نگاهی به مجموعهداستان «یحیای زایندهرود» نوشته کیهان خانجانی
ماخولیاییکردن ماتم
فرشید فرهمندنیا
در رابطه با داستانهای این مجموعه، بهمنظور راهیابی به عمق داستانها و تحلیل ساختار و مضامین آنها نکاتی را در دو محور کلی میتوان مطرح کرد. البته باید توجه داشت که عمدتا با داستانهای چندلایهای مواجه هستیم که لازم است در مجالی مبسوطتر در مورد ابعاد و جنبههای مختلف آنها بهصورت جزئیتر صحبت شود اما آنچه در نگاه نخست و در تحلیلی کلان به چشم میخورد این است که از میان هفت داستان این مجموعه، بهغیر از داستان «به استناد پاسگاه»، رویارویی فرد با غیاب یک سیستم به تصویر کشیده شده است. یعنی ما بهعنوان مخاطب، ساختار قدرت یا سیستمی را که قهرمان قصه در رویارویی با آن قرار گرفته است و در سطوح مختلف با آن درگیر است، مستقیما مشاهده نمیکنیم. بیشتر مواجهه فرد با فرد را شاهد هستیم و یا جدال فرد با نیروهای غایب و نامعلوم یا حتی افرادی در پیرامون خودش که اکنون نسبت به آنها بیگانه شده است. فقط در داستان «به استناد پاسگاه» رگههایی از حضور چرخدندههای قدرت و اشاراتی به اقتدار بوروکراتیک آن را بیواسطه میبینیم که چگونه منجر به تأثیرگذاری در زندگی افراد و رقمخوردن فقدانها شده است.
از این جهت، معمولا داستانهایی که با این شیوه به شرح مواجهه تراژیک انسان با قدرت حاکم و توصیف تبعات آن (ازجمله شکست و اضمحلال فرد) میپردازند، عملا حالت سوگسروده یا سوگنوشته پیدا میکنند. این موتیف را داستان اول کتاب بهخوبی نشان میدهد. علاوهبر سطح شخصیتپردازی، بخشی از نیروهای روایت هم باید نقش خیر را برعهده بگیرند و آن نیروهای غایب و پنهان هم لاجرم باید در جایگاه شَر بنشینند.
اما باید توجه داشت که این نوع تقسیمبندی مبتنی بر تقابل دوتایی خیر و شر، تقسیمبندی سپریشدهای است و در جهان امروز و در داستاننویسی معاصر، محدودماندن به این قسم دوگانهانگاری مطلق و جبههبندیها که از دل آن سوگنوشته در معنای مألوف آن بیرون بیاید کنار زده شده است. در داستانهای امروز ادبیات جهان اغلب میبینیم که خیر و شَر ثابت نیستند، در داستانی که روایت میشود نمیتوان خطکشی مشخصی انجام داد و قسمتی را بهعنوان خیر و قسمتی را بهمثابه شَر شناسایی کرد؛ در عوض اینها مدام تحرک و پویایی دارند و مرزهای آنها در یکدیگر ادغام و با هم قاطی میشوند. حتی در برخی از داستانها، شخصیتهایی که در آناتی در جبهه خیر قرار داشتهاند، ممکن است در آناتی دیگر در جبهه دیگر قرار بگیرند و تغییر موضع بدهند. پیادهسازی این طیف ترکیبی و توجه به ماهیت هیبریدی شخصیتها و وقایع اکنون به یکی از الزامات شخصیتپردازی در دنیای پیچیده بدل شده است. این اولین محوری است که در تحلیل داستانهای مجموعه «یحیای زایندهرود» ميشود روی آن بیشتر تمرکز داشت و داستانها را از این زاویه بازخوانی کرد تا در دام نگاهی نوستالژیک به تاریخ مبارزات سیاسی و
اجتماعی و تَندادن به قرائتهایی که برگرفته از نگاه خاص بعضی از جریانات سیاسی است رها شوند.
