ايران و آمريکا در صحنه برجام
سيدعلي خرم . استاد حقوق بينالملل
با تصويب برجام، جهان يکپارچه (بدون اسرائيل و اعراب) آماده پذيرش ايران در همه سطوح و ابعاد براي همکاري و گسترش روابط بودند. براي اولين بار، حکومتي در آمريکا بر کار سوار بود که اعتقاد داشت از راه ديپلماتيک، مذاکره و همکاري با ايران ميتواند به نتيجه برسد و دفتر خصومت و دشمني گذشته با ايران را ببندد اما در ايران برخي به جهت اينکه از ابتدا مخالف نزديکي ايران و غرب و بهويژه با آمريکا بودند، تلاش كردند روند امور به طريقي رقم بخورد که برجام يک قدم جلو نرود بلکه با استفادهنکردن از موقعيت يا با نمايش تهاجمي در صحنه تبليغات طوري عمل کنند که خود آمريکا و غرب از برداشتن گامهایي براي گشايش رفتار و روابط با جمهوري اسلامي منصرف شود و بهاينترتيب گناه به گردن غرب و آمريکا بيفتد و زبان به انتقاد از اين دستاورد تاريخي بگشايند. از آن طرف، دولت اوباما همه تلاش خود را به کار برد که از اين موقعيت تاريخي براي کنارگذاشتن دشمني و گشايش فصل جديدي در روابط با ايران استفاده کند که چنين آرزویي به علت عدم آمادگي در داخل وصلت نداد. با بر سر کار آمدن دونالد ترامپ که اعلام کرده بود اگر پيروز انتخابات شود، برجام را منتفي ميكند، آرزوي مخالفان برجام به دست تواناي دونالد ترامپ انجام گرفت. ترامپ گفت اگر ايران حاضر به مذاکره و ملاقات نشود، از برجام بيرون ميآيد. ايران اين تهديد را جدي نگرفت و ترامپ دومينوي دشمني آشکار با ايران را رقم زد و با خروج از برجام و اعمال تحريمهاي بيسابقه در تاريخ جهان عليه ايران، شرایطی را به وجود آورد...
امروز وزير امور خارجه جمهوري اسلامي دنبال اين است که ترامپ تحريمها را کنار بگذارد و به برجام برگردد که ايران آماده مذاکره است. اما هنگامي که دونالد ترامپ و مشاورانش استراتژي خروج از برجام و اعمال تحريمهاي مهلک را اتخاذ كردند، تصور داشتند ظرف سه تا شش ماه جمهوري اسلامي فروميپاشد و آنان در پي اين اشتباه محاسبه و مشاهدهنکردن نتيجه مورد نظر دچار عصبيت بيشتري شده و به حرکات مذبوحانه گوناگون روي آوردند. استراتژي آمريکا بر فروپاشي دروني نظام جمهوري اسلامي تعلق گرفته است که يک بال آن فشار اقتصادي در بالاترين سطح و بال ديگر آن افزايش نارضايتي و اعتراضات داخلي بهعنوان زمينهساز فروپاشي است. اين استراتژي را ريگان، رئيسجمهور اسبق آمريکا در مورد اتحاد جماهير شوروي به کار بست و موجب تجزيه شوروي و سقوط نظام کمونيستي در آن کشور شد. اما اين استراتژي تاکنون در مورد جمهوري اسلامي نتيجهبخش نبوده است؛ اگرچه فشارهاي اقتصادي و سياسي اجتماعي بر مردم ايران دارد به حداکثر ميرسد.
