عمان کوچک مسير توسعه فراگير پايدار
امروزه کشور سلطاننشين عمان در حاشيه جنوبي خليجفارس، به يک نماد و مدل حکمراني براي کشورهاي منطقه، بهويژه اعضاي شوراي همکاري در خليجفارس، تبديل شده است؛ اين کشور در يک دوره 50 ساله توانسته با حرکت در مسير ساخت دولت مدرن، خود را آماده توسعهاي فراگير و همهجانبه کند.اين کشور کوچک و با جمعيتي اندک، توانسته در تراز و ظرفيت کشوري با ديپلماسي بزرگ و کنشگري مؤثر در سه سطح «منطقهاي»، «جهان اسلام- جهان عرب» و «سطح بينالملل» ظرفيت تراز بالاي خود را براي حل معضلات و مشکلات جهاني و منطقهاي به نمايش بگذارد.به گزارش روابط عمومي مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني، دکتر بهمن اکبري، تحليلگر روابط فرهنگي و مسائل منطقهاي، در سخنراني خود با عنوان «عمان کوچک، نقشآفريني ديپلماتيک بزرگ؛ مسير توسعه فراگير پايدار» که در مؤسسه برگزار شد، گفت: تحليل مدل عمان، بدون درک مباني روانشناختي، جامعهشناختي و ساختار دولت مدرن در نظام حکمراني اين کشور ممکن نخواهد بود؛ چراکه قابوس، سلطان فقيد و بنيانگذار دولت مدرن در عمان، با اتخاذ سياست مدارا و با هدف بنيانگذاري دولتي بدون دشمن توانست در نيم قرن تلاش، بنيانهاي توسعهاي و
مبتنيبر حفظ اصالت و درک ضروريات توسعه و معاضدت را پي نهد.او تصريح کرد: باوجود اينکه عمان تاکنون فاقد قانون اساسي مدرن بوده است، اما نظام پارلماني دارد و همه اعضاي مجلس مشورتي آن هم ازسوی مردم انتخاب ميشوند؛ البته در کنار مجلس منتخب مردم (مجلس شورا)، مجلسالدوله قرار دارد که همه اعضاي آن از ميان نخبگان اجتماعي سياسي و فرهنگي، ازسوی شخص سلطان منصوب ميشوند و هنوز بسياري از امور، با فرمان پادشاهي (مرسوم سلطاني) اداره و تمشيت ميشود.او ادامه داد: گرچه وعدههاي مرحوم سلطان قابوس نسبت به تبديل پادشاهي مطلقه به يک پادشاهي مشروطه هنوز درحال طيشدن است؛ اما دموکراسي به مفهوم مردميبودن و قائلبودن به حق ديگران که مهمترين نياز مردم منطقه است و از آن با عنوان (خواست احترام) ياد ميشود، از تجربيات بسيار موفق او در عمان امروزي است و اين در حالي است که ديگر دولتهاي منطقه در برخورد با اين نياز کاملا ناموفق و ناکارآمد بودهاند که همين مسئله موجب شده اين امر در ساير کشورهاي عرب خليجفارس و غرب آسيا امري غريب به نظر برسد.
روند مردميسازي حاکميت در عمان با «مشارکت سياسي متعادل»
رايزن سابق فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در عمان افزود: گرچه عمان روند مردميسازي حاکميت را با ثبات و درنگ آگاهانه طي کرده است که در دورههايي تحولي در شکلگيري مجلس شورا متجلي است و در واقع بهواسطه آن، رژيم قبيلهاي به رژيم مردمي تغيير يافته است؛ اما راههاي طينشده فراوانی نيز وجود دارد.او ادامه داد: حوادث بهار عربي سال 2011 و اعتراضات مردمي در عمان با شعار افزايش سهمهاي مشارکتي در امور کشور و توجه دولت به مسائل بيکاري و عمدتا اقتصادي سبب شد تا پارلمان عمان بنا به دستور سلطان قابوس اختيارات تازهاي به دست آورد و تقريبا از حالت تشريفاتي و مشاورهاي خود خارج شود. پارلمان عمان براساس قانون جديد اجازه يافت تا در مواقع لزوم به استيضاح مشروط وزراي کابينه مبادرت کند و تمهيداتي در راستاي اشتغال انديشيده شود.