اما راهکار یا پیشنهاد این کتاب برای برونرفت از این معضل چیست؟ ابتدا لازم است یادآوری کنیم که لااقل در سه تا از داستانهای این کتاب، تکنیک مسلط روایت، تکگویی درونی است، مونولوگ فرد با خودش در جهانی که او را کاملا نسبت به دیگران بیگانه کرده است و فرد گویی فقط با خودش میتواند صحبت کند. اساسا داستاننویسی فارسی با همین الگوی گفتوگو با خود در خلوت (یا دقیقتر بگوییم، از گفتوگوکردن با سایه خود در «بوف کور») شروع شده، که فرد در قامت سوژهای منزوی و دچار بیگانگی برای سایه خودش مینوشته؛ پس از مدتی نویسنده حتی انعکاس بیرونی خودش یعنی سایه را هم ول کرده و در کنشی درونگرایانهتر فقط با خودش حرف میزده که این دوران اوج تکگویی درونی در قصهنویسی فارسی است؛ و بعدتر خیلی طول کشیده تا فرد در داستان ایرانی بتواند شروع کند به صحبتکردن با دیگران. یعنی گفتوگو با دیگری یکی از فقدانهایی است که هنوز در داستاننویسی فارسی مشاهده ميشود و شاید تنها در سالهای اخیر است که نمونههایی از برونرفت از این حلقه بسته دیده ميشود. اما نقطه قوت و امتیاز تكگوييهای درونی در این مجموعه این است که از بار انتقادی و رادیکالیزمی
ویرانگر برخوردارند که منجر به دنبالهروی و یکجور تأیید بر وضعیت موجود و همفازی با آن نمیشود. این رادیکالیسم اگرچه یکسویش جنبه نفی است و سوی دیگرش اثبات، که طبیعتا به همان دوقطبی و دوآلیتهای که پیشتر اشاره کردیم میدان میدهد اما خصیصه مهمش این است که ترمزی درونی، راوی را وا میدارد که بهسهولت به یکی از این دو قطب درنغلتد.
نکته دیگر این است که در این داستانها در کنار ترسیم فضای سنگین سوگ و فقدان، پیچش و امتزاج غریزه مرگ و تاناتوس با اِروس و عشق هم مطرح شده است، مثلا در داستان «قصه به سر نمیرسد» امتزاج عشق و مرگ و وزنکِشیای که در این داستان اتفاق میافتد، بهخوبی نشان داده شده است. فضایی که بر این داستانها حاکم است باعث شده تا شاهد یکجور فضای ماخولیایی باشیم. نقطه قوت این داستانها این است که ماخولیای آن صرفا برخاسته از جنبههای روانکاوانه نیست.
زیگموند فروید در مقاله معروفش «ماتم و ماخولیا» درباره جنبه روانکاوانه ماخولیا نوشته است که ماخولیا زمانی رخ ميدهد که فرد ابژه میلش را از دست ميدهد و در حسرتی ابدی برای دستیابی به آن ابژه میل باقی میماند و چنانچه امکان سوگواری از او سلب شود، همواره درگیر این مکانیسم ماخولیایی باقی خواهد ماند؛ درحالیکه با فرایند سوگواری یا ماتم عملا از بار ماخولیایی روان کاسته ميشود و فرد پس از مدتی به زندگی عادی بازمیگردد. اما فارغ از این جنبه روانکاوانه ماخولیا که اتفاقا در بعضی از داستانهای این مجموعه خیلی زیبا پرداخت شده است، جنبه دیگری هم از ماخولیا وجود دارد که برگرفته از خود تاریخ و بوطیقای ادبیات است، درواقع تحلیلِ دیگری از ماخولیا که ریشه در متنشناسی پیش از ظهور روانکاوی دارد و برگرفته از اسطورهها و یکسری متون ادبی کلاسیک است. یک نمونه شاخص از اینگونه شخصیت ماخولیایی یا سودایی را در نمایشنامه «هر طور که میخواهی» شکسپیر میتوان سراغ گرفت. در این اثر، شخصیتی هست بهنام «ژاک سودایی» که در یک تكگويي بلند اشاره میکند که اشتغال به بعضی از شغلها اساسا ماخولیا به دنبال دارند، چون نیازمند درجه بالایی از تمرکز
و درونگرایی هستند و انزوا و دقت و وسواس ناشی از آنها، این مشاغل را به مشاغل ماخولیایی تبدیل میکند، مشاغل افرادی مثل ستارهشناسان، بافندگان، کفاشان و غیره. البته او در مورد خودش میگوید که ماخولیای من مثل بافندهها نیست، ماخولیای من مثل ستارهشناسها نیست، ماخولیای من مثل شوالیهها نیست و غیره. این تكگويي پرمغز بعدها مورد توجه بسیاری از تحلیلگران قرار گرفته است، مثلا سیبالد، نویسنده بزرگ آلمانی هم در رمان «حلقههای زحل» همین مسئله اشتغال به برخی از شغلها را محور بررسی ماخولیا قرار داده و خود نویسندگی را هم در آن زمره قرار داده است. حال با این مقدمه میتوان نقبی زد به خود داستان «یحیای زایندهرود»: داستان کفاشی که نوزاد تازهتولدیافتهاش میمیرد و در بیمارستان جنازهاش را در یک جعبه کفش (اشارتی ظریف به شغل مرد) میگذارند و به دستش میسپارند. در این داستان شاهد بالاترین درجه ماخولیای برخاسته از شغل کفاشی هستیم. کفاش وقتی نوزاد مردهاش را از بیمارستان ميگيرد، مدام در حال تکگویی درونی با خود است و بچه مرده داخل جعبه کفش را ماخولیازده در سطح شهر اصفهان با خود میچرخاند. در این داستان که به نظر من بهترین
داستان این مجموعه است، با ترکیب هنرمندانهای از طیفهای نظری برگرفته از روانکاوی و تاریخ ادبیات و درام مواجه هستیم که میتواند روایت تازهای از فقدان به دست دهد و از این جهت، از داستانهای دیگر این مجموعه، یک پله جلوتر است. در این داستان دیگر از آن نگاه نوستالژیک، قطببندیهای خیر و شری خبری نیست و رنگبندیها و توصیفها و نفوذ به عمق آدمهای داستان، رویکرد معاصرتری دارد. نویسنده در این داستان موفق شده که ماخولیا را بیرون از زاویه روانکاوی به نمایش بگذارد و این بار ما را از یک راه فرعی به مقوله جهان ماخولیایی در داستان برساند.
یکی دیگر از جلوههای تِم ماخولیایی در ادبیات، همان ناتوانی از پایان یا اختتام است. یعنی فرد ماخولیایی یا روایت ماخولیایی او برگرفته از وضعیتی است که در آن سوگواری نمیتواند در جایی به نقطه پایان برسد. زمانی که عدم امکان اختتام یا پایانپذیری را شاهد باشیم، این جریان همینطور ادامه پیدا ميكند. این داستانها با این وصف انگار چند تا نیستند و همگی یک داستان هستند که در واحدهای جداگانه تکثیر شدهاند. پسزمینه چهار تا از این داستانها، گرهگشایی از سرگذشت و ماجرای فرد نمونهواری است که در جریان مبارزاتی بوده و دچار ناکامی شده، بهتنهایی یا همراه با معشوقهاش از بین رفته یا اینکه بازماندگانش دارند از او روایت ميكنند و در قبرستان به او پیوستهاند. مضمون همه آنها چنین است و انگار با یک داستان اصلی سروکار داریم که خودش را در چند آینه محدب تکرار میکند. این امر بهمنزله این است که گویی سوگواری از منظر راوی نميتواند به پایان برسد و چون نمیتواند اختتام و پایانبندی پیدا کند، بار ماخولیاییاش رفتهرفته بیشتر ميشود. بودریار هم در تحلیل خود از «شخصیت کلکسیونر» به همین موضوع عدم امکانپذیری پایانبندی اشاره ميكند.
درواقع یکی از تیپهای مثالی شخصیت ماخولیایی که همیشه در ادبیات مطرح بوده، همین شخصیت کلکسیونر است. کسی که عادت به جمعکردن دارد. جمعکردن، یک کنش ماخولیایی مفرط است، کلکسیونر دوست دارد مدام نقطه اختتام را به تعویق بیندازد و آنقدر جمع کند تا همه را به دست بیاورد اما درعینحال به این زودی به آخرین نرسد. چراکه طبیعتا آخری وقتی به دست میآید که عملا کار کلکسیون و کلکسیونر به پایان و به مرحله سوگ برسد. کلکسیونر باید بکوشد در عین جمعکردن، هیچ وقت به آخرین پروانه، به آخرین تمبر، به آخرین دستنوشته نرسد. این است که باید تن به مبادله بیپایان بدهد. این مبادله و بدهبستان هم بهنوعی محور برسازنده داستان «پلنگ مهتابی تاریک» است: مرد میگوید در ازای تأمین مالی با این زن ازدواج کردم. اینجا تِم مبادله را میبینیم. یا در داستان «یحیای زایندهرود» صحنه تحویل جسد کودک به پدر در بیمارستان یادآور همین مبادله است. در داستان «روشنای یلداشبان» هم اگر قرائتی زیرپوستی داشته باشیم و به نشانهها توجه کنیم میبینیم که پیرزن بهواسطه مبادله یک هندوانه با نگهبان قبرستان، امکان ورود به قبرستان پیدا ميكند. این مبادله بهعنوان یک
حاشیه یا تأثیر جانبی از امر ماخولیایی در داستانها نمود پیدا میکند. اما ردپاهای آن خیلی محو و پنهان هستند. البته این جزء نقاط قوت کار نویسنده است که توانسته همه اینها را در سایهروشن و بین گفتن و نگفتن نگه دارد تا جایی که در سطح جزئیات داستان و پرداخت محیط داخلی داستانها، برخورد او با زبان، بسیار شاعرانه و موجز و میتوان گفت اقتصادی میشود. در نثر نویسنده با رگههایی شاعرانه مواجهیم که از نظر سطح بلاغت در سطحی بالا قرار دارند. شکستهای روایی که نویسنده در جریان پیشبرد قصه در نظر گرفته و میداندادن او به عناصر زمانپریشی و زبانپریشی از دیگر نقاط قوت کتاب است. اینگونه است که میتوان دریافت این مجموعهداستان با چه نیروی گریز از مرکزی تلاش کرده تا از دوقطبی سوگنوشته/ ماخولیا که برای مدتی طولانی بر شعر و داستان ما حاکم بوده است، بگریزد.
در رابطه با داستانهای این مجموعه، بهمنظور راهیابی به عمق داستانها و تحلیل ساختار و مضامین آنها نکاتی را در دو محور کلی میتوان مطرح کرد. البته باید توجه داشت که عمدتا با داستانهای چندلایهای مواجه هستیم که لازم است در مجالی مبسوطتر در مورد ابعاد و جنبههای مختلف آنها بهصورت جزئیتر صحبت شود اما آنچه در نگاه نخست و در تحلیلی کلان به چشم میخورد این است که از میان هفت داستان این مجموعه، بهغیر از داستان «به استناد پاسگاه»، رویارویی فرد با غیاب یک سیستم به تصویر کشیده شده است. یعنی ما بهعنوان مخاطب، ساختار قدرت یا سیستمی را که قهرمان قصه در رویارویی با آن قرار گرفته است و در سطوح مختلف با آن درگیر است، مستقیما مشاهده نمیکنیم. بیشتر مواجهه فرد با فرد را شاهد هستیم و یا جدال فرد با نیروهای غایب و نامعلوم یا حتی افرادی در پیرامون خودش که اکنون نسبت به آنها بیگانه شده است. فقط در داستان «به استناد پاسگاه» رگههایی از حضور چرخدندههای قدرت و اشاراتی به اقتدار بوروکراتیک آن را بیواسطه میبینیم که چگونه منجر به تأثیرگذاری در زندگی افراد و رقمخوردن فقدانها شده است.
از این جهت، معمولا داستانهایی که با این شیوه به شرح مواجهه تراژیک انسان با قدرت حاکم و توصیف تبعات آن (ازجمله شکست و اضمحلال فرد) میپردازند، عملا حالت سوگسروده یا سوگنوشته پیدا میکنند. این موتیف را داستان اول کتاب بهخوبی نشان میدهد. علاوهبر سطح شخصیتپردازی، بخشی از نیروهای روایت هم باید نقش خیر را برعهده بگیرند و آن نیروهای غایب و پنهان هم لاجرم باید در جایگاه شَر بنشینند.
اما باید توجه داشت که این نوع تقسیمبندی مبتنی بر تقابل دوتایی خیر و شر، تقسیمبندی سپریشدهای است و در جهان امروز و در داستاننویسی معاصر، محدودماندن به این قسم دوگانهانگاری مطلق و جبههبندیها که از دل آن سوگنوشته در معنای مألوف آن بیرون بیاید کنار زده شده است. در داستانهای امروز ادبیات جهان اغلب میبینیم که خیر و شَر ثابت نیستند، در داستانی که روایت میشود نمیتوان خطکشی مشخصی انجام داد و قسمتی را بهعنوان خیر و قسمتی را بهمثابه شَر شناسایی کرد؛ در عوض اینها مدام تحرک و پویایی دارند و مرزهای آنها در یکدیگر ادغام و با هم قاطی میشوند. حتی در برخی از داستانها، شخصیتهایی که در آناتی در جبهه خیر قرار داشتهاند، ممکن است در آناتی دیگر در جبهه دیگر قرار بگیرند و تغییر موضع بدهند. پیادهسازی این طیف ترکیبی و توجه به ماهیت هیبریدی شخصیتها و وقایع اکنون به یکی از الزامات شخصیتپردازی در دنیای پیچیده بدل شده است. این اولین محوری است که در تحلیل داستانهای مجموعه «یحیای زایندهرود» ميشود روی آن بیشتر تمرکز داشت و داستانها را از این زاویه بازخوانی کرد تا در دام نگاهی نوستالژیک به تاریخ مبارزات سیاسی و
اجتماعی و تَندادن به قرائتهایی که برگرفته از نگاه خاص بعضی از جریانات سیاسی است رها شوند.
اما راهکار یا پیشنهاد این کتاب برای برونرفت از این معضل چیست؟ ابتدا لازم است یادآوری کنیم که لااقل در سه تا از داستانهای این کتاب، تکنیک مسلط روایت، تکگویی درونی است، مونولوگ فرد با خودش در جهانی که او را کاملا نسبت به دیگران بیگانه کرده است و فرد گویی فقط با خودش میتواند صحبت کند. اساسا داستاننویسی فارسی با همین الگوی گفتوگو با خود در خلوت (یا دقیقتر بگوییم، از گفتوگوکردن با سایه خود در «بوف کور») شروع شده، که فرد در قامت سوژهای منزوی و دچار بیگانگی برای سایه خودش مینوشته؛ پس از مدتی نویسنده حتی انعکاس بیرونی خودش یعنی سایه را هم ول کرده و در کنشی درونگرایانهتر فقط با خودش حرف میزده که این دوران اوج تکگویی درونی در قصهنویسی فارسی است؛ و بعدتر خیلی طول کشیده تا فرد در داستان ایرانی بتواند شروع کند به صحبتکردن با دیگران. یعنی گفتوگو با دیگری یکی از فقدانهایی است که هنوز در داستاننویسی فارسی مشاهده ميشود و شاید تنها در سالهای اخیر است که نمونههایی از برونرفت از این حلقه بسته دیده ميشود. اما نقطه قوت و امتیاز تكگوييهای درونی در این مجموعه این است که از بار انتقادی و رادیکالیزمی
ویرانگر برخوردارند که منجر به دنبالهروی و یکجور تأیید بر وضعیت موجود و همفازی با آن نمیشود. این رادیکالیسم اگرچه یکسویش جنبه نفی است و سوی دیگرش اثبات، که طبیعتا به همان دوقطبی و دوآلیتهای که پیشتر اشاره کردیم میدان میدهد اما خصیصه مهمش این است که ترمزی درونی، راوی را وا میدارد که بهسهولت به یکی از این دو قطب درنغلتد.
نکته دیگر این است که در این داستانها در کنار ترسیم فضای سنگین سوگ و فقدان، پیچش و امتزاج غریزه مرگ و تاناتوس با اِروس و عشق هم مطرح شده است، مثلا در داستان «قصه به سر نمیرسد» امتزاج عشق و مرگ و وزنکِشیای که در این داستان اتفاق میافتد، بهخوبی نشان داده شده است. فضایی که بر این داستانها حاکم است باعث شده تا شاهد یکجور فضای ماخولیایی باشیم. نقطه قوت این داستانها این است که ماخولیای آن صرفا برخاسته از جنبههای روانکاوانه نیست.
زیگموند فروید در مقاله معروفش «ماتم و ماخولیا» درباره جنبه روانکاوانه ماخولیا نوشته است که ماخولیا زمانی رخ ميدهد که فرد ابژه میلش را از دست ميدهد و در حسرتی ابدی برای دستیابی به آن ابژه میل باقی میماند و چنانچه امکان سوگواری از او سلب شود، همواره درگیر این مکانیسم ماخولیایی باقی خواهد ماند؛ درحالیکه با فرایند سوگواری یا ماتم عملا از بار ماخولیایی روان کاسته ميشود و فرد پس از مدتی به زندگی عادی بازمیگردد. اما فارغ از این جنبه روانکاوانه ماخولیا که اتفاقا در بعضی از داستانهای این مجموعه خیلی زیبا پرداخت شده است، جنبه دیگری هم از ماخولیا وجود دارد که برگرفته از خود تاریخ و بوطیقای ادبیات است، درواقع تحلیلِ دیگری از ماخولیا که ریشه در متنشناسی پیش از ظهور روانکاوی دارد و برگرفته از اسطورهها و یکسری متون ادبی کلاسیک است. یک نمونه شاخص از اینگونه شخصیت ماخولیایی یا سودایی را در نمایشنامه «هر طور که میخواهی» شکسپیر میتوان سراغ گرفت. در این اثر، شخصیتی هست بهنام «ژاک سودایی» که در یک تكگويي بلند اشاره میکند که اشتغال به بعضی از شغلها اساسا ماخولیا به دنبال دارند، چون نیازمند درجه بالایی از تمرکز
و درونگرایی هستند و انزوا و دقت و وسواس ناشی از آنها، این مشاغل را به مشاغل ماخولیایی تبدیل میکند، مشاغل افرادی مثل ستارهشناسان، بافندگان، کفاشان و غیره. البته او در مورد خودش میگوید که ماخولیای من مثل بافندهها نیست، ماخولیای من مثل ستارهشناسها نیست، ماخولیای من مثل شوالیهها نیست و غیره. این تكگويي پرمغز بعدها مورد توجه بسیاری از تحلیلگران قرار گرفته است، مثلا سیبالد، نویسنده بزرگ آلمانی هم در رمان «حلقههای زحل» همین مسئله اشتغال به برخی از شغلها را محور بررسی ماخولیا قرار داده و خود نویسندگی را هم در آن زمره قرار داده است. حال با این مقدمه میتوان نقبی زد به خود داستان «یحیای زایندهرود»: داستان کفاشی که نوزاد تازهتولدیافتهاش میمیرد و در بیمارستان جنازهاش را در یک جعبه کفش (اشارتی ظریف به شغل مرد) میگذارند و به دستش میسپارند. در این داستان شاهد بالاترین درجه ماخولیای برخاسته از شغل کفاشی هستیم. کفاش وقتی نوزاد مردهاش را از بیمارستان ميگيرد، مدام در حال تکگویی درونی با خود است و بچه مرده داخل جعبه کفش را ماخولیازده در سطح شهر اصفهان با خود میچرخاند. در این داستان که به نظر من بهترین
داستان این مجموعه است، با ترکیب هنرمندانهای از طیفهای نظری برگرفته از روانکاوی و تاریخ ادبیات و درام مواجه هستیم که میتواند روایت تازهای از فقدان به دست دهد و از این جهت، از داستانهای دیگر این مجموعه، یک پله جلوتر است. در این داستان دیگر از آن نگاه نوستالژیک، قطببندیهای خیر و شری خبری نیست و رنگبندیها و توصیفها و نفوذ به عمق آدمهای داستان، رویکرد معاصرتری دارد. نویسنده در این داستان موفق شده که ماخولیا را بیرون از زاویه روانکاوی به نمایش بگذارد و این بار ما را از یک راه فرعی به مقوله جهان ماخولیایی در داستان برساند.
یکی دیگر از جلوههای تِم ماخولیایی در ادبیات، همان ناتوانی از پایان یا اختتام است. یعنی فرد ماخولیایی یا روایت ماخولیایی او برگرفته از وضعیتی است که در آن سوگواری نمیتواند در جایی به نقطه پایان برسد. زمانی که عدم امکان اختتام یا پایانپذیری را شاهد باشیم، این جریان همینطور ادامه پیدا ميكند. این داستانها با این وصف انگار چند تا نیستند و همگی یک داستان هستند که در واحدهای جداگانه تکثیر شدهاند. پسزمینه چهار تا از این داستانها، گرهگشایی از سرگذشت و ماجرای فرد نمونهواری است که در جریان مبارزاتی بوده و دچار ناکامی شده، بهتنهایی یا همراه با معشوقهاش از بین رفته یا اینکه بازماندگانش دارند از او روایت ميكنند و در قبرستان به او پیوستهاند. مضمون همه آنها چنین است و انگار با یک داستان اصلی سروکار داریم که خودش را در چند آینه محدب تکرار میکند. این امر بهمنزله این است که گویی سوگواری از منظر راوی نميتواند به پایان برسد و چون نمیتواند اختتام و پایانبندی پیدا کند، بار ماخولیاییاش رفتهرفته بیشتر ميشود. بودریار هم در تحلیل خود از «شخصیت کلکسیونر» به همین موضوع عدم امکانپذیری پایانبندی اشاره ميكند.
درواقع یکی از تیپهای مثالی شخصیت ماخولیایی که همیشه در ادبیات مطرح بوده، همین شخصیت کلکسیونر است. کسی که عادت به جمعکردن دارد. جمعکردن، یک کنش ماخولیایی مفرط است، کلکسیونر دوست دارد مدام نقطه اختتام را به تعویق بیندازد و آنقدر جمع کند تا همه را به دست بیاورد اما درعینحال به این زودی به آخرین نرسد. چراکه طبیعتا آخری وقتی به دست میآید که عملا کار کلکسیون و کلکسیونر به پایان و به مرحله سوگ برسد. کلکسیونر باید بکوشد در عین جمعکردن، هیچ وقت به آخرین پروانه، به آخرین تمبر، به آخرین دستنوشته نرسد. این است که باید تن به مبادله بیپایان بدهد. این مبادله و بدهبستان هم بهنوعی محور برسازنده داستان «پلنگ مهتابی تاریک» است: مرد میگوید در ازای تأمین مالی با این زن ازدواج کردم. اینجا تِم مبادله را میبینیم. یا در داستان «یحیای زایندهرود» صحنه تحویل جسد کودک به پدر در بیمارستان یادآور همین مبادله است. در داستان «روشنای یلداشبان» هم اگر قرائتی زیرپوستی داشته باشیم و به نشانهها توجه کنیم میبینیم که پیرزن بهواسطه مبادله یک هندوانه با نگهبان قبرستان، امکان ورود به قبرستان پیدا ميكند. این مبادله بهعنوان یک
حاشیه یا تأثیر جانبی از امر ماخولیایی در داستانها نمود پیدا میکند. اما ردپاهای آن خیلی محو و پنهان هستند. البته این جزء نقاط قوت کار نویسنده است که توانسته همه اینها را در سایهروشن و بین گفتن و نگفتن نگه دارد تا جایی که در سطح جزئیات داستان و پرداخت محیط داخلی داستانها، برخورد او با زبان، بسیار شاعرانه و موجز و میتوان گفت اقتصادی میشود. در نثر نویسنده با رگههایی شاعرانه مواجهیم که از نظر سطح بلاغت در سطحی بالا قرار دارند. شکستهای روایی که نویسنده در جریان پیشبرد قصه در نظر گرفته و میداندادن او به عناصر زمانپریشی و زبانپریشی از دیگر نقاط قوت کتاب است. اینگونه است که میتوان دریافت این مجموعهداستان با چه نیروی گریز از مرکزی تلاش کرده تا از دوقطبی سوگنوشته/ ماخولیا که برای مدتی طولانی بر شعر و داستان ما حاکم بوده است، بگریزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.