائتلافها» و اتحادهای بالقوه و بالفعل بینالمللی و منطقهای. 7- ایجاد وحدت و آشتی ملی میان همه طبقات و نخبگان موثر کشور. 8- بازشناخت اهداف روسیه و چین. 9- بازشناخت تفکیک منافع اروپا و آمریکا. 10- بازشناخت اهداف منطقهای همسایگان.
عدمبررسی و تجزیهوتحلیل دقیق موارد فوق، دولت را در شناخت حدود و امکان سیاست خارجی دچار چالش جدی و با ناکامی مواجه خواهد کرد؛ چون بررسی تجربه رفتار و عملکرد دولت احمدینژاد نشان میدهد که عدم تناسبی میان امکانات، نیازها و آرمانهای وی با نظام بینالملل؛ هر روز دامنه شکاف میان ایران و نظام بینالملل و همسایگان را افزایش داد. اما دولت روحانی میداند که «سیاست خارجی صحنه امکان است نه آرمان»، سیاست هنر انجامشدنیهاست نه تحقق آرمانها؛ سیاست خارجی اعمال نظر شخصی سیاستمداران نیست؛ بلکه شناخت الزامات سیاست بینالملل و ضرورتهای داخلی است؛ بنابراین مهمترین موضوعی که بازیگران جدید دیپلماسی ایران باید به آن توجه کنند: «تفکیک میان آنچه هست» و «آنچه که میخواهند» است. دولتمردان ما «باید جهان را آنگونه که هست ببینند نه آنچه که آرزوی شدن آن را دارند»، باید تشخیص دهند چقدر و در کجا و در چه زمانی میتوانند به منافع ملی و اهدافمان برسند. باید میان «منافع ملی» و اهداف کوچکتر «انرژی هستهای» پیوندی ایجاد کنند و باید تناسبی میان اهداف و ابزار؛ امکانات و محدودیتها به وجود آورند. نخبگان ما باید بدانند، سیاست بینالمللی، صحنه ائتلافها، اتحادهای پیدا و پنهان است بنابراین رسیدن به اهداف بزرگ در سیاست خارجی، استراتژی مشخص؛ مردان بزرگ؛ باتجربه و «عملگرا» میخواهد. آنچه سیاستمداران آرمانخواه میخواهند، نوعی ایدهآلیسم است. اینکه احمدینژاد جهان و ایران را آنگونه که خود میخواست بسازد، نشان داد در جهان ذهنی خود غوطهور شده است چون سیاست در «جهان عینی» شکل میگیرد نه آرزوهای شخصی. برای عملیشدن سیاستها با کشف قوانین بازی در عرصه روابط بینالمللی؛ «زبان و فرهنگ غرب» را شناخت نه ایدهآلهای خود را بر سیاست خارجی بزرگی مثل ایران تحمیل کرد. یک سیاستمدار، باید بداند، ماهیت تصمیمگیری در صحنه داخلی با سیاست خارجی بسیار متفاوت است. دولت روحانی باید میان نیازهای داخلی با ضرورتهای منافع ملی ایران تعادل و توازن ایجاد کند؛ این امر، محاسبات دقیق را میطلبد باید از تاریخ بیاموزیم، بازخوانی تجربه تاریخ روابط خارجی، شناخت بازیگران حرفهای بهویژه روسیه و چین را باید دقیقتر شناخت؛ باید منافع غیرمشترک اروپا و آمریکا را شناخت تا سیاست خارجی ما بر اساس واقعیات عینی بینالمللی و منافع ملی ما مدیریت شود، نخبگان بیاطلاع از تاریخ و سیاست بینالملل در این شرایط حساس، میتوانند بار اضافی بر سیاست خارجی تحمیل کنند، باید ظرفیت، محدودیتها و تواناییهای خود را نسبت به مواضع خود ارزیابی کنیم و حدود خود را بشناسیم سپس مواضع اصولی اتخاذ کنیم. در همهمواضع، باید «هزینه» و «سود» آن را در نظر بگیریم.
نتیجهگیری
باید میان تحقق آرزوهای داخلی و آرمانهای خارجی فرق قایل شویم، آرمانداشتن در سیاست خارجی نهتنها عیب نیست بلکه ضروری نیز هست اما باید با شناخت واقعیات بهصورت تدریجی و مرحلهای با توجه به قدرت توانایی و ظرفیت زمانی خود، آن را عملیاتی کنیم. باید بدانیم، اهداف بزرگ، ظرفیت و امکانات فراوانتری میطلبد، سیاست خارجی باید ادامه سیاست داخلی باشد، رفتار بینالمللی دولتمردان نمیتواند جدا از تحولات داخلی باشد، در واقع ستاندههای خارجی ما باید از تحولات درونی نشات گیرد: «چون سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی دولتهاست.» چون دوروی یک سکهاند؛ بنابراین برای دستیابی به اهداف سیاست خارجی باید اجماع داخلی و وحدت ملی ایجاد شود. دولت اعتدال باید حدود، محدودیت، موانع رسیدن به اهداف و امکانات خود را بشناسد، موانع حرکت را بداند، خطمشی منطقی مبنی بر حدود و امکان باید راهنمای حرکت او درسیاست خارجی باشد پس ابتدا باید میزان تواناییهای خود، برای اتخاذ مواضع در شرایط حساس را شناسایی کند. ناکامی و شکست سیاستمداران، زمانی آغاز میشود که شناخت و درک صحیح آنان از نظام بینالملل مخدوش شود و واقعیات نظام بینالمللی به امید چیزهایی که خود میخواهند را دنبال کند. ناکامی و شکست در سیاست خارجی از آنجا آغاز میشود که شناخت میان آرمان، امکان و درک میان آندو مخدوش شود و مرز، حدود، امکان و چگونگی بهکارگیری آن تیره و مبهم شود شکاف عمیق میان حدود و امکان سیاست خارجی را در تامین منافع ملی با بنبست مواجه میسازد؛ بنابراین، یک سیاستمدار موفق کسی است که میان آرمان و امکان، آشتی و همزیستی ایجاد کند تا دستیابی به اهداف ملی در سیاست خارجی فراهم شود.
