احسان شريعتي
محدودیتهای «پوران» پس از شریعتی
پوران شريعترضوي خوب زيست و خوب مرد. خوب زيست، سعيد يا سعادتمند! او از همان نوجواني با مرگ دو برادر با سياست آشنا شد. يکي از برادرانش را در دفاع از ميهن از دست داد (طوفان) و ديگري را در روز دانشجو که در دفاع از آزادي و استقلال کشور شهيد شد (آذر). در جواني و در 20سالگي با انتخاب علي شريعتي، همکلاسياش در دانشکده ادبيات مشهد بهعنوان همسر، يک زندگي فکري و اجتماعي و مبارزاتي را آغاز کرد. همين انتخاب براي يک زن در آن زمان شجاعت و شخصيتي ويژه را نشان ميدهد. زندگي با شريعتي در واقع پاگذاشتن به زندگياي پرمخاطره بود. کمي بعد از ازدواج علي شريعتي براي ادامهتحصيل به اروپا ميرود و پوران در تنهايي فرزند اولش را به دنيا ميآورد. بعد از يک سال پوران نيز به اروپا ميرود و در آنجا هم در کنار زندگي پرمشقت دانشجويي، تحصيل و مادري بايد پابهپاي فعاليتهاي سياسي همسرش در کنفدراسيون حرکت کند. اوست که در پايان تحصيلات در اروپا، دکتر را متقاعد ميکند به ايران برگردند. اگر نتايج اين بازگشت را ارزيابي کنيم، ميبينيم که انتخاب درستي بوده است. شريعتي با بازگشت به ايران در شيوههاي مبارزاتي گذشته تجديدنظر ميکند و با مطالعه
عميقتري از جامعه خطمشي جديدي را اتخاذ ميکند که آثارش نهتنها در اين چند دهه بلکه در درازمدت ديده خواهد شد. در واقع اين استراتژي را ما به اختصار مشي آگاهيبخش ميناميم؛ نوعي بعثت و انقلاب فرهنگي و ارزشي اخلاقي. او تشخيص داد که ما در جامعهاي مذهبي به سر ميبريم و تا در اين عرصه تحولي پيدا نشود، اين جامعه نميتواند راهي بهسوي توسعه يا مردمسالاري، عدالت اجتماعي و آرمانهايي ازایندست باز کند. بنابراين خطمشياي را که دکتر در ايران اتخاذ کرد، باز زندگي را با مخاطراتي روبهرو ميکرد و جبهههاي متفاوتي که عليه او باز ميشد (رژيم، محيطهاي مذهبي سنتي، رقباي ايدئولوژيک و...) محيط نامساعدي را براي خانواده و پوران فراهم ميکرد. او بهعنوان يک زن و مسئول خانواده توانست با همسرش در اين مسير همراهي کند؛ با اينکه اصولا شخصيت متفاوتي داشت.يکي از خودويژگيها و برجستگيهاي شخصيت پوران اين بود که باوجود تفاوت فردي و شخصي، روحي و رفتاري و استقلال و اقتداري که داشت اما همراه وفادار شريعتي ماند و در 40 سال بعد از شهادت او توانست آثار او را گردآوري کند. پوران خود تحصيلات عاليه داشت و توانسته بود در رشته ادبيات تطبيقي در
فرانسه دکترا بگيرد؛ در درجه حتي عاليتري از خود دکتر شريعتي. مادر هميشه ميگفت که البته در تدوين اين رساله علي خيلي به او کمک کرده ولي ميدانيم که دکتر خود به فرماليتههاي اداري و دانشگاهي زياد توجه نداشت.پوران، باوجود مدرک دکترا در بازگشت به ايران در همان رشته خودش هم اجازه تدريس در دانشکده ادبيات نيافت و بار ديگر در آموزشوپرورش و دبيرستانها مشغول شد. منظور اينکه هم تحصيلات بالايي داشت و هم در زمينه فرهنگي تحقيقات و پژوهشهايي داشت (چاپ کتاب طرحي از يک زندگي) اما عمده وقت خود را پس از انقلاب وقف مديريت تدوين و نشر آثار شريعتي کرد و بهعنوان يک زن، مدير انتشارات و مدير يک بنياد فرهنگي شد. اين جنبه فرهنگي کارهاي پوران شريعترضوي و بازتاب باقيات و صالحاتش بايد بررسي شود. يک جنبه ديگر اين زندگي نسبت پوران با سياست و موقعيت سياسي کشور ما در اين سالها است. در ادوار مختلف میبینیم که -به قول حضرت امير- در تقلب احوال، جوهر جان انسانها شناخته ميشود و ما کم داشتيم کساني را که سربلند همه مراحل را طي کنند و از ادوار مختلف مبارزات اجتماعي ايران با اعتبار بيرون بيايند و سختيهاي دورههاي مختلف را متحمل شده باشند.
پوران شريعترضوي توانست پس از