در اين زمینه استراتژي دونالد ترامپ پرهيز از جنگ مستقيم با ايران بوده تا باعث بسيج و تجهيز احساسات و افکار عمومي مردم ايران نشود. آمريکا در زمینه ايران سعي کرده از عمليات نظامي صرفا بهعنوان کاتاليزور استفاده كند و در عوض استراتژي تقابل خود را به کانالها و روشهاي ديگر هدايت كند. آمريکا هنوز به استراتژي خود مبني بر فروپاشي ايران از درون پایبند است و هنوز اعتقاد دارد بالاخره اين استراتژي به نتيجه ميرسد؛ بنابراین هيچ تغييري در سياستهاي رفتاري خود در برابر ايران اعمال نکرده است. اما همزمان تحول ديگري در استراتژيهاي نظامي آمريکا صورت گرفته که برای ايران هم اعمال شده است. به دنبال همين تغيير استراتژي، آمريکا تلاش كرد از سوريه، افغانستان و سپس از عراق خارج شود؛ زيرا در اين سه کشور، سربازان آمريکایي مستقيما با مردم محلي در تقابل قرار ميگرفتند. از سوي ديگر با پيشرفت علم و تکنولوژي، محققان آمريکایي جنگهاي جايگزيني براي نبرد نظامي آمريکا پيشنهاد کردند که از جمله جنگ سايبري يا الکترونيک بود ولي هنوز جهان و بهويژه ايران آن را بهعنوان يک آلترناتيو تمامعيار بهجاي جنگهاي نظامي جدي نگرفتهاند. در پي شهادت سردار
سليماني، نيروهاي سپاه همراه با جنگ الکترونيک به عينالاسد حمله موشکي کردند که کاملا موفقيتآميز بود ولي برخلاف انتظار، ترامپ از حمله متقابل موشکي استفاده نكرد. درحاليکه آمريکا از همان جنگ الکترونيک عليه ايران استفاده كرد. آمريکا در دوره ترامپ ديگر قصد ندارد جنگهايي با موشک کروز و سلاحهاي متعارف عليه ديگر کشورها راه بيندازد؛ برعکس از جنگ سايبري، بيولوژيک، ماهوارهها، تحريمها و جنگ اقتصادي استفاده ميكند تا رقباي خود چون ايران، چين، روسيه و ديگران را از پاي درآورد و جمهوري اسلامي بايد خود را براي چنين جنگهايي آماده كند. اما در آخرين پرده نمايش برجام، آمريکا با تحتفشار قراردادن رسمي و آشکار سه دولت اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان، آنها را وادار کرد از سيستم ماشه استفاده کنند تا راه براي فشار بيشتر بر ايران و اعاده تحريمهاي شوراي امنيت فراهم شود. اما اروپاييها گامبهگام متوجه ضعف خود شدند و دانستند که قادر نيستند هزينه سنگين ايستادگي در مقابل آمريکا را بپردازند. از اينرو همه ساختارهايي را که براي نجات برجام پيشنهاد كرده بودند و آخرين آن اينستکس بود، شکستخورده دیدند. البته نگرانيهايي که درباره
روابط دوجانبه و سياستهاي منطقهاي جمهوري اسلامي هم داشتند، در کنار نحوه برخورد با ناآراميهاي ايران به پيچيدهترشدن موضوع افزود و تعهدات آنها را سست کرد. اکنون که بريتانيا از اتحاديه اروپا خارج شده طبيعتا براي حفظ قدرت خود تکيه بيشتري به آمريکا ميكند و فرانسه و آلمان سختي بيشتري خواهند داشت که سياستهاي اروپا را از تأثيرات آمريکايي دور نگهدارند. اما تا همينجا هم سه کشور اروپايي سيستم ماشه را در هالهاي از ابهام قرار دادهاند؛ يعني ضمن اينکه به تهديد آمريکا پاسخ مثبت دادهاند، اجازه ندادهاند به اين زودي سير پرونده برجام به سمت احيای تحريمهاي شوراي امنيت برود. جمهوري اسلامي در پنجمين گام براي رهايي از تعهدات خود در برجام وارد فضايي شد که يک طرف آن خروج از انپيتي و طرف ديگر آن بازگشت تحريمهاي شوراي امنيت است. اگر نارضايتيهاي داخلي شکل نگرفته بود، شايد عبور از اين مرحله ميتوانست به سلامتي انجام شود ولي در شرايط حاضر اوضاع قدری شکننده است و بايد کاملا محتاط بود.