سیاست «نرمش قهرمانانه» را میتوان ایجاد تعادل میان حدود و امکان در سیاست خارجی دولت اعتدال دانست؛ زیرا به معنای حاکمیت «عقلانیت سیاسی» برای رفع حلوفصل اختلافات و تعامل به جای تعارض با غرب و در راستای منافع ملی است. اصولا سیاست خارجی یعنی مذاکره؛ یعنی تعامل برای حل منازعه جهت احقاقحقوق ملی یک کشور؛ نه به معنای تسلیم و قربانیکردن منافع ملی. تیم دیپلماسی کنونی؛ هنر حل منازعه 34ساله با غرب را دارد؛ چون امروز نیز منافع مشترک فراوانی در عرصه بینالمللی و منطقهای میان ایران و غرب به وجود آمده است؛ اما ایران قبل از هر اقدامی باید حدود و امکان سیاست خارجی خود را بشناسد؛ تا موفق به حل منازعات بینالمللی و منطقهای و انرژی هسته شود.
1- حدود چیست؟
حدود، قلمرویی است (بهعنوان محدودیت از آن نام میبرند) که دولتها برای نیل به اهداف خود در صحنه بینالملل ناگزیر باید رعایت کنند و بیشتر از حدود خود، در صحنه بینالملل بازی نکنند، زیرا محدودیت، موانع و عوامل بازدارنده و تضاد منافع با قدرتهای بزرگ مانع تحقق اهداف میشود. هر دولتی باید با توجه به منابع محدود خود، بازی کند. سیاستمدار موفق در عرصه بینالملل کسی است که میان «آرمان» و «امکان» درونی و بیرونی خود توازنی ایجاد کند؛ به این ترتیب، حدود حدفاصل میان «آغاز» و «پایان» سیاست خارجی یک دولت را مشخص میکند. محدودیتها و چگونگی رسیدن به اهداف را در این فرآیند نشان میدهد. بنابراین حدود هر دولتی، میزان محدودیت، موانع، تنگناها و دشواریهایی است که سنجش و میزان موفقیت و ناکامیها را درسیاست خارجی نشان میدهد.
دولت احمدینژاد، فراتر از حدود خود وارد بازی نظام بینالملل شد زیرا تصور میکرد با حرکتهای رادیکالی میتواند راه دستیابی به انرژی هستهای را طی کند اما در روند حرکت، با مشکلات و موانع جدی مواجه شده است چون در میانه راه، با اضافهکردن بار اضافی، از جمله طرح هولوکاست، حملات تند به غرب، و ادبیات دیپلماسی خاص؛ روسیه، چین و حتی هند و کشورهای خلیجفارس را از ایران دور کرد. هرچه زمان میگذشت با رفتارهای غیرمتعارف دیپلماتیک؛ سخنان تند و رادیکالی، محدودیتهای بیشتری را بر حدود سیاست خارجی تحمیل کرد و بهانههای متعدد به دست رقیب داد تا آنان با طرح «ایرانهراسی» و «شیعههراسی»، کشورهای همسایه را از ما جدا کنند که در نهایت منجر به تصویب چندین قطعنامه تحریمی از سوی سازمانهای بینالملل و دول غربی شد و دولت روحانی میراثدار حدود بیشتری از دولت اصولگرا در عرصه سیاست خارجی شد.
2- امکان چیست؟
نقطه مقابل «حدود»، «امکان» قرار دارد. حدود و امکان دوروی یک سکه هستند، اولی از محدودیتها و موانع سخن میگوید و دومی از سلاح، انرژی، امکانات، اتحادها و ائتلافهایی است که در عرصه سیاست بینالملل میتوان در اختیار خود گرفت؛ زیرا برای رسیدن به اهداف در روابط بینالملل باید ائتلافها و بازیهای منطقهای و بینالمللی را شناخت؛ بنابراین، حدود و امکان، باید راهنمای حرکت دولت برای نیل به اهداف سیاست خارجی به شمار رود؛ اما انسانهای ایدهآلگرا و آرمانگرا هرگز به حدود و امکان خود برای دستیابی به اهداف خود فکر نمیکنند. آقای احمدینژاد هم مبارزه با دنیای غرب و نظام بینالملل و هم با نخبگان داخلی و روشنفکران و بزرگان را زیر تیغ تیز خود برد، نه وحدت ملی را شکل داد نه وحدت منطقهای را، به همین دلیل، هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی دچار ناکامی شد. اما دولت روحانی قبل از هر چیز با توجه به شرایط ویژه بینالمللی و نیاز و ضرورت اقتصادی، باید به چهار سوال عمده پاسخ دهد:
1- چه باید کرد؟ اهداف را مشخص کند. 2-چه میتوان کرد؟ امکانات را فراهم کند. 3- چه میتواند بکند؟ تواناییها را ارزیابی کند. 4- چه نمیتواند بکند؟ تنگناها و موانع خود را بشناسد.
سوال اول؛ «آرمانی» و معطوف به اهداف و ترسیم خطوط حرکتهای «ایدهآل» و استراتژی نظام است. سوال دوم؛ معطوف به «امکانات متفاوت» (داخلی- خارجی) برای حرکت در شرایط موجود است. سوال سوم؛ معطوف به درک «شناخت موانع» عمده در «عرصه بینالملل» است. سوال چهارم؛ معطوف به درک شناخت موانع عمده برای رسیدن به «اهداف» است. با توجه به موارد یادشده، شناخت و آگاهی عمیق از مسایل داخلی و بینالمللی ضرورت دارد. دولت روحانی در این راستا باید به موارد ذیل توجه ویژه داشته باشد:
1- قابلیتها؛ یعنی شناخت آنچه میتوان اهداف را فعلیت بخشید.
2- ضرورتها؛ یعنی شناخت آنچه نیاز ایران امروز است. 3- واقعیات؛ یعنی شناخت آن چیزهایی که خود را بر سیاست خارجی تحمیل کرده است.
4- اولویتها؛ یعنی شناخت آنچه باید گامبهگام و مرحلهبهمرحله درجهبندی و اقدام کند تا به اهداف خود برسد. 5- موانع؛ یعنی شناخت آنچه شدنها را محدود میکند. 6- امکانات؛ یعنی شناخت آن ابزارهایی که میتوان به وسیله آن عمل کرد. 7- تواناییها؛ یعنی آنچه نظام قادر به انجام آن هست. 8- رقیب؛ یعنی جاهایی که غرب و آمریکا میتوانند سد راه شوند.
دولت روحانی برای رسیدن به اهداف خود؛ باید به «10رکن» ذیل توجه کند: 1- بازتعریف مجدد از «استراتژی» و تاکتیکها (اهداف و روشها). 2- درک عمیقتر از «واقعیات» و نیازهای داخلی؛ منطقهای و بینالمللی ایران.
3- شناخت مشکلات و «تنگناها» و موانع داخلی و خارجی. 4- شناخت استراتژی و تاکتیکهای رقبای بینالمللی. 5- «بازشناسی» عملکرد، رفتار، ادبیات و دیپلماسی بینالمللی دولت گذشته. 6- شناخت «ائتلافها» و اتحادهای بالقوه و بالفعل بینالمللی و منطقهای. 7- ایجاد وحدت و آشتی ملی میان همه طبقات و نخبگان موثر کشور. 8- بازشناخت اهداف روسیه و چین. 9- بازشناخت تفکیک منافع اروپا و آمریکا. 10- بازشناخت اهداف منطقهای همسایگان.
عدمبررسی و تجزیهوتحلیل دقیق موارد فوق، دولت را در شناخت حدود و امکان سیاست خارجی دچار چالش جدی و با ناکامی مواجه خواهد کرد؛ چون بررسی تجربه رفتار و عملکرد دولت احمدینژاد نشان میدهد که عدم تناسبی میان امکانات، نیازها و آرمانهای وی با نظام بینالملل؛ هر روز دامنه شکاف میان ایران و نظام بینالملل و همسایگان را افزایش داد. اما دولت روحانی میداند که «سیاست خارجی صحنه امکان است نه آرمان»، سیاست هنر انجامشدنیهاست نه تحقق آرمانها؛ سیاست خارجی اعمال نظر شخصی سیاستمداران نیست؛ بلکه شناخت الزامات سیاست بینالملل و ضرورتهای داخلی است؛ بنابراین مهمترین موضوعی که بازیگران جدید دیپلماسی ایران باید به آن توجه کنند: «تفکیک میان آنچه هست» و «آنچه که میخواهند» است. دولتمردان ما «باید جهان را آنگونه که هست ببینند نه آنچه که آرزوی شدن آن را دارند»، باید تشخیص دهند چقدر و در کجا و در چه زمانی میتوانند به منافع ملی و اهدافمان برسند. باید میان «منافع ملی» و اهداف کوچکتر «انرژی هستهای» پیوندی ایجاد کنند و باید تناسبی میان اهداف و ابزار؛ امکانات و محدودیتها به وجود آورند. نخبگان ما باید بدانند، سیاست بینالمللی، صحنه ائتلافها، اتحادهای پیدا و پنهان است بنابراین رسیدن به اهداف بزرگ در سیاست خارجی، استراتژی مشخص؛ مردان بزرگ؛ باتجربه و «عملگرا» میخواهد. آنچه سیاستمداران آرمانخواه میخواهند، نوعی ایدهآلیسم است. اینکه احمدینژاد جهان و ایران را آنگونه که خود میخواست بسازد، نشان داد در جهان ذهنی خود غوطهور شده است چون سیاست در «جهان عینی» شکل میگیرد نه آرزوهای شخصی. برای عملیشدن سیاستها با کشف قوانین بازی در عرصه روابط بینالمللی؛ «زبان و فرهنگ غرب» را شناخت نه ایدهآلهای خود را بر سیاست خارجی بزرگی مثل ایران تحمیل کرد. یک سیاستمدار، باید بداند، ماهیت تصمیمگیری در صحنه داخلی با سیاست خارجی بسیار متفاوت است. دولت روحانی باید میان نیازهای داخلی با ضرورتهای منافع ملی ایران تعادل و توازن ایجاد کند؛ این امر، محاسبات دقیق را میطلبد باید از تاریخ بیاموزیم، بازخوانی تجربه تاریخ روابط خارجی، شناخت بازیگران حرفهای بهویژه روسیه و چین را باید دقیقتر شناخت؛ باید منافع غیرمشترک اروپا و آمریکا را شناخت تا سیاست خارجی ما بر اساس واقعیات عینی بینالمللی و منافع ملی ما مدیریت شود، نخبگان بیاطلاع از تاریخ و سیاست بینالملل در این شرایط حساس، میتوانند بار اضافی بر سیاست خارجی تحمیل کنند، باید ظرفیت، محدودیتها و تواناییهای خود را نسبت به مواضع خود ارزیابی کنیم و حدود خود را بشناسیم سپس مواضع اصولی اتخاذ کنیم. در همهمواضع، باید «هزینه» و «سود» آن را در نظر بگیریم.
نتیجهگیری
باید میان تحقق آرزوهای داخلی و آرمانهای خارجی فرق قایل شویم، آرمانداشتن در سیاست خارجی نهتنها عیب نیست بلکه ضروری نیز هست اما باید با شناخت واقعیات بهصورت تدریجی و مرحلهای با توجه به قدرت توانایی و ظرفیت زمانی خود، آن را عملیاتی کنیم. باید بدانیم، اهداف بزرگ، ظرفیت و امکانات فراوانتری میطلبد، سیاست خارجی باید ادامه سیاست داخلی باشد، رفتار بینالمللی دولتمردان نمیتواند جدا از تحولات داخلی باشد، در واقع ستاندههای خارجی ما باید از تحولات درونی نشات گیرد: «چون سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی دولتهاست.» چون دوروی یک سکهاند؛ بنابراین برای دستیابی به اهداف سیاست خارجی باید اجماع داخلی و وحدت ملی ایجاد شود. دولت اعتدال باید حدود، محدودیت، موانع رسیدن به اهداف و امکانات خود را بشناسد، موانع حرکت را بداند، خطمشی منطقی مبنی بر حدود و امکان باید راهنمای حرکت او درسیاست خارجی باشد پس ابتدا باید میزان تواناییهای خود، برای اتخاذ مواضع در شرایط حساس را شناسایی کند. ناکامی و شکست سیاستمداران، زمانی آغاز میشود که شناخت و درک صحیح آنان از نظام بینالملل مخدوش شود و واقعیات نظام بینالمللی به امید چیزهایی که خود میخواهند را دنبال کند. ناکامی و شکست در سیاست خارجی از آنجا آغاز میشود که شناخت میان آرمان، امکان و درک میان آندو مخدوش شود و مرز، حدود، امکان و چگونگی بهکارگیری آن تیره و مبهم شود شکاف عمیق میان حدود و امکان سیاست خارجی را در تامین منافع ملی با بنبست مواجه میسازد؛ بنابراین، یک سیاستمدار موفق کسی است که میان آرمان و امکان، آشتی و همزیستی ایجاد کند تا دستیابی به اهداف ملی در سیاست خارجی فراهم شود.
* دانشجوی دکترای علوم سیاسی
معاون سابق استاندار مازندران در دوران اصلاحات
معاون سابق استاندار مازندران در دوران اصلاحات
هدف مقاله، بررسی «حدود» (محدودیتها و موانع) و «امکان» (تواناییها و ظرفیتها)ی دولت ایران، برای دستیابی به منافع ملی است. نویسنده بر این باور است که برای رسیدن به منافع ملی در عرصه روابط بینالملل باید میان «آرمان» و «امکان»، تناسبی وجود داشته باشد، اگر در ابزار، امکانات و ظرفیتهای یک کشور، با اهداف موردنظر رابطهای متوازن نباشد، رسیدن به اهداف سیاست خارجی غیرممکن خواهد بود؛ زیرا سیاست، فنی است در تشخیص و اجرای کارهای شدنی، از اینکه در صدروز نخست رویکارآمدن دولت روحانی، مکالمه تلفنی دو رییسجمهوری و ملاقات دو وزیر امورخارجه ایران و آمریکا صورت میگیرد، همه نشان از خبرگی دیپلماسی دولت اعتدال است؛ اما «ضرورت»، «نیاز»، «اراده» جدی نخبگان و استقبال «محیط» داخلی و بینالمللی، امید به رفع اختلافات در راستای منافع ملی مشترک را مضاعف کرده است؛ اما باید مواظب مخالفان این دیپلماسی بود.
سیاست «نرمش قهرمانانه» را میتوان ایجاد تعادل میان حدود و امکان در سیاست خارجی دولت اعتدال دانست؛ زیرا به معنای حاکمیت «عقلانیت سیاسی» برای رفع حلوفصل اختلافات و تعامل به جای تعارض با غرب و در راستای منافع ملی است. اصولا سیاست خارجی یعنی مذاکره؛ یعنی تعامل برای حل منازعه جهت احقاقحقوق ملی یک کشور؛ نه به معنای تسلیم و قربانیکردن منافع ملی. تیم دیپلماسی کنونی؛ هنر حل منازعه 34ساله با غرب را دارد؛ چون امروز نیز منافع مشترک فراوانی در عرصه بینالمللی و منطقهای میان ایران و غرب به وجود آمده است؛ اما ایران قبل از هر اقدامی باید حدود و امکان سیاست خارجی خود را بشناسد؛ تا موفق به حل منازعات بینالمللی و منطقهای و انرژی هسته شود.
1- حدود چیست؟
حدود، قلمرویی است (بهعنوان محدودیت از آن نام میبرند) که دولتها برای نیل به اهداف خود در صحنه بینالملل ناگزیر باید رعایت کنند و بیشتر از حدود خود، در صحنه بینالملل بازی نکنند، زیرا محدودیت، موانع و عوامل بازدارنده و تضاد منافع با قدرتهای بزرگ مانع تحقق اهداف میشود. هر دولتی باید با توجه به منابع محدود خود، بازی کند. سیاستمدار موفق در عرصه بینالملل کسی است که میان «آرمان» و «امکان» درونی و بیرونی خود توازنی ایجاد کند؛ به این ترتیب، حدود حدفاصل میان «آغاز» و «پایان» سیاست خارجی یک دولت را مشخص میکند. محدودیتها و چگونگی رسیدن به اهداف را در این فرآیند نشان میدهد. بنابراین حدود هر دولتی، میزان محدودیت، موانع، تنگناها و دشواریهایی است که سنجش و میزان موفقیت و ناکامیها را درسیاست خارجی نشان میدهد.
دولت احمدینژاد، فراتر از حدود خود وارد بازی نظام بینالملل شد زیرا تصور میکرد با حرکتهای رادیکالی میتواند راه دستیابی به انرژی هستهای را طی کند اما در روند حرکت، با مشکلات و موانع جدی مواجه شده است چون در میانه راه، با اضافهکردن بار اضافی، از جمله طرح هولوکاست، حملات تند به غرب، و ادبیات دیپلماسی خاص؛ روسیه، چین و حتی هند و کشورهای خلیجفارس را از ایران دور کرد. هرچه زمان میگذشت با رفتارهای غیرمتعارف دیپلماتیک؛ سخنان تند و رادیکالی، محدودیتهای بیشتری را بر حدود سیاست خارجی تحمیل کرد و بهانههای متعدد به دست رقیب داد تا آنان با طرح «ایرانهراسی» و «شیعههراسی»، کشورهای همسایه را از ما جدا کنند که در نهایت منجر به تصویب چندین قطعنامه تحریمی از سوی سازمانهای بینالملل و دول غربی شد و دولت روحانی میراثدار حدود بیشتری از دولت اصولگرا در عرصه سیاست خارجی شد.
2- امکان چیست؟
نقطه مقابل «حدود»، «امکان» قرار دارد. حدود و امکان دوروی یک سکه هستند، اولی از محدودیتها و موانع سخن میگوید و دومی از سلاح، انرژی، امکانات، اتحادها و ائتلافهایی است که در عرصه سیاست بینالملل میتوان در اختیار خود گرفت؛ زیرا برای رسیدن به اهداف در روابط بینالملل باید ائتلافها و بازیهای منطقهای و بینالمللی را شناخت؛ بنابراین، حدود و امکان، باید راهنمای حرکت دولت برای نیل به اهداف سیاست خارجی به شمار رود؛ اما انسانهای ایدهآلگرا و آرمانگرا هرگز به حدود و امکان خود برای دستیابی به اهداف خود فکر نمیکنند. آقای احمدینژاد هم مبارزه با دنیای غرب و نظام بینالملل و هم با نخبگان داخلی و روشنفکران و بزرگان را زیر تیغ تیز خود برد، نه وحدت ملی را شکل داد نه وحدت منطقهای را، به همین دلیل، هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی دچار ناکامی شد. اما دولت روحانی قبل از هر چیز با توجه به شرایط ویژه بینالمللی و نیاز و ضرورت اقتصادی، باید به چهار سوال عمده پاسخ دهد:
1- چه باید کرد؟ اهداف را مشخص کند. 2-چه میتوان کرد؟ امکانات را فراهم کند. 3- چه میتواند بکند؟ تواناییها را ارزیابی کند. 4- چه نمیتواند بکند؟ تنگناها و موانع خود را بشناسد.
سوال اول؛ «آرمانی» و معطوف به اهداف و ترسیم خطوط حرکتهای «ایدهآل» و استراتژی نظام است. سوال دوم؛ معطوف به «امکانات متفاوت» (داخلی- خارجی) برای حرکت در شرایط موجود است. سوال سوم؛ معطوف به درک «شناخت موانع» عمده در «عرصه بینالملل» است. سوال چهارم؛ معطوف به درک شناخت موانع عمده برای رسیدن به «اهداف» است. با توجه به موارد یادشده، شناخت و آگاهی عمیق از مسایل داخلی و بینالمللی ضرورت دارد. دولت روحانی در این راستا باید به موارد ذیل توجه ویژه داشته باشد:
1- قابلیتها؛ یعنی شناخت آنچه میتوان اهداف را فعلیت بخشید.
2- ضرورتها؛ یعنی شناخت آنچه نیاز ایران امروز است. 3- واقعیات؛ یعنی شناخت آن چیزهایی که خود را بر سیاست خارجی تحمیل کرده است.
4- اولویتها؛ یعنی شناخت آنچه باید گامبهگام و مرحلهبهمرحله درجهبندی و اقدام کند تا به اهداف خود برسد. 5- موانع؛ یعنی شناخت آنچه شدنها را محدود میکند. 6- امکانات؛ یعنی شناخت آن ابزارهایی که میتوان به وسیله آن عمل کرد. 7- تواناییها؛ یعنی آنچه نظام قادر به انجام آن هست. 8- رقیب؛ یعنی جاهایی که غرب و آمریکا میتوانند سد راه شوند.
دولت روحانی برای رسیدن به اهداف خود؛ باید به «10رکن» ذیل توجه کند: 1- بازتعریف مجدد از «استراتژی» و تاکتیکها (اهداف و روشها). 2- درک عمیقتر از «واقعیات» و نیازهای داخلی؛ منطقهای و بینالمللی ایران.
3- شناخت مشکلات و «تنگناها» و موانع داخلی و خارجی. 4- شناخت استراتژی و تاکتیکهای رقبای بینالمللی. 5- «بازشناسی» عملکرد، رفتار، ادبیات و دیپلماسی بینالمللی دولت گذشته. 6- شناخت «ائتلافها» و اتحادهای بالقوه و بالفعل بینالمللی و منطقهای. 7- ایجاد وحدت و آشتی ملی میان همه طبقات و نخبگان موثر کشور. 8- بازشناخت اهداف روسیه و چین. 9- بازشناخت تفکیک منافع اروپا و آمریکا. 10- بازشناخت اهداف منطقهای همسایگان.
عدمبررسی و تجزیهوتحلیل دقیق موارد فوق، دولت را در شناخت حدود و امکان سیاست خارجی دچار چالش جدی و با ناکامی مواجه خواهد کرد؛ چون بررسی تجربه رفتار و عملکرد دولت احمدینژاد نشان میدهد که عدم تناسبی میان امکانات، نیازها و آرمانهای وی با نظام بینالملل؛ هر روز دامنه شکاف میان ایران و نظام بینالملل و همسایگان را افزایش داد. اما دولت روحانی میداند که «سیاست خارجی صحنه امکان است نه آرمان»، سیاست هنر انجامشدنیهاست نه تحقق آرمانها؛ سیاست خارجی اعمال نظر شخصی سیاستمداران نیست؛ بلکه شناخت الزامات سیاست بینالملل و ضرورتهای داخلی است؛ بنابراین مهمترین موضوعی که بازیگران جدید دیپلماسی ایران باید به آن توجه کنند: «تفکیک میان آنچه هست» و «آنچه که میخواهند» است. دولتمردان ما «باید جهان را آنگونه که هست ببینند نه آنچه که آرزوی شدن آن را دارند»، باید تشخیص دهند چقدر و در کجا و در چه زمانی میتوانند به منافع ملی و اهدافمان برسند. باید میان «منافع ملی» و اهداف کوچکتر «انرژی هستهای» پیوندی ایجاد کنند و باید تناسبی میان اهداف و ابزار؛ امکانات و محدودیتها به وجود آورند. نخبگان ما باید بدانند، سیاست بینالمللی، صحنه ائتلافها، اتحادهای پیدا و پنهان است بنابراین رسیدن به اهداف بزرگ در سیاست خارجی، استراتژی مشخص؛ مردان بزرگ؛ باتجربه و «عملگرا» میخواهد. آنچه سیاستمداران آرمانخواه میخواهند، نوعی ایدهآلیسم است. اینکه احمدینژاد جهان و ایران را آنگونه که خود میخواست بسازد، نشان داد در جهان ذهنی خود غوطهور شده است چون سیاست در «جهان عینی» شکل میگیرد نه آرزوهای شخصی. برای عملیشدن سیاستها با کشف قوانین بازی در عرصه روابط بینالمللی؛ «زبان و فرهنگ غرب» را شناخت نه ایدهآلهای خود را بر سیاست خارجی بزرگی مثل ایران تحمیل کرد. یک سیاستمدار، باید بداند، ماهیت تصمیمگیری در صحنه داخلی با سیاست خارجی بسیار متفاوت است. دولت روحانی باید میان نیازهای داخلی با ضرورتهای منافع ملی ایران تعادل و توازن ایجاد کند؛ این امر، محاسبات دقیق را میطلبد باید از تاریخ بیاموزیم، بازخوانی تجربه تاریخ روابط خارجی، شناخت بازیگران حرفهای بهویژه روسیه و چین را باید دقیقتر شناخت؛ باید منافع غیرمشترک اروپا و آمریکا را شناخت تا سیاست خارجی ما بر اساس واقعیات عینی بینالمللی و منافع ملی ما مدیریت شود، نخبگان بیاطلاع از تاریخ و سیاست بینالملل در این شرایط حساس، میتوانند بار اضافی بر سیاست خارجی تحمیل کنند، باید ظرفیت، محدودیتها و تواناییهای خود را نسبت به مواضع خود ارزیابی کنیم و حدود خود را بشناسیم سپس مواضع اصولی اتخاذ کنیم. در همهمواضع، باید «هزینه» و «سود» آن را در نظر بگیریم.
نتیجهگیری
باید میان تحقق آرزوهای داخلی و آرمانهای خارجی فرق قایل شویم، آرمانداشتن در سیاست خارجی نهتنها عیب نیست بلکه ضروری نیز هست اما باید با شناخت واقعیات بهصورت تدریجی و مرحلهای با توجه به قدرت توانایی و ظرفیت زمانی خود، آن را عملیاتی کنیم. باید بدانیم، اهداف بزرگ، ظرفیت و امکانات فراوانتری میطلبد، سیاست خارجی باید ادامه سیاست داخلی باشد، رفتار بینالمللی دولتمردان نمیتواند جدا از تحولات داخلی باشد، در واقع ستاندههای خارجی ما باید از تحولات درونی نشات گیرد: «چون سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی دولتهاست.» چون دوروی یک سکهاند؛ بنابراین برای دستیابی به اهداف سیاست خارجی باید اجماع داخلی و وحدت ملی ایجاد شود. دولت اعتدال باید حدود، محدودیت، موانع رسیدن به اهداف و امکانات خود را بشناسد، موانع حرکت را بداند، خطمشی منطقی مبنی بر حدود و امکان باید راهنمای حرکت او درسیاست خارجی باشد پس ابتدا باید میزان تواناییهای خود، برای اتخاذ مواضع در شرایط حساس را شناسایی کند. ناکامی و شکست سیاستمداران، زمانی آغاز میشود که شناخت و درک صحیح آنان از نظام بینالملل مخدوش شود و واقعیات نظام بینالمللی به امید چیزهایی که خود میخواهند را دنبال کند. ناکامی و شکست در سیاست خارجی از آنجا آغاز میشود که شناخت میان آرمان، امکان و درک میان آندو مخدوش شود و مرز، حدود، امکان و چگونگی بهکارگیری آن تیره و مبهم شود شکاف عمیق میان حدود و امکان سیاست خارجی را در تامین منافع ملی با بنبست مواجه میسازد؛ بنابراین، یک سیاستمدار موفق کسی است که میان آرمان و امکان، آشتی و همزیستی ایجاد کند تا دستیابی به اهداف ملی در سیاست خارجی فراهم شود.
سیاست «نرمش قهرمانانه» را میتوان ایجاد تعادل میان حدود و امکان در سیاست خارجی دولت اعتدال دانست؛ زیرا به معنای حاکمیت «عقلانیت سیاسی» برای رفع حلوفصل اختلافات و تعامل به جای تعارض با غرب و در راستای منافع ملی است. اصولا سیاست خارجی یعنی مذاکره؛ یعنی تعامل برای حل منازعه جهت احقاقحقوق ملی یک کشور؛ نه به معنای تسلیم و قربانیکردن منافع ملی. تیم دیپلماسی کنونی؛ هنر حل منازعه 34ساله با غرب را دارد؛ چون امروز نیز منافع مشترک فراوانی در عرصه بینالمللی و منطقهای میان ایران و غرب به وجود آمده است؛ اما ایران قبل از هر اقدامی باید حدود و امکان سیاست خارجی خود را بشناسد؛ تا موفق به حل منازعات بینالمللی و منطقهای و انرژی هسته شود.
1- حدود چیست؟
حدود، قلمرویی است (بهعنوان محدودیت از آن نام میبرند) که دولتها برای نیل به اهداف خود در صحنه بینالملل ناگزیر باید رعایت کنند و بیشتر از حدود خود، در صحنه بینالملل بازی نکنند، زیرا محدودیت، موانع و عوامل بازدارنده و تضاد منافع با قدرتهای بزرگ مانع تحقق اهداف میشود. هر دولتی باید با توجه به منابع محدود خود، بازی کند. سیاستمدار موفق در عرصه بینالملل کسی است که میان «آرمان» و «امکان» درونی و بیرونی خود توازنی ایجاد کند؛ به این ترتیب، حدود حدفاصل میان «آغاز» و «پایان» سیاست خارجی یک دولت را مشخص میکند. محدودیتها و چگونگی رسیدن به اهداف را در این فرآیند نشان میدهد. بنابراین حدود هر دولتی، میزان محدودیت، موانع، تنگناها و دشواریهایی است که سنجش و میزان موفقیت و ناکامیها را درسیاست خارجی نشان میدهد.
دولت احمدینژاد، فراتر از حدود خود وارد بازی نظام بینالملل شد زیرا تصور میکرد با حرکتهای رادیکالی میتواند راه دستیابی به انرژی هستهای را طی کند اما در روند حرکت، با مشکلات و موانع جدی مواجه شده است چون در میانه راه، با اضافهکردن بار اضافی، از جمله طرح هولوکاست، حملات تند به غرب، و ادبیات دیپلماسی خاص؛ روسیه، چین و حتی هند و کشورهای خلیجفارس را از ایران دور کرد. هرچه زمان میگذشت با رفتارهای غیرمتعارف دیپلماتیک؛ سخنان تند و رادیکالی، محدودیتهای بیشتری را بر حدود سیاست خارجی تحمیل کرد و بهانههای متعدد به دست رقیب داد تا آنان با طرح «ایرانهراسی» و «شیعههراسی»، کشورهای همسایه را از ما جدا کنند که در نهایت منجر به تصویب چندین قطعنامه تحریمی از سوی سازمانهای بینالملل و دول غربی شد و دولت روحانی میراثدار حدود بیشتری از دولت اصولگرا در عرصه سیاست خارجی شد.
2- امکان چیست؟
نقطه مقابل «حدود»، «امکان» قرار دارد. حدود و امکان دوروی یک سکه هستند، اولی از محدودیتها و موانع سخن میگوید و دومی از سلاح، انرژی، امکانات، اتحادها و ائتلافهایی است که در عرصه سیاست بینالملل میتوان در اختیار خود گرفت؛ زیرا برای رسیدن به اهداف در روابط بینالملل باید ائتلافها و بازیهای منطقهای و بینالمللی را شناخت؛ بنابراین، حدود و امکان، باید راهنمای حرکت دولت برای نیل به اهداف سیاست خارجی به شمار رود؛ اما انسانهای ایدهآلگرا و آرمانگرا هرگز به حدود و امکان خود برای دستیابی به اهداف خود فکر نمیکنند. آقای احمدینژاد هم مبارزه با دنیای غرب و نظام بینالملل و هم با نخبگان داخلی و روشنفکران و بزرگان را زیر تیغ تیز خود برد، نه وحدت ملی را شکل داد نه وحدت منطقهای را، به همین دلیل، هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی دچار ناکامی شد. اما دولت روحانی قبل از هر چیز با توجه به شرایط ویژه بینالمللی و نیاز و ضرورت اقتصادی، باید به چهار سوال عمده پاسخ دهد:
1- چه باید کرد؟ اهداف را مشخص کند. 2-چه میتوان کرد؟ امکانات را فراهم کند. 3- چه میتواند بکند؟ تواناییها را ارزیابی کند. 4- چه نمیتواند بکند؟ تنگناها و موانع خود را بشناسد.
سوال اول؛ «آرمانی» و معطوف به اهداف و ترسیم خطوط حرکتهای «ایدهآل» و استراتژی نظام است. سوال دوم؛ معطوف به «امکانات متفاوت» (داخلی- خارجی) برای حرکت در شرایط موجود است. سوال سوم؛ معطوف به درک «شناخت موانع» عمده در «عرصه بینالملل» است. سوال چهارم؛ معطوف به درک شناخت موانع عمده برای رسیدن به «اهداف» است. با توجه به موارد یادشده، شناخت و آگاهی عمیق از مسایل داخلی و بینالمللی ضرورت دارد. دولت روحانی در این راستا باید به موارد ذیل توجه ویژه داشته باشد:
1- قابلیتها؛ یعنی شناخت آنچه میتوان اهداف را فعلیت بخشید.
2- ضرورتها؛ یعنی شناخت آنچه نیاز ایران امروز است. 3- واقعیات؛ یعنی شناخت آن چیزهایی که خود را بر سیاست خارجی تحمیل کرده است.
4- اولویتها؛ یعنی شناخت آنچه باید گامبهگام و مرحلهبهمرحله درجهبندی و اقدام کند تا به اهداف خود برسد. 5- موانع؛ یعنی شناخت آنچه شدنها را محدود میکند. 6- امکانات؛ یعنی شناخت آن ابزارهایی که میتوان به وسیله آن عمل کرد. 7- تواناییها؛ یعنی آنچه نظام قادر به انجام آن هست. 8- رقیب؛ یعنی جاهایی که غرب و آمریکا میتوانند سد راه شوند.
دولت روحانی برای رسیدن به اهداف خود؛ باید به «10رکن» ذیل توجه کند: 1- بازتعریف مجدد از «استراتژی» و تاکتیکها (اهداف و روشها). 2- درک عمیقتر از «واقعیات» و نیازهای داخلی؛ منطقهای و بینالمللی ایران.
3- شناخت مشکلات و «تنگناها» و موانع داخلی و خارجی. 4- شناخت استراتژی و تاکتیکهای رقبای بینالمللی. 5- «بازشناسی» عملکرد، رفتار، ادبیات و دیپلماسی بینالمللی دولت گذشته. 6- شناخت «ائتلافها» و اتحادهای بالقوه و بالفعل بینالمللی و منطقهای. 7- ایجاد وحدت و آشتی ملی میان همه طبقات و نخبگان موثر کشور. 8- بازشناخت اهداف روسیه و چین. 9- بازشناخت تفکیک منافع اروپا و آمریکا. 10- بازشناخت اهداف منطقهای همسایگان.
عدمبررسی و تجزیهوتحلیل دقیق موارد فوق، دولت را در شناخت حدود و امکان سیاست خارجی دچار چالش جدی و با ناکامی مواجه خواهد کرد؛ چون بررسی تجربه رفتار و عملکرد دولت احمدینژاد نشان میدهد که عدم تناسبی میان امکانات، نیازها و آرمانهای وی با نظام بینالملل؛ هر روز دامنه شکاف میان ایران و نظام بینالملل و همسایگان را افزایش داد. اما دولت روحانی میداند که «سیاست خارجی صحنه امکان است نه آرمان»، سیاست هنر انجامشدنیهاست نه تحقق آرمانها؛ سیاست خارجی اعمال نظر شخصی سیاستمداران نیست؛ بلکه شناخت الزامات سیاست بینالملل و ضرورتهای داخلی است؛ بنابراین مهمترین موضوعی که بازیگران جدید دیپلماسی ایران باید به آن توجه کنند: «تفکیک میان آنچه هست» و «آنچه که میخواهند» است. دولتمردان ما «باید جهان را آنگونه که هست ببینند نه آنچه که آرزوی شدن آن را دارند»، باید تشخیص دهند چقدر و در کجا و در چه زمانی میتوانند به منافع ملی و اهدافمان برسند. باید میان «منافع ملی» و اهداف کوچکتر «انرژی هستهای» پیوندی ایجاد کنند و باید تناسبی میان اهداف و ابزار؛ امکانات و محدودیتها به وجود آورند. نخبگان ما باید بدانند، سیاست بینالمللی، صحنه ائتلافها، اتحادهای پیدا و پنهان است بنابراین رسیدن به اهداف بزرگ در سیاست خارجی، استراتژی مشخص؛ مردان بزرگ؛ باتجربه و «عملگرا» میخواهد. آنچه سیاستمداران آرمانخواه میخواهند، نوعی ایدهآلیسم است. اینکه احمدینژاد جهان و ایران را آنگونه که خود میخواست بسازد، نشان داد در جهان ذهنی خود غوطهور شده است چون سیاست در «جهان عینی» شکل میگیرد نه آرزوهای شخصی. برای عملیشدن سیاستها با کشف قوانین بازی در عرصه روابط بینالمللی؛ «زبان و فرهنگ غرب» را شناخت نه ایدهآلهای خود را بر سیاست خارجی بزرگی مثل ایران تحمیل کرد. یک سیاستمدار، باید بداند، ماهیت تصمیمگیری در صحنه داخلی با سیاست خارجی بسیار متفاوت است. دولت روحانی باید میان نیازهای داخلی با ضرورتهای منافع ملی ایران تعادل و توازن ایجاد کند؛ این امر، محاسبات دقیق را میطلبد باید از تاریخ بیاموزیم، بازخوانی تجربه تاریخ روابط خارجی، شناخت بازیگران حرفهای بهویژه روسیه و چین را باید دقیقتر شناخت؛ باید منافع غیرمشترک اروپا و آمریکا را شناخت تا سیاست خارجی ما بر اساس واقعیات عینی بینالمللی و منافع ملی ما مدیریت شود، نخبگان بیاطلاع از تاریخ و سیاست بینالملل در این شرایط حساس، میتوانند بار اضافی بر سیاست خارجی تحمیل کنند، باید ظرفیت، محدودیتها و تواناییهای خود را نسبت به مواضع خود ارزیابی کنیم و حدود خود را بشناسیم سپس مواضع اصولی اتخاذ کنیم. در همهمواضع، باید «هزینه» و «سود» آن را در نظر بگیریم.
نتیجهگیری
باید میان تحقق آرزوهای داخلی و آرمانهای خارجی فرق قایل شویم، آرمانداشتن در سیاست خارجی نهتنها عیب نیست بلکه ضروری نیز هست اما باید با شناخت واقعیات بهصورت تدریجی و مرحلهای با توجه به قدرت توانایی و ظرفیت زمانی خود، آن را عملیاتی کنیم. باید بدانیم، اهداف بزرگ، ظرفیت و امکانات فراوانتری میطلبد، سیاست خارجی باید ادامه سیاست داخلی باشد، رفتار بینالمللی دولتمردان نمیتواند جدا از تحولات داخلی باشد، در واقع ستاندههای خارجی ما باید از تحولات درونی نشات گیرد: «چون سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی دولتهاست.» چون دوروی یک سکهاند؛ بنابراین برای دستیابی به اهداف سیاست خارجی باید اجماع داخلی و وحدت ملی ایجاد شود. دولت اعتدال باید حدود، محدودیت، موانع رسیدن به اهداف و امکانات خود را بشناسد، موانع حرکت را بداند، خطمشی منطقی مبنی بر حدود و امکان باید راهنمای حرکت او درسیاست خارجی باشد پس ابتدا باید میزان تواناییهای خود، برای اتخاذ مواضع در شرایط حساس را شناسایی کند. ناکامی و شکست سیاستمداران، زمانی آغاز میشود که شناخت و درک صحیح آنان از نظام بینالملل مخدوش شود و واقعیات نظام بینالمللی به امید چیزهایی که خود میخواهند را دنبال کند. ناکامی و شکست در سیاست خارجی از آنجا آغاز میشود که شناخت میان آرمان، امکان و درک میان آندو مخدوش شود و مرز، حدود، امکان و چگونگی بهکارگیری آن تیره و مبهم شود شکاف عمیق میان حدود و امکان سیاست خارجی را در تامین منافع ملی با بنبست مواجه میسازد؛ بنابراین، یک سیاستمدار موفق کسی است که میان آرمان و امکان، آشتی و همزیستی ایجاد کند تا دستیابی به اهداف ملی در سیاست خارجی فراهم شود.
* دانشجوی دکترای علوم سیاسی
معاون سابق استاندار مازندران در دوران اصلاحات
معاون سابق استاندار مازندران در دوران اصلاحات
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.