او خاطرنشان کرد: توجه به چنين تحولاتي نشان ميدهد که همچنان نخبگان سنتي در جامعه عمان، قدرت اصلي اثرگذاري را در اختيار دارند. آنان معتقدند که گسترش اعضاي نخبه، ممکن است کنترل بر امور را کاهش و دامنه تضاد را افزايش دهد و بااينحال اگر به افراد جديد اجازه ورود به موقعيت نخبگاني را ندهند، ممکن است جنبشهاي اجتماعي آرامآرام در اين کشور شکل بگيرد. درهرحال نوعي «مشارکت سياسي متعادل» تجويزي است که نخبگان عماني براي گذر از اين مرحله در تاريخ عمان درنظر دارند.
اکبري در تحليل چگونگي پاياندادن به نزاعهاي مذهبي- قومي در عمان، معتقد است: ظهور دولت مدرن به عنوان يکي از مهمترين تحولات عمان معاصر در دهه 70 ميلادي و با هدف ايجاد «الدوله بلاعدو»، بهمعناي «دولتي بدون دشمن» که از نيم قرن پيش آغاز شده است، براساس تغيير رويکردي پايههاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي سلطنت عمان و براساس اصل تسامح؛ رواداري و مدارا بنا شده است.
او گفت: در حقيقت ساخت دولت مدرن در دوره سلطان قابوس با پاياندادن به نزاعهاي سياسي، اجتماعي و مذهبي - قومي از يک سو و مهر پايانزدن بر مخاصمات مرزي و منطقهاي از سوي ديگر ممکن شده است؛ زيرا عمان سرزمين تنوعها و دودستگيهاي زباني، قومي، نژادي و مذهبي است که در گذشته خود شاهد نزاعهاي مذهبي و قومي بسياري بوده است که با آغاز دولت مدرن در عمان به پايان رسيد.
تحليلگر روابط فرهنگي و مسائل منطقهاي افزود: قابوس براي ايجاد امنيت درونزا، ناگزير از انتخاب استراتژي تسامح و رواداري شده است و اين اصل طلايي را با اعتدال و عقلانيت بهعنوان محور تربيت فرد و جامعه عماني در نيمقرن تحکيم و سامان بخشيد و در نهايت، آينهاي ميشود از اين تصوير کلام حافظ: آسايش دو گيتي تفسير اين دو حرف است/ با دوستان مروت، با دشمنان مدارا.
او ادامه داد: اين رواداري و پذيرش فرهنگ مدارا و ديگرپذيري، با نگاهي جامع و فراگير در دو ساحت درون و برون مرزهاي عمان و در دو زمينه تسامح اجتماعي-فرهنگي و تسامح مذهبي رخ ميدهد:
تسامح اجتماعي-فرهنگي به دو گونه تحقق مييابد:
1. تسامح در درون مرزها با القای هرگونه امتيازات مذهبي، قومي، فرهنگي و زباني.
2. تسامح در برون مرزها با ايجاد فضاي ارتباطي با جهان پيراموني، انتخاب کنشگري ميانجي براي صلح و دوستي و تعاون و خدمت به همسايگان و ديگران.
تسامح مذهبي نيز در دو ساحت درون و برون مذهب اباضي شکل ميگيرد:
1. تسامح درونمذهبي؛ با تنزل امامت اباضي به مقام افتاء مفتي اعظم بيان ميشود؛ يعني مفهوم امامت از مصادر رسمي اباضي به مفهوم مقام افتا تنزل ميکند و ازاينپس به مرجع رسمي اباضيه در عمان مفتي گفته ميشود؛ درحاليکه تا قبل از اين دوران با عنوان امام اباضي شناخته ميشد.