با تصويب برجام، جهان يکپارچه (بدون اسرائيل و اعراب) آماده پذيرش ايران در همه سطوح و ابعاد براي همکاري و گسترش روابط بودند. براي اولين بار، حکومتي در آمريکا بر کار سوار بود که اعتقاد داشت از راه ديپلماتيک، مذاکره و همکاري با ايران ميتواند به نتيجه برسد و دفتر خصومت و دشمني گذشته با ايران را ببندد اما در ايران برخي به جهت اينکه از ابتدا مخالف نزديکي ايران و غرب و بهويژه با آمريکا بودند، تلاش كردند روند امور به طريقي رقم بخورد که برجام يک قدم جلو نرود بلکه با استفادهنکردن از موقعيت يا با نمايش تهاجمي در صحنه تبليغات طوري عمل کنند که خود آمريکا و غرب از برداشتن گامهایي براي گشايش رفتار و روابط با جمهوري اسلامي منصرف شود و بهاينترتيب گناه به گردن غرب و آمريکا بيفتد و زبان به انتقاد از اين دستاورد تاريخي بگشايند. از آن طرف، دولت اوباما همه تلاش خود را به کار برد که از اين موقعيت تاريخي براي کنارگذاشتن دشمني و گشايش فصل جديدي در روابط با ايران استفاده کند که چنين آرزویي به علت عدم آمادگي در داخل وصلت نداد. با بر سر کار آمدن دونالد ترامپ که اعلام کرده بود اگر پيروز انتخابات شود، برجام را منتفي ميكند، آرزوي مخالفان برجام به دست تواناي دونالد ترامپ انجام گرفت. ترامپ گفت اگر ايران حاضر به مذاکره و ملاقات نشود، از برجام بيرون ميآيد. ايران اين تهديد را جدي نگرفت و ترامپ دومينوي دشمني آشکار با ايران را رقم زد و با خروج از برجام و اعمال تحريمهاي بيسابقه در تاريخ جهان عليه ايران، شرایطی را به وجود آورد...
امروز وزير امور خارجه جمهوري اسلامي دنبال اين است که ترامپ تحريمها را کنار بگذارد و به برجام برگردد که ايران آماده مذاکره است. اما هنگامي که دونالد ترامپ و مشاورانش استراتژي خروج از برجام و اعمال تحريمهاي مهلک را اتخاذ كردند، تصور داشتند ظرف سه تا شش ماه جمهوري اسلامي فروميپاشد و آنان در پي اين اشتباه محاسبه و مشاهدهنکردن نتيجه مورد نظر دچار عصبيت بيشتري شده و به حرکات مذبوحانه گوناگون روي آوردند. استراتژي آمريکا بر فروپاشي دروني نظام جمهوري اسلامي تعلق گرفته است که يک بال آن فشار اقتصادي در بالاترين سطح و بال ديگر آن افزايش نارضايتي و اعتراضات داخلي بهعنوان زمينهساز فروپاشي است. اين استراتژي را ريگان، رئيسجمهور اسبق آمريکا در مورد اتحاد جماهير شوروي به کار بست و موجب تجزيه شوروي و سقوط نظام کمونيستي در آن کشور شد. اما اين استراتژي تاکنون در مورد جمهوري اسلامي نتيجهبخش نبوده است؛ اگرچه فشارهاي اقتصادي و سياسي اجتماعي بر مردم ايران دارد به حداکثر ميرسد.
در اين زمینه استراتژي دونالد ترامپ پرهيز از جنگ مستقيم با ايران بوده تا باعث بسيج و تجهيز احساسات و افکار عمومي مردم ايران نشود. آمريکا در زمینه ايران سعي کرده از عمليات نظامي صرفا بهعنوان کاتاليزور استفاده كند و در عوض استراتژي تقابل خود را به کانالها و روشهاي ديگر هدايت كند. آمريکا هنوز به استراتژي خود مبني بر فروپاشي ايران از درون پایبند است و هنوز اعتقاد دارد بالاخره اين استراتژي به نتيجه ميرسد؛ بنابراین هيچ تغييري در سياستهاي رفتاري خود در برابر ايران اعمال نکرده است. اما همزمان تحول ديگري در استراتژيهاي نظامي آمريکا صورت گرفته که برای ايران هم اعمال شده است. به دنبال همين تغيير استراتژي، آمريکا تلاش كرد از سوريه، افغانستان و سپس از عراق خارج شود؛ زيرا در اين سه کشور، سربازان آمريکایي مستقيما با مردم محلي در تقابل قرار ميگرفتند. از سوي ديگر با پيشرفت علم و تکنولوژي، محققان آمريکایي جنگهاي جايگزيني براي نبرد نظامي آمريکا پيشنهاد کردند که از جمله جنگ سايبري يا الکترونيک بود ولي هنوز جهان و بهويژه ايران آن را بهعنوان يک آلترناتيو تمامعيار بهجاي جنگهاي نظامي جدي نگرفتهاند. در پي شهادت سردار
سليماني، نيروهاي سپاه همراه با جنگ الکترونيک به عينالاسد حمله موشکي کردند که کاملا موفقيتآميز بود ولي برخلاف انتظار، ترامپ از حمله متقابل موشکي استفاده نكرد. درحاليکه آمريکا از همان جنگ الکترونيک عليه ايران استفاده كرد. آمريکا در دوره ترامپ ديگر قصد ندارد جنگهايي با موشک کروز و سلاحهاي متعارف عليه ديگر کشورها راه بيندازد؛ برعکس از جنگ سايبري، بيولوژيک، ماهوارهها، تحريمها و جنگ اقتصادي استفاده ميكند تا رقباي خود چون ايران، چين، روسيه و ديگران را از پاي درآورد و جمهوري اسلامي بايد خود را براي چنين جنگهايي آماده كند. اما در آخرين پرده نمايش برجام، آمريکا با تحتفشار قراردادن رسمي و آشکار سه دولت اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان، آنها را وادار کرد از سيستم ماشه استفاده کنند تا راه براي فشار بيشتر بر ايران و اعاده تحريمهاي شوراي امنيت فراهم شود. اما اروپاييها گامبهگام متوجه ضعف خود شدند و دانستند که قادر نيستند هزينه سنگين ايستادگي در مقابل آمريکا را بپردازند. از اينرو همه ساختارهايي را که براي نجات برجام پيشنهاد كرده بودند و آخرين آن اينستکس بود، شکستخورده دیدند. البته نگرانيهايي که درباره
روابط دوجانبه و سياستهاي منطقهاي جمهوري اسلامي هم داشتند، در کنار نحوه برخورد با ناآراميهاي ايران به پيچيدهترشدن موضوع افزود و تعهدات آنها را سست کرد. اکنون که بريتانيا از اتحاديه اروپا خارج شده طبيعتا براي حفظ قدرت خود تکيه بيشتري به آمريکا ميكند و فرانسه و آلمان سختي بيشتري خواهند داشت که سياستهاي اروپا را از تأثيرات آمريکايي دور نگهدارند. اما تا همينجا هم سه کشور اروپايي سيستم ماشه را در هالهاي از ابهام قرار دادهاند؛ يعني ضمن اينکه به تهديد آمريکا پاسخ مثبت دادهاند، اجازه ندادهاند به اين زودي سير پرونده برجام به سمت احيای تحريمهاي شوراي امنيت برود. جمهوري اسلامي در پنجمين گام براي رهايي از تعهدات خود در برجام وارد فضايي شد که يک طرف آن خروج از انپيتي و طرف ديگر آن بازگشت تحريمهاي شوراي امنيت است. اگر نارضايتيهاي داخلي شکل نگرفته بود، شايد عبور از اين مرحله ميتوانست به سلامتي انجام شود ولي در شرايط حاضر اوضاع قدری شکننده است و بايد کاملا محتاط بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.