بسته پيشنهادي انجمن صنفي روزنامهنگاران تهران
شيوه رفتار رسانهاي در روزهاي بحران
در ابتداي کتابچهاي که سال ۲۰۱۴ مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا درباره تعامل با رسانهها در زمانه بحران منتشر کرد، سه جمله بسيار کوتاه و روشن آمده: «اولين باشيد، حقيقتگو باشيد، معتبر باشيد». اين احتمالا جانمايه تمام آن چيزي است که ساختار حاکميتي مديريت بحران بايد ضمن مواجهه رسانهاي با کروناويروس، سرنگوني هواپيماي اوکرايني، کشتهشدگان حوادث آبانماه يا هر موضوع مرتبط با امنيت جاني و رواني شهروندان به خاطر داشته باشد.
«بدون رسانه رخدادها به پايان نميرسند»
عصر جمعه بود که اينسو و آنسو شايعه متوقف نگهداشتن صفحات نخست روزنامههاي اصلي کشور براي انتشار يک بيانيه مهم به گوش رسيد اما روزنامهها بازهم با تیترهای یک هميشگي منتشر شدند؛ چند ساعت بعد، بيانيه ستاد کل نيروهاي مسلح روي خروجي خبرگزاريها بود. در سده بيستويکم که سرنوشت واقعيات را انعکاس آنها در افکار عمومي معلوم ميکند، ميتوان گفت هر اتفاقي در وهله نخست يک رخداد رسانهاي محسوب ميشود و بايد با اين نگاه براي آن برنامهريزي کرد. ماجراي عدم شفافيت تعداد کشتهشدگان حوادث آبانماه را نيز بر همين مبنا ميتوان بازبيني کرد و بهسادگي به اين نتيجه رسيد که تا وقتي حاکميت براي وجه رسانهاي رخدادها رسميتي قائل نباشد، هيچ وضعيت ناخوشايندي به پايان نخواهد رسيد. به رسميت نشناختن رسانهها و مواجهه رسانهاي از سوی حاکميت تا امروز در رخدادهاي مختلف تبعات ناخوشايند بسياري به وجود آورده و موجب تشديد عوارض شده است. باوجوداين اميدواريم رويه يادشده براي مورد کروناويروس صدق نکند و اين مستلزم آن است که به پيشنهادهای طرحشده در اين متن توجه شود.
چون در غير اين صورت ماجرا ميتواند به يک بحران ملي تمامعيار بدل شود؛ يک بحران ملي که تمام نهادهاي حاکميتي به نوبه و سهم خود جزء بردارهاي مؤثر در آن خواهند بود.
«تعهدات رسانه به اجتماع را جدي بگيريد»
کروناويروس را نهتنها ميتوان که باید علاوه بر يک موضوع مرتبط با حوزه سلامت و پزشکي، پديدهاي ذيل امر رسانه نيز بدانيم؛ چراکه يک اپيدمي با نرخ فراگيري قابلتوجه است. يک اپيدمي در سال ۲۰۲۰ ميلادي حضور خود را در کشوري نشان داده که رسانههايش عميقا از فقدان مرجعيت رنج ميبرند. اين يعني اگر ساختار حاکميتي مديريت بحران ميخواهد امر اطلاعرساني را بهطور کامل نبازد، چارهاي جز در پيش گرفتن يک رويه جديد استاندارد و مشخص ندارد. حال پيش از طرح پيشنهادهای عملياتي، مجموعهاي از بديهيات را با کمک کتابچه راهنماي تعامل با رسانهها که سال ۲۰۱۴ توسط مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا منتشر شد، مرور ميکنيم:
الف- بحرانها خود رخدادهاي رسانهاي بهشمار ميروند و سازمانهاي حاکميتي دخيل در امر مديريت بحران گزينهاي جز درک اين واقعيت ندارند که ديگر نميشود موضوعات را با بلندگوي دستي اطلاعرساني کرد و رسانهها بهويژه در فقره مواجهه با يک اپيدمي نقش فوقالعاده مهمي دارند. اين طبيعي است که مسئولان امر مديريت بحران رسانه و دستاندرکاران آن را مزاحم بدانند اما واقعيت اين است که هيچکدام از اقدامات سختافزاري براي مديريت بحران بدون عملکرد سالم وجه اطلاعرساني و رسانهاي، کارکرد نخواهند داشت.
ب- روزنامهنگاران و خبرنگاران وظيفه دارند اطلاعاتي را منتشر کنند که خود آن را «صادقانه» و «بيطرفانه» ميدانند و از سوي ديگر مسئولان اغلب ميپندارند خبرنگاران بايد اطلاعاتي را منتشر کنند که در راستاي اهداف و رويکردهاي ساختار حاکميتي مديريت بحران است؛ از همين رو يادآوري اين نکته ضروري است که رسانه يکي از اعضاي ساختار حاکميت نيست، واجد اهداف و رويکردهاي خود است و در جامعه آزاد تعهدهاي مشخص ديگري به جامعه دارد. ساختار حاکميتي مديريت بحران بايد نقش و جايگاه رسانه را درک و انتظارات خود را در يک رابطه دوطرفه و تعاملي تعريف كند.
ج. فهم اين واقعيت حياتي است که گزارشگران، خبرنگاران و روزنامهنگاران، هيچ خبر و تيتري را نميپذيرند، مگر آنکه بتوانند درباره آن پرسشگري کنند و در نهايت نيز خود تصميم ميگيرند که اطلاعات تأمينشده از سوی ساختار حاکميتي مديريت بحران را به چه شکل در اختيار مخاطبان خود قرار دهند. با خبرنگاران نبايد بهمثابه کارمندان ادارات دولتي برخورد کرد؛ به اهالي رسانه «پيشنهاد دهيد؛ ديکته نکنيد».
د. ممکن است ساختار حاکميتي مديريت بحران اين انتظار را از گزارشگران و خبرنگاران داشته باشد که صرفا اخبار مثبت را پوشش دهند؛ اما رسانه نيز متعهد است تا واقعيت را بيطرفانه و صرفنظر از همراستابودن يا نبودن با استنباط حاکميت از وضعيت منتشر کند.
«گامهاي عملياتي مشخصاند»
اخبار ابتلا و مرگ چند نفر از هموطنانمان بر اثر کروناويروس، بهطور ناقص در پلتفرمهاي مختلف در حال گسترش است و از آنجا که واجد حداقلهاي يک خبر استاندارد نيست، اغلب در سطح شايعه ميماند و کارکرد اطلاعرساني پيدا نميکند؛ در نتيجه بهجاي آگاهي مردم، بر اضطراب و هيجانشان ميافزايد. براي دستيابي به يک ساختار اطلاعرساني منظم با کارکرد مثبت که منجر به تروماي جمعي نشود، برداشتن چند گام عملياتي از سوي حاکميت ضروري است.
۱. تشکيل ستاد رسانهاي بحران
۲. برداشتن حجاب امنيتي
۳. بسيج رسانه ملي
۴. سخنگويي فعال ستاد بحران.
مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا، يک سخنگوي ايدئال ستاد بحران را واجد خصایص بارز «همدردي، مشروعيت، صلاحيت، صراحت، تعهد و مسئوليتپذيري» ميداند و بر اين نکات تأکيد ميکند:
الف. سخنگوي ستاد بحران بهمحض وقوع رخداد بايد در رسانهها حضور مستمر داشته باشد و «ديده شود».
ب. سخنگوي ستاد بحران بايد بهطور شفاف توضيح دهد چه افراد و سازمانهايي متولي کدام قسمتهاي فرايند مديريت بحران هستند.
ج. سخنگوي ستاد بحران بايد همدردي صادقانه ساختار مديريت بحران با داغديدگان و آسيبديدگان را بهطور مستمر يادآور شود.
د. سخنگوي ستاد بحران بايد شفاف باشد و صرفا اطلاعات دقيق را ارائه کند و همچنين بهطور مستمر يادآور شود چه چيزهايي را درباره بحران ميدانيم و چه چيزهايي را هنوز نميدانيم.
ه. سخنگوي ستاد بحران تحت هر شرايطی بايد از ابراز نظرات شخصي و طرح حدس و گمان بپرهيزد و قولي ندهد که بعدها خلاف آن ثابت شود.
و. سخنگوي ستاد بحران بايد نيازهاي اصلي رسانهها را درک کند، در دسترس گزارشگران و خبرنگاران باشد و بهطور منظم اخبار را بهروز نگه دارد.
ز. سخنگوي ستاد بحران بايد نماد ارائه پيامی واحد از سوي ساختار حاکميتي مديريت بحران باشد.
«اصالت با سرعت نيست»
در اين بين، رفتار درست ساختارهاي حاکميتي در امر رسانه، در بهترين حالت ميتواند صرفا بستري را براي عملکرد سازنده خود رسانهها فراهم کند؛ پس از آن، ديگر کار رسانههاست که بتوانند به مأموريت خود عمل کنند. رويکرد درست براي گزارشگران و خبرنگاران در زمان بحران روشن است؛ چون ابتلاي جمعي به يک اضطراب مشترک، ايجاب ميکند که کدهاي حرفهاي روزنامهنگاري سازگار با شرايط تغيير کنند. برای مثال، اگر وظيفه اصلي روزنامهنگار در حالت عادي گزارش واقعيت به مخاطب از تمام ابعاد است، شرايط بحران ميطلبد تا گزارشگر و خبرنگار علاوه بر التزام مستمر به حقيقت، حفظ اميد و استمرار جريان زندگي را نيز بهطور مشخص جزء وظايف خود بدانند و بهواسطه آسيبپذيري بيشتر اقشار مختلف مردم، بدون آنکه احساساتي شوند، به نگاه انساني خود فرصت بروز دهند. بهتر است همکاران ما در شرايط بحراني به اين توصيهها عمل کنند:
۱. اصالت با صحت اخبار است.
۲. براي يافتن منابع رسمي و مسئوليتپذير تلاش کنيد.
۳. فاصله خود را با ساختارهاي حاکميتي حفظ کنيد
۴. زندگي ادامه دارد.
«خود را نجات دهيم»
با گذشت چند ماه از حوادث آبان و شفافيتي که هنوز درباره تعداد کشتهشدگان وجود ندارد و با مسائلی که موضوع هواپيماي اوکرايني به اعتماد مردم وارد کرد، حالا نوبت آن است که کروناويروس را نه «يک ماجراي ديگر»، بلکه فرصتی براي صادقبودن بدانيم؛ فرصتي براي نجات اعتماد مردم به خودمان که منتظرش نبوديم، ولی رخ داد؛ فرصت ناگزيري که دوست نداشتيم دست دهد، ولي حالا يک واقعيت است.
در ابتداي کتابچهاي که سال ۲۰۱۴ مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا درباره تعامل با رسانهها در زمانه بحران منتشر کرد، سه جمله بسيار کوتاه و روشن آمده: «اولين باشيد، حقيقتگو باشيد، معتبر باشيد». اين احتمالا جانمايه تمام آن چيزي است که ساختار حاکميتي مديريت بحران بايد ضمن مواجهه رسانهاي با کروناويروس، سرنگوني هواپيماي اوکرايني، کشتهشدگان حوادث آبانماه يا هر موضوع مرتبط با امنيت جاني و رواني شهروندان به خاطر داشته باشد.
«بدون رسانه رخدادها به پايان نميرسند»
عصر جمعه بود که اينسو و آنسو شايعه متوقف نگهداشتن صفحات نخست روزنامههاي اصلي کشور براي انتشار يک بيانيه مهم به گوش رسيد اما روزنامهها بازهم با تیترهای یک هميشگي منتشر شدند؛ چند ساعت بعد، بيانيه ستاد کل نيروهاي مسلح روي خروجي خبرگزاريها بود. در سده بيستويکم که سرنوشت واقعيات را انعکاس آنها در افکار عمومي معلوم ميکند، ميتوان گفت هر اتفاقي در وهله نخست يک رخداد رسانهاي محسوب ميشود و بايد با اين نگاه براي آن برنامهريزي کرد. ماجراي عدم شفافيت تعداد کشتهشدگان حوادث آبانماه را نيز بر همين مبنا ميتوان بازبيني کرد و بهسادگي به اين نتيجه رسيد که تا وقتي حاکميت براي وجه رسانهاي رخدادها رسميتي قائل نباشد، هيچ وضعيت ناخوشايندي به پايان نخواهد رسيد. به رسميت نشناختن رسانهها و مواجهه رسانهاي از سوی حاکميت تا امروز در رخدادهاي مختلف تبعات ناخوشايند بسياري به وجود آورده و موجب تشديد عوارض شده است. باوجوداين اميدواريم رويه يادشده براي مورد کروناويروس صدق نکند و اين مستلزم آن است که به پيشنهادهای طرحشده در اين متن توجه شود.
چون در غير اين صورت ماجرا ميتواند به يک بحران ملي تمامعيار بدل شود؛ يک بحران ملي که تمام نهادهاي حاکميتي به نوبه و سهم خود جزء بردارهاي مؤثر در آن خواهند بود.
«تعهدات رسانه به اجتماع را جدي بگيريد»
کروناويروس را نهتنها ميتوان که باید علاوه بر يک موضوع مرتبط با حوزه سلامت و پزشکي، پديدهاي ذيل امر رسانه نيز بدانيم؛ چراکه يک اپيدمي با نرخ فراگيري قابلتوجه است. يک اپيدمي در سال ۲۰۲۰ ميلادي حضور خود را در کشوري نشان داده که رسانههايش عميقا از فقدان مرجعيت رنج ميبرند. اين يعني اگر ساختار حاکميتي مديريت بحران ميخواهد امر اطلاعرساني را بهطور کامل نبازد، چارهاي جز در پيش گرفتن يک رويه جديد استاندارد و مشخص ندارد. حال پيش از طرح پيشنهادهای عملياتي، مجموعهاي از بديهيات را با کمک کتابچه راهنماي تعامل با رسانهها که سال ۲۰۱۴ توسط مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا منتشر شد، مرور ميکنيم:
الف- بحرانها خود رخدادهاي رسانهاي بهشمار ميروند و سازمانهاي حاکميتي دخيل در امر مديريت بحران گزينهاي جز درک اين واقعيت ندارند که ديگر نميشود موضوعات را با بلندگوي دستي اطلاعرساني کرد و رسانهها بهويژه در فقره مواجهه با يک اپيدمي نقش فوقالعاده مهمي دارند. اين طبيعي است که مسئولان امر مديريت بحران رسانه و دستاندرکاران آن را مزاحم بدانند اما واقعيت اين است که هيچکدام از اقدامات سختافزاري براي مديريت بحران بدون عملکرد سالم وجه اطلاعرساني و رسانهاي، کارکرد نخواهند داشت.
ب- روزنامهنگاران و خبرنگاران وظيفه دارند اطلاعاتي را منتشر کنند که خود آن را «صادقانه» و «بيطرفانه» ميدانند و از سوي ديگر مسئولان اغلب ميپندارند خبرنگاران بايد اطلاعاتي را منتشر کنند که در راستاي اهداف و رويکردهاي ساختار حاکميتي مديريت بحران است؛ از همين رو يادآوري اين نکته ضروري است که رسانه يکي از اعضاي ساختار حاکميت نيست، واجد اهداف و رويکردهاي خود است و در جامعه آزاد تعهدهاي مشخص ديگري به جامعه دارد. ساختار حاکميتي مديريت بحران بايد نقش و جايگاه رسانه را درک و انتظارات خود را در يک رابطه دوطرفه و تعاملي تعريف كند.
ج. فهم اين واقعيت حياتي است که گزارشگران، خبرنگاران و روزنامهنگاران، هيچ خبر و تيتري را نميپذيرند، مگر آنکه بتوانند درباره آن پرسشگري کنند و در نهايت نيز خود تصميم ميگيرند که اطلاعات تأمينشده از سوی ساختار حاکميتي مديريت بحران را به چه شکل در اختيار مخاطبان خود قرار دهند. با خبرنگاران نبايد بهمثابه کارمندان ادارات دولتي برخورد کرد؛ به اهالي رسانه «پيشنهاد دهيد؛ ديکته نکنيد».
د. ممکن است ساختار حاکميتي مديريت بحران اين انتظار را از گزارشگران و خبرنگاران داشته باشد که صرفا اخبار مثبت را پوشش دهند؛ اما رسانه نيز متعهد است تا واقعيت را بيطرفانه و صرفنظر از همراستابودن يا نبودن با استنباط حاکميت از وضعيت منتشر کند.
«گامهاي عملياتي مشخصاند»
اخبار ابتلا و مرگ چند نفر از هموطنانمان بر اثر کروناويروس، بهطور ناقص در پلتفرمهاي مختلف در حال گسترش است و از آنجا که واجد حداقلهاي يک خبر استاندارد نيست، اغلب در سطح شايعه ميماند و کارکرد اطلاعرساني پيدا نميکند؛ در نتيجه بهجاي آگاهي مردم، بر اضطراب و هيجانشان ميافزايد. براي دستيابي به يک ساختار اطلاعرساني منظم با کارکرد مثبت که منجر به تروماي جمعي نشود، برداشتن چند گام عملياتي از سوي حاکميت ضروري است.
۱. تشکيل ستاد رسانهاي بحران
۲. برداشتن حجاب امنيتي
۳. بسيج رسانه ملي
۴. سخنگويي فعال ستاد بحران.
مرکز پيشگيري و مديريت بيماريهاي دپارتمان خدمات انساني و سلامت ايالات متحده آمريکا، يک سخنگوي ايدئال ستاد بحران را واجد خصایص بارز «همدردي، مشروعيت، صلاحيت، صراحت، تعهد و مسئوليتپذيري» ميداند و بر اين نکات تأکيد ميکند:
الف. سخنگوي ستاد بحران بهمحض وقوع رخداد بايد در رسانهها حضور مستمر داشته باشد و «ديده شود».
ب. سخنگوي ستاد بحران بايد بهطور شفاف توضيح دهد چه افراد و سازمانهايي متولي کدام قسمتهاي فرايند مديريت بحران هستند.
ج. سخنگوي ستاد بحران بايد همدردي صادقانه ساختار مديريت بحران با داغديدگان و آسيبديدگان را بهطور مستمر يادآور شود.
د. سخنگوي ستاد بحران بايد شفاف باشد و صرفا اطلاعات دقيق را ارائه کند و همچنين بهطور مستمر يادآور شود چه چيزهايي را درباره بحران ميدانيم و چه چيزهايي را هنوز نميدانيم.
ه. سخنگوي ستاد بحران تحت هر شرايطی بايد از ابراز نظرات شخصي و طرح حدس و گمان بپرهيزد و قولي ندهد که بعدها خلاف آن ثابت شود.
و. سخنگوي ستاد بحران بايد نيازهاي اصلي رسانهها را درک کند، در دسترس گزارشگران و خبرنگاران باشد و بهطور منظم اخبار را بهروز نگه دارد.
ز. سخنگوي ستاد بحران بايد نماد ارائه پيامی واحد از سوي ساختار حاکميتي مديريت بحران باشد.
«اصالت با سرعت نيست»
در اين بين، رفتار درست ساختارهاي حاکميتي در امر رسانه، در بهترين حالت ميتواند صرفا بستري را براي عملکرد سازنده خود رسانهها فراهم کند؛ پس از آن، ديگر کار رسانههاست که بتوانند به مأموريت خود عمل کنند. رويکرد درست براي گزارشگران و خبرنگاران در زمان بحران روشن است؛ چون ابتلاي جمعي به يک اضطراب مشترک، ايجاب ميکند که کدهاي حرفهاي روزنامهنگاري سازگار با شرايط تغيير کنند. برای مثال، اگر وظيفه اصلي روزنامهنگار در حالت عادي گزارش واقعيت به مخاطب از تمام ابعاد است، شرايط بحران ميطلبد تا گزارشگر و خبرنگار علاوه بر التزام مستمر به حقيقت، حفظ اميد و استمرار جريان زندگي را نيز بهطور مشخص جزء وظايف خود بدانند و بهواسطه آسيبپذيري بيشتر اقشار مختلف مردم، بدون آنکه احساساتي شوند، به نگاه انساني خود فرصت بروز دهند. بهتر است همکاران ما در شرايط بحراني به اين توصيهها عمل کنند:
۱. اصالت با صحت اخبار است.
۲. براي يافتن منابع رسمي و مسئوليتپذير تلاش کنيد.
۳. فاصله خود را با ساختارهاي حاکميتي حفظ کنيد
۴. زندگي ادامه دارد.
«خود را نجات دهيم»
با گذشت چند ماه از حوادث آبان و شفافيتي که هنوز درباره تعداد کشتهشدگان وجود ندارد و با مسائلی که موضوع هواپيماي اوکرايني به اعتماد مردم وارد کرد، حالا نوبت آن است که کروناويروس را نه «يک ماجراي ديگر»، بلکه فرصتی براي صادقبودن بدانيم؛ فرصتي براي نجات اعتماد مردم به خودمان که منتظرش نبوديم، ولی رخ داد؛ فرصت ناگزيري که دوست نداشتيم دست دهد، ولي حالا يک واقعيت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.