2. تسامح برونمذهبي با پذيرش و رسميتدادن به تمام مذاهب و حتي اديان تحقق جدي مييابد.
از مهمترين موضوعات در بررسي چگونگي تربيت روادارانه در عمان مدرن، بررسي منابع و زمينههاي تقويتکننده و مشروعيتبخش استراتژي تسامح است؛ در واقع عمان براي تشکيل دولت بدون دشمن و براي اجراي سياست مدارا و تسامح خود در نيمقرن اخير از سه زمينه و منبع مشروعيتبخش بهره گرفته است:
1. نخست: سيره علمي و عملي سلطان قابوس؛ شخصيت علمي، فرهنگي و سياسي و رفتاري او؛ يعني خلقيات سلطان قابوس در شکلگيري اين فرايند دخالت داشته و استراتژي تسامح را تحکيم ميبخشد.
2. دوم: مقتضيات اخلاقي و اجتماعي مردم عمان؛ يعني به گونهاي خلقيات و مقتضيات اجتماعي در عمان تغيير فاحش کرده است و ملاحظه ميشود که رواداري در تاروپود ساخت اجتماعي عمان رسوخ کرده است. شما در عمان هيچ نزاعي نميبينيد يا هيچ سخن درشت و خشني نميشنويد.
3. سومين منبع مشروعيتبخش استراتژي تسامح در ساخت دولت مدرن، مفاهيم اخلاقي و کلامي معاصر مذهب اباضي است. ما در نيمقرن اخير به يُمن تغييرات تمدني و فرهنگي که در جامعه و سرزمين عمان رخ داده است، شاهد تغييرات پارادايميک کلامي اباضيه نيز هستيم؛ يعني گذر از افراط به سوي تسامح و مدارا؛ و اين تغييرات روزبهروز عميقتر ميشود که در جايجاي کتاب برهانالحق تأليف مفتي اعظم عمان، دريافت میشود.
امروزه کشور سلطاننشين عمان در حاشيه جنوبي خليجفارس، به يک نماد و مدل حکمراني براي کشورهاي منطقه، بهويژه اعضاي شوراي همکاري در خليجفارس، تبديل شده است؛ اين کشور در يک دوره 50 ساله توانسته با حرکت در مسير ساخت دولت مدرن، خود را آماده توسعهاي فراگير و همهجانبه کند.اين کشور کوچک و با جمعيتي اندک، توانسته در تراز و ظرفيت کشوري با ديپلماسي بزرگ و کنشگري مؤثر در سه سطح «منطقهاي»، «جهان اسلام- جهان عرب» و «سطح بينالملل» ظرفيت تراز بالاي خود را براي حل معضلات و مشکلات جهاني و منطقهاي به نمايش بگذارد.به گزارش روابط عمومي مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني، دکتر بهمن اکبري، تحليلگر روابط فرهنگي و مسائل منطقهاي، در سخنراني خود با عنوان «عمان کوچک، نقشآفريني ديپلماتيک بزرگ؛ مسير توسعه فراگير پايدار» که در مؤسسه برگزار شد، گفت: تحليل مدل عمان، بدون درک مباني روانشناختي، جامعهشناختي و ساختار دولت مدرن در نظام حکمراني اين کشور ممکن نخواهد بود؛ چراکه قابوس، سلطان فقيد و بنيانگذار دولت مدرن در عمان، با اتخاذ سياست مدارا و با هدف بنيانگذاري دولتي بدون دشمن توانست در نيم قرن تلاش، بنيانهاي توسعهاي و
مبتنيبر حفظ اصالت و درک ضروريات توسعه و معاضدت را پي نهد.او تصريح کرد: باوجود اينکه عمان تاکنون فاقد قانون اساسي مدرن بوده است، اما نظام پارلماني دارد و همه اعضاي مجلس مشورتي آن هم ازسوی مردم انتخاب ميشوند؛ البته در کنار مجلس منتخب مردم (مجلس شورا)، مجلسالدوله قرار دارد که همه اعضاي آن از ميان نخبگان اجتماعي سياسي و فرهنگي، ازسوی شخص سلطان منصوب ميشوند و هنوز بسياري از امور، با فرمان پادشاهي (مرسوم سلطاني) اداره و تمشيت ميشود.او ادامه داد: گرچه وعدههاي مرحوم سلطان قابوس نسبت به تبديل پادشاهي مطلقه به يک پادشاهي مشروطه هنوز درحال طيشدن است؛ اما دموکراسي به مفهوم مردميبودن و قائلبودن به حق ديگران که مهمترين نياز مردم منطقه است و از آن با عنوان (خواست احترام) ياد ميشود، از تجربيات بسيار موفق او در عمان امروزي است و اين در حالي است که ديگر دولتهاي منطقه در برخورد با اين نياز کاملا ناموفق و ناکارآمد بودهاند که همين مسئله موجب شده اين امر در ساير کشورهاي عرب خليجفارس و غرب آسيا امري غريب به نظر برسد.
روند مردميسازي حاکميت در عمان با «مشارکت سياسي متعادل»
رايزن سابق فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در عمان افزود: گرچه عمان روند مردميسازي حاکميت را با ثبات و درنگ آگاهانه طي کرده است که در دورههايي تحولي در شکلگيري مجلس شورا متجلي است و در واقع بهواسطه آن، رژيم قبيلهاي به رژيم مردمي تغيير يافته است؛ اما راههاي طينشده فراوانی نيز وجود دارد.او ادامه داد: حوادث بهار عربي سال 2011 و اعتراضات مردمي در عمان با شعار افزايش سهمهاي مشارکتي در امور کشور و توجه دولت به مسائل بيکاري و عمدتا اقتصادي سبب شد تا پارلمان عمان بنا به دستور سلطان قابوس اختيارات تازهاي به دست آورد و تقريبا از حالت تشريفاتي و مشاورهاي خود خارج شود. پارلمان عمان براساس قانون جديد اجازه يافت تا در مواقع لزوم به استيضاح مشروط وزراي کابينه مبادرت کند و تمهيداتي در راستاي اشتغال انديشيده شود.
او خاطرنشان کرد: توجه به چنين تحولاتي نشان ميدهد که همچنان نخبگان سنتي در جامعه عمان، قدرت اصلي اثرگذاري را در اختيار دارند. آنان معتقدند که گسترش اعضاي نخبه، ممکن است کنترل بر امور را کاهش و دامنه تضاد را افزايش دهد و بااينحال اگر به افراد جديد اجازه ورود به موقعيت نخبگاني را ندهند، ممکن است جنبشهاي اجتماعي آرامآرام در اين کشور شکل بگيرد. درهرحال نوعي «مشارکت سياسي متعادل» تجويزي است که نخبگان عماني براي گذر از اين مرحله در تاريخ عمان درنظر دارند.
اکبري در تحليل چگونگي پاياندادن به نزاعهاي مذهبي- قومي در عمان، معتقد است: ظهور دولت مدرن به عنوان يکي از مهمترين تحولات عمان معاصر در دهه 70 ميلادي و با هدف ايجاد «الدوله بلاعدو»، بهمعناي «دولتي بدون دشمن» که از نيم قرن پيش آغاز شده است، براساس تغيير رويکردي پايههاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي سلطنت عمان و براساس اصل تسامح؛ رواداري و مدارا بنا شده است.
او گفت: در حقيقت ساخت دولت مدرن در دوره سلطان قابوس با پاياندادن به نزاعهاي سياسي، اجتماعي و مذهبي - قومي از يک سو و مهر پايانزدن بر مخاصمات مرزي و منطقهاي از سوي ديگر ممکن شده است؛ زيرا عمان سرزمين تنوعها و دودستگيهاي زباني، قومي، نژادي و مذهبي است که در گذشته خود شاهد نزاعهاي مذهبي و قومي بسياري بوده است که با آغاز دولت مدرن در عمان به پايان رسيد.
تحليلگر روابط فرهنگي و مسائل منطقهاي افزود: قابوس براي ايجاد امنيت درونزا، ناگزير از انتخاب استراتژي تسامح و رواداري شده است و اين اصل طلايي را با اعتدال و عقلانيت بهعنوان محور تربيت فرد و جامعه عماني در نيمقرن تحکيم و سامان بخشيد و در نهايت، آينهاي ميشود از اين تصوير کلام حافظ: آسايش دو گيتي تفسير اين دو حرف است/ با دوستان مروت، با دشمنان مدارا.
او ادامه داد: اين رواداري و پذيرش فرهنگ مدارا و ديگرپذيري، با نگاهي جامع و فراگير در دو ساحت درون و برون مرزهاي عمان و در دو زمينه تسامح اجتماعي-فرهنگي و تسامح مذهبي رخ ميدهد:
تسامح اجتماعي-فرهنگي به دو گونه تحقق مييابد:
1. تسامح در درون مرزها با القای هرگونه امتيازات مذهبي، قومي، فرهنگي و زباني.
2. تسامح در برون مرزها با ايجاد فضاي ارتباطي با جهان پيراموني، انتخاب کنشگري ميانجي براي صلح و دوستي و تعاون و خدمت به همسايگان و ديگران.
تسامح مذهبي نيز در دو ساحت درون و برون مذهب اباضي شکل ميگيرد:
1. تسامح درونمذهبي؛ با تنزل امامت اباضي به مقام افتاء مفتي اعظم بيان ميشود؛ يعني مفهوم امامت از مصادر رسمي اباضي به مفهوم مقام افتا تنزل ميکند و ازاينپس به مرجع رسمي اباضيه در عمان مفتي گفته ميشود؛ درحاليکه تا قبل از اين دوران با عنوان امام اباضي شناخته ميشد.
2. تسامح برونمذهبي با پذيرش و رسميتدادن به تمام مذاهب و حتي اديان تحقق جدي مييابد.
از مهمترين موضوعات در بررسي چگونگي تربيت روادارانه در عمان مدرن، بررسي منابع و زمينههاي تقويتکننده و مشروعيتبخش استراتژي تسامح است؛ در واقع عمان براي تشکيل دولت بدون دشمن و براي اجراي سياست مدارا و تسامح خود در نيمقرن اخير از سه زمينه و منبع مشروعيتبخش بهره گرفته است:
1. نخست: سيره علمي و عملي سلطان قابوس؛ شخصيت علمي، فرهنگي و سياسي و رفتاري او؛ يعني خلقيات سلطان قابوس در شکلگيري اين فرايند دخالت داشته و استراتژي تسامح را تحکيم ميبخشد.
2. دوم: مقتضيات اخلاقي و اجتماعي مردم عمان؛ يعني به گونهاي خلقيات و مقتضيات اجتماعي در عمان تغيير فاحش کرده است و ملاحظه ميشود که رواداري در تاروپود ساخت اجتماعي عمان رسوخ کرده است. شما در عمان هيچ نزاعي نميبينيد يا هيچ سخن درشت و خشني نميشنويد.
3. سومين منبع مشروعيتبخش استراتژي تسامح در ساخت دولت مدرن، مفاهيم اخلاقي و کلامي معاصر مذهب اباضي است. ما در نيمقرن اخير به يُمن تغييرات تمدني و فرهنگي که در جامعه و سرزمين عمان رخ داده است، شاهد تغييرات پارادايميک کلامي اباضيه نيز هستيم؛ يعني گذر از افراط به سوي تسامح و مدارا؛ و اين تغييرات روزبهروز عميقتر ميشود که در جايجاي کتاب برهانالحق تأليف مفتي اعظم عمان، دريافت میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.