نوآوري باز و مفاهيم نزديک به آن
هادي نيلفروشان. عضو هيئتعلمي دانشگاه شهيد بهشتي
نوآوري باز شايد براي جامعه فعالان نوآوري مفهوم تازهاي نباشد، اما ميتوان ادعا کرد آنقدر که بر سر زبانها افتاده، به همان اندازه فهم نشده باشد. در اين شماره تلاش ميکنم با استفاده از منابع و مستندات علمي قدري در مفهوم نوآوري باز دقيقتر شوم و وجوهي از تمايز آن را با برخي مفاهيم مشابه باز كنم.
هنري چسبرو[1] مفهوم نوآوري باز را براي نخستينبار در سال 2003 در کتابي با عنوان «نوآوري باز: الزامي جديد براي خلق فناوري و انتفاع از آن» مطرح کرد. هرچند چسبرو در خلق مفهوم نوآوري باز و جاانداختن آن در ميان جامعه علمي و حرفهاي بسيار موفق بود، بااينحال اصل خود مفهوم نوآوري باز اختراع او نيست، نشانهاش هم اينکه کتاب او پر بود از مثالهاي شركتهايي که در همان مقطع تأليف کتاب از اين مفهوم استفاده کرده و آن را به کار بردهاند. کاري که چسبرو کرد، اين بود که اين الگو را نامگذاري و اين پارادايم را تعريف کرد.
وي در بخشي از اين کتاب مينويسد: «نوآوري باز پارادايمي است که در آن فرض ميشود بنگاهها در مسيري که به سمت توسعه و تجاريسازي فناوري دارند، ميتوانند و بايد براي خلق ايده و بازاريابي، هم از منابع داخلي و هم از منابع خارجي بهره ببرند. نوآوري باز اين ايدههاي داخلي و خارجي را در معماريها و سيستمهايي ترکيب ميکند که نيازمنديها و الزامات آنها توسط مدلهاي کسبوکار مشخص ميشوند».
او در کتابي که در سال 2006 با عنوان «نوآوري باز: پژوهشي به سمت پارادايم جديد» منتشر کرد، تعريف خود از نوآوري باز را شفافتر کرد: «نوآوري باز استفاده از جريان هدفمند دانش ورودي و خروجي سازمان براي شتابدادن به نوآوري داخل سازمان و در نقطه مقابل گسترشدادن بازارها براي استفاده خارجي از نوآوري است». نکته کليدي مشترک در هر دو تعريفي که از نوآوري باز ارائه شده، تأکيد بر نقش محوري مدل کسبوکار در نوآوري باز است. همانطور که جين اسلوينسکي[2] و مت سيگل[3] در کتابشان در سال 2003 و در مقاله ديگري در سال 2010 نوشتهاند، اين رويکرد نوآوري باز بايد توسط برخي ابزارها و فرايندها پشتيباني شود؛ ابزارها و فرايندهايي که کارکردشان تسهيل شکلگيري روابط بنگاه (با دانشگاهها، با پژوهشگران، با مخترعان و حتي با رقبا) است. اين روابط هسته مرکزي اين مفهوم را شکل ميدهند. اين دو بعدتر، در قالب مدلي با عنوان بخواه- بياب- بگير- مديريت کن[4]، چارچوبي را براي نوآوريهاي مشارکتي پايدار پيشنهاد کردند.
هرچقدر بازارها پوياتر و غيرقابل پيشبينيتر ميشوند، پلتفرمها (سکوهاي) فناوريهاي جديد اجازه مييابند دانش را آزادانهتر و در مقياسي وسيعتر به گردش درآورند. فيسبوک، توييتر، لينکداين و نظاير آنها در روزگار پس از نوآوري باز عرضه شدهاند. ويکيپديا، لينوکس، سرويس راسپبري پيآي[5] گوگل و ديگر پروژههاي منبع- باز قدرت همکاريهاي انبوه را در توليد دانش از طريق بهاشتراکگذاريهاي بيانتها نشان دادند و معلوم شد از سيستمعاملهاي منبع باز ميتوان پول هم درآورد. مفاهيمي نظير جمع (Crowd) و ابر(cloud) به ابزارهايي قابلتوجه و حتي ضروري تبديل شدند. مجله Wired در مقالهاي در سال 2006 توسط جف هوو[6]، اصطلاح تأمين منابع جمعي (crowdsourcing) را به جهان معرفي کرد و ناگهان نوآوري يک جعبه ابزار کاملا جديد پيدا کرد. همه آنچه شركتها بايد انجام ميدادند اين بود که بدانند با اين جعبه ابزار جديد چه بايد بکنند. همانطور که کوين بودورو[7] و کريم لاخاني در مقالهاي در HBR در سال 2013 هشدار دادند: «جنبش جمعسپاري در حال تبديل به يک جريان اصلي است. حتي اگر از آنها استفاده نکنيد، مطمئنا رقباي شما چنين خواهند کرد». همه اين پيشرفتها
ابزارهاي جديدي را براي پيگيري نوآوري باز ارائه ميدادند. اما آنچه بسياري از فعالان و محققان به طور مشابه انجام دادهاند اين است که اين ابزارهاي جديد را با خود نوآوري باز اشتباه گرفتهاند يا تأمين منابع جمعي و نوآوري باز را بهعنوان مترادف قلمداد کرده يا نوعي ديگر از هممعنابودن را بين اين دو مفهوم پيشنهاد ميکنند. يا در انتهاي ديگر طيف، كساني قرار دارند كه پيشنهاد ميكنند تأمين منابع جمعي و نوآوري باز بههيچوجه مرتبط نيستند يا فقط به صورت دورادور در ارتباط هستند. ميشل نويمان[8] در يک پست وبلاگ در سال 2014، نوآوري باز را «خلقکردن و نوآوري با کمک ذينفعان خارجي شامل مشتريان، تأمينکنندگان، شرکا و جامعه گستردهتر اطراف بنگاه» تعريف ميکند و تأمين منابع جمعي را به سادگي شکل ديگري از برونسپاري (outsourcing) ميداند - در اين مورد، برونسپاري به عموم مردم: «تأمين منابع جمعي به سطح مشارکتي پايينتر از نوآوري باز نياز دارد ... سازمان راهحلهايي را از ميان جمع درخواست ميکند - نه کمک و همکاري واقعي را». در نقطه مقابل، نوآوري باز «نشاندهنده همکاري فعالانه بين سازمانهاي مختلف و بهاشتراکگذاري مالکيت فکري»
است.
در طول اين دو سر طيف، گونههاي فکري متنوعتري وجود دارد؛ زيرا نويسندگان مختلف طبقهبنديها و چارچوبهاي پيچيدهتري را ايجاد ميکنند. انريک استل[9] انواع مختلفي از روابطي را كه نويسندگان بين تأمين منابع جمعي و نوآوري باز پيشنهاد ميكنند، ترسيم ميكند و در اين فرايند منابع خوبي را ارائه ميدهد. در نهايت، استل معتقد است «هم نوآوري باز و هم تأمين منابع جمعي مبتني بر همان پارادايم است: دانش توزيع ميشود و استفاده از آن ... ميتواند يک مزيت رقابتي باشد». اين مقايسه بدي نيست؛ اما براي روشنکردن رابطه عملکردي بين اين دو مفهوم، کار زيادي انجام نميدهد. کارل لنز[10]، بنيانگذار مؤسسه کرتيوکرودز[11]، تصوير بهتري ارائه ميدهد: «تأمين منابع جمعي ميتواند ابزاري براي نوآوري باز باشد. نوآوري باز ميتواند دليلي براي تأمين منابع جمعي باشد». به عبارت ديگر تأمين منابع جمعي، نوآوري باز نيست؛ بلکه ابزاري است که ميتواند در زمينه رويکرد نوآوري باز استفاده شود - و البته کاربردهاي ديگري هم دارد که هيچ ارتباطي با نوآوري ندارد. مسئله ديگر اين است که محققان و فعالان، نوآوري باز را با ابزارهاي ديگر اشتباه ميگيرند. بهعنوان مثال،
ناسا بهعنوان «برنامه نوآوري باز» خود به سيستم چالشهاي نوآوري خود اشاره ميکند. تاپ کدر[12] و اينوسنتيو[13]، هر دو پلتفرمهايي براي تأمين جمعي راهکار (و بنابراين از ابزارهاي نوآوري باز) هستند که هر دو خود را بهعنوان «پلتفرمهاي نوآوري باز» معرفي ميکنند. نتيجه همانطور که اريک فون هيپل[14] در مصاحبهاي در سال 2009 تصديق کرده است، سردرگمي و پراکندگي واژگان و مفاهيم بوده است. برداشت چسبرو از نوآوري باز- که او در قالب يک پست در سال 2011 براي نشريه فوربس[15] توضيح داد- فراگيرتر و دقيقتر از هريک از اين تعاريف يادشده است: «روشهاي ديگري نيز وجود دارد که برخي افراد نوآوري باز را تعريف ميکنند؛ درست همانطور که اسکيموها دهها کلمه براي «برف» دارند. برخي ادعا ميکنند که نوآوري باز درست مانند نرمافزار منبع باز کار ميکند. اينطور نيست. مدل کسبوکار براي نوآوري بخش مهمي از نوآوري باز است. برخي ديگر فکر ميکنند که نوآوري باز فقط مديريت زنجيره تأمين است. اينطور نيست. نوآوري باز شامل بسياري از بازيگران ديگر (مانند دانشگاهها يا افراد) است که بسيار فراتر از زنجيرههاي عرضه سنتي قرار دارند و اين شرکتکنندگان در
نوآوري باز ميتوانند تحت تأثير قرار گيرند؛ اما اغلب در واقع هدايت يا مديريت نميشوند. برخي ادعا ميکنند نوآوري باز در واقع نوآوري کاربر است. اينطور هم نيست. مطمئنا کاربر براي نوآوري بسيار مهم است؛ اما دانشگاهها، استارتاپها، تحقيق و توسعه شركتها و سرمايهگذاران خطرپذير نيز داراي اهميت هستند». نکته اصلي در اين بحث و تعريف اين نيست که آيا اشتراکگذاريها صرفا بين شركتها اتفاق ميافتد يا افراد يا دانشگاهها هم دخيلاند. همچنين مسئله اصلي اين نيست که آيا اطلاعات آزادانه يا از طريق کانالهايي طراحيشده براي محافظت از مالکيت فکري حرکت ميکنند و جريان مييابند. در عوض، اصل تعريفکننده نوآوري باز، مدل کسبوکار است. «ورود و خروج هدفمند دانش» در نوآوري باز بايد با مدل کسبوکار هدايت شود. تصميمگيري درباره اينکه کدام ايدههاي داخلي را حفظ کنيم و کداميک از آنها را رها کنیم، درباره اينکه آيا براي حمايت از توسعه يک ايده شريک بگيريم يا نه، درباره اينکه آيا در يک ايده اميدوارکننده سرمايهگذاري کنيم يا خير؛ همه ريشه در مدل کسبوکار اصلي شرکت دارد. در حقيقت، چسبرو بهشدت به پيوند بين نوآوري باز و مدلهاي کسبوکار معتقد
بود و براساساین احساس کرد که ضروري است کتاب دوم خود «مدلهاي باز کسبوکار» روي اين مفهوم تمرکز يابد. به عبارت ديگر، نوآوري باز ابزاري براي بهکارگيري نيست. اين يک باور درباره شايستگي نسبي آزادي اطلاعات نيست. اين يک نگرش، يک طرز فکر و يک رويکرد است که عميقا در پايه و اساس سازمان تعبيه شده است. يک پروژه منبع باز ممکن است بخشي از يک رويکرد نوآوري باز باشد؛ اگر از جانب مدل کسبوکار پشتيباني شود. تأمين منابع جمعي همچنين ممکن است بخشي از اين رويکرد باشد؛ تا زماني که بخشي يکپارچه از مجموعه وسيعتري از دانش باشد که ارزش آن را به شرکت و ذينفعان آن منتقل ميکند؛ اما هيچيک از اينها خود نوآوري باز نيستند. به عبارت ديگر، نوآوري باز کاري نيست که يک بنگاه انجام دهد؛ بلکه نحوه خاصي از بودن يک بنگاه است.
[1] Henry Chesbrough
[2] Gene Slowinski
[3] Matt Sagal
[4] Want- Find-Get-Manage model
[5] Raspberry Pi
[6] Jeff Howe
[7] Kevin Boudreaux
[8] Michel Neumann
[9] Enrique Estellés
[10] Carl Lens
[11] CreativeCrowds
[12] Topcoder
[13] Innocitive
[14] Eric von Hippel
[15] Forbes
نوآوري باز شايد براي جامعه فعالان نوآوري مفهوم تازهاي نباشد، اما ميتوان ادعا کرد آنقدر که بر سر زبانها افتاده، به همان اندازه فهم نشده باشد. در اين شماره تلاش ميکنم با استفاده از منابع و مستندات علمي قدري در مفهوم نوآوري باز دقيقتر شوم و وجوهي از تمايز آن را با برخي مفاهيم مشابه باز كنم.
هنري چسبرو[1] مفهوم نوآوري باز را براي نخستينبار در سال 2003 در کتابي با عنوان «نوآوري باز: الزامي جديد براي خلق فناوري و انتفاع از آن» مطرح کرد. هرچند چسبرو در خلق مفهوم نوآوري باز و جاانداختن آن در ميان جامعه علمي و حرفهاي بسيار موفق بود، بااينحال اصل خود مفهوم نوآوري باز اختراع او نيست، نشانهاش هم اينکه کتاب او پر بود از مثالهاي شركتهايي که در همان مقطع تأليف کتاب از اين مفهوم استفاده کرده و آن را به کار بردهاند. کاري که چسبرو کرد، اين بود که اين الگو را نامگذاري و اين پارادايم را تعريف کرد.
وي در بخشي از اين کتاب مينويسد: «نوآوري باز پارادايمي است که در آن فرض ميشود بنگاهها در مسيري که به سمت توسعه و تجاريسازي فناوري دارند، ميتوانند و بايد براي خلق ايده و بازاريابي، هم از منابع داخلي و هم از منابع خارجي بهره ببرند. نوآوري باز اين ايدههاي داخلي و خارجي را در معماريها و سيستمهايي ترکيب ميکند که نيازمنديها و الزامات آنها توسط مدلهاي کسبوکار مشخص ميشوند».
او در کتابي که در سال 2006 با عنوان «نوآوري باز: پژوهشي به سمت پارادايم جديد» منتشر کرد، تعريف خود از نوآوري باز را شفافتر کرد: «نوآوري باز استفاده از جريان هدفمند دانش ورودي و خروجي سازمان براي شتابدادن به نوآوري داخل سازمان و در نقطه مقابل گسترشدادن بازارها براي استفاده خارجي از نوآوري است». نکته کليدي مشترک در هر دو تعريفي که از نوآوري باز ارائه شده، تأکيد بر نقش محوري مدل کسبوکار در نوآوري باز است. همانطور که جين اسلوينسکي[2] و مت سيگل[3] در کتابشان در سال 2003 و در مقاله ديگري در سال 2010 نوشتهاند، اين رويکرد نوآوري باز بايد توسط برخي ابزارها و فرايندها پشتيباني شود؛ ابزارها و فرايندهايي که کارکردشان تسهيل شکلگيري روابط بنگاه (با دانشگاهها، با پژوهشگران، با مخترعان و حتي با رقبا) است. اين روابط هسته مرکزي اين مفهوم را شکل ميدهند. اين دو بعدتر، در قالب مدلي با عنوان بخواه- بياب- بگير- مديريت کن[4]، چارچوبي را براي نوآوريهاي مشارکتي پايدار پيشنهاد کردند.
هرچقدر بازارها پوياتر و غيرقابل پيشبينيتر ميشوند، پلتفرمها (سکوهاي) فناوريهاي جديد اجازه مييابند دانش را آزادانهتر و در مقياسي وسيعتر به گردش درآورند. فيسبوک، توييتر، لينکداين و نظاير آنها در روزگار پس از نوآوري باز عرضه شدهاند. ويکيپديا، لينوکس، سرويس راسپبري پيآي[5] گوگل و ديگر پروژههاي منبع- باز قدرت همکاريهاي انبوه را در توليد دانش از طريق بهاشتراکگذاريهاي بيانتها نشان دادند و معلوم شد از سيستمعاملهاي منبع باز ميتوان پول هم درآورد. مفاهيمي نظير جمع (Crowd) و ابر(cloud) به ابزارهايي قابلتوجه و حتي ضروري تبديل شدند. مجله Wired در مقالهاي در سال 2006 توسط جف هوو[6]، اصطلاح تأمين منابع جمعي (crowdsourcing) را به جهان معرفي کرد و ناگهان نوآوري يک جعبه ابزار کاملا جديد پيدا کرد. همه آنچه شركتها بايد انجام ميدادند اين بود که بدانند با اين جعبه ابزار جديد چه بايد بکنند. همانطور که کوين بودورو[7] و کريم لاخاني در مقالهاي در HBR در سال 2013 هشدار دادند: «جنبش جمعسپاري در حال تبديل به يک جريان اصلي است. حتي اگر از آنها استفاده نکنيد، مطمئنا رقباي شما چنين خواهند کرد». همه اين پيشرفتها
ابزارهاي جديدي را براي پيگيري نوآوري باز ارائه ميدادند. اما آنچه بسياري از فعالان و محققان به طور مشابه انجام دادهاند اين است که اين ابزارهاي جديد را با خود نوآوري باز اشتباه گرفتهاند يا تأمين منابع جمعي و نوآوري باز را بهعنوان مترادف قلمداد کرده يا نوعي ديگر از هممعنابودن را بين اين دو مفهوم پيشنهاد ميکنند. يا در انتهاي ديگر طيف، كساني قرار دارند كه پيشنهاد ميكنند تأمين منابع جمعي و نوآوري باز بههيچوجه مرتبط نيستند يا فقط به صورت دورادور در ارتباط هستند. ميشل نويمان[8] در يک پست وبلاگ در سال 2014، نوآوري باز را «خلقکردن و نوآوري با کمک ذينفعان خارجي شامل مشتريان، تأمينکنندگان، شرکا و جامعه گستردهتر اطراف بنگاه» تعريف ميکند و تأمين منابع جمعي را به سادگي شکل ديگري از برونسپاري (outsourcing) ميداند - در اين مورد، برونسپاري به عموم مردم: «تأمين منابع جمعي به سطح مشارکتي پايينتر از نوآوري باز نياز دارد ... سازمان راهحلهايي را از ميان جمع درخواست ميکند - نه کمک و همکاري واقعي را». در نقطه مقابل، نوآوري باز «نشاندهنده همکاري فعالانه بين سازمانهاي مختلف و بهاشتراکگذاري مالکيت فکري»
است.
در طول اين دو سر طيف، گونههاي فکري متنوعتري وجود دارد؛ زيرا نويسندگان مختلف طبقهبنديها و چارچوبهاي پيچيدهتري را ايجاد ميکنند. انريک استل[9] انواع مختلفي از روابطي را كه نويسندگان بين تأمين منابع جمعي و نوآوري باز پيشنهاد ميكنند، ترسيم ميكند و در اين فرايند منابع خوبي را ارائه ميدهد. در نهايت، استل معتقد است «هم نوآوري باز و هم تأمين منابع جمعي مبتني بر همان پارادايم است: دانش توزيع ميشود و استفاده از آن ... ميتواند يک مزيت رقابتي باشد». اين مقايسه بدي نيست؛ اما براي روشنکردن رابطه عملکردي بين اين دو مفهوم، کار زيادي انجام نميدهد. کارل لنز[10]، بنيانگذار مؤسسه کرتيوکرودز[11]، تصوير بهتري ارائه ميدهد: «تأمين منابع جمعي ميتواند ابزاري براي نوآوري باز باشد. نوآوري باز ميتواند دليلي براي تأمين منابع جمعي باشد». به عبارت ديگر تأمين منابع جمعي، نوآوري باز نيست؛ بلکه ابزاري است که ميتواند در زمينه رويکرد نوآوري باز استفاده شود - و البته کاربردهاي ديگري هم دارد که هيچ ارتباطي با نوآوري ندارد. مسئله ديگر اين است که محققان و فعالان، نوآوري باز را با ابزارهاي ديگر اشتباه ميگيرند. بهعنوان مثال،
ناسا بهعنوان «برنامه نوآوري باز» خود به سيستم چالشهاي نوآوري خود اشاره ميکند. تاپ کدر[12] و اينوسنتيو[13]، هر دو پلتفرمهايي براي تأمين جمعي راهکار (و بنابراين از ابزارهاي نوآوري باز) هستند که هر دو خود را بهعنوان «پلتفرمهاي نوآوري باز» معرفي ميکنند. نتيجه همانطور که اريک فون هيپل[14] در مصاحبهاي در سال 2009 تصديق کرده است، سردرگمي و پراکندگي واژگان و مفاهيم بوده است. برداشت چسبرو از نوآوري باز- که او در قالب يک پست در سال 2011 براي نشريه فوربس[15] توضيح داد- فراگيرتر و دقيقتر از هريک از اين تعاريف يادشده است: «روشهاي ديگري نيز وجود دارد که برخي افراد نوآوري باز را تعريف ميکنند؛ درست همانطور که اسکيموها دهها کلمه براي «برف» دارند. برخي ادعا ميکنند که نوآوري باز درست مانند نرمافزار منبع باز کار ميکند. اينطور نيست. مدل کسبوکار براي نوآوري بخش مهمي از نوآوري باز است. برخي ديگر فکر ميکنند که نوآوري باز فقط مديريت زنجيره تأمين است. اينطور نيست. نوآوري باز شامل بسياري از بازيگران ديگر (مانند دانشگاهها يا افراد) است که بسيار فراتر از زنجيرههاي عرضه سنتي قرار دارند و اين شرکتکنندگان در
نوآوري باز ميتوانند تحت تأثير قرار گيرند؛ اما اغلب در واقع هدايت يا مديريت نميشوند. برخي ادعا ميکنند نوآوري باز در واقع نوآوري کاربر است. اينطور هم نيست. مطمئنا کاربر براي نوآوري بسيار مهم است؛ اما دانشگاهها، استارتاپها، تحقيق و توسعه شركتها و سرمايهگذاران خطرپذير نيز داراي اهميت هستند». نکته اصلي در اين بحث و تعريف اين نيست که آيا اشتراکگذاريها صرفا بين شركتها اتفاق ميافتد يا افراد يا دانشگاهها هم دخيلاند. همچنين مسئله اصلي اين نيست که آيا اطلاعات آزادانه يا از طريق کانالهايي طراحيشده براي محافظت از مالکيت فکري حرکت ميکنند و جريان مييابند. در عوض، اصل تعريفکننده نوآوري باز، مدل کسبوکار است. «ورود و خروج هدفمند دانش» در نوآوري باز بايد با مدل کسبوکار هدايت شود. تصميمگيري درباره اينکه کدام ايدههاي داخلي را حفظ کنيم و کداميک از آنها را رها کنیم، درباره اينکه آيا براي حمايت از توسعه يک ايده شريک بگيريم يا نه، درباره اينکه آيا در يک ايده اميدوارکننده سرمايهگذاري کنيم يا خير؛ همه ريشه در مدل کسبوکار اصلي شرکت دارد. در حقيقت، چسبرو بهشدت به پيوند بين نوآوري باز و مدلهاي کسبوکار معتقد
بود و براساساین احساس کرد که ضروري است کتاب دوم خود «مدلهاي باز کسبوکار» روي اين مفهوم تمرکز يابد. به عبارت ديگر، نوآوري باز ابزاري براي بهکارگيري نيست. اين يک باور درباره شايستگي نسبي آزادي اطلاعات نيست. اين يک نگرش، يک طرز فکر و يک رويکرد است که عميقا در پايه و اساس سازمان تعبيه شده است. يک پروژه منبع باز ممکن است بخشي از يک رويکرد نوآوري باز باشد؛ اگر از جانب مدل کسبوکار پشتيباني شود. تأمين منابع جمعي همچنين ممکن است بخشي از اين رويکرد باشد؛ تا زماني که بخشي يکپارچه از مجموعه وسيعتري از دانش باشد که ارزش آن را به شرکت و ذينفعان آن منتقل ميکند؛ اما هيچيک از اينها خود نوآوري باز نيستند. به عبارت ديگر، نوآوري باز کاري نيست که يک بنگاه انجام دهد؛ بلکه نحوه خاصي از بودن يک بنگاه است.
[1] Henry Chesbrough
[2] Gene Slowinski
[3] Matt Sagal
[4] Want- Find-Get-Manage model
[5] Raspberry Pi
[6] Jeff Howe
[7] Kevin Boudreaux
[8] Michel Neumann
[9] Enrique Estellés
[10] Carl Lens
[11] CreativeCrowds
[12] Topcoder
[13] Innocitive
[14] Eric von Hippel
[15] Forbes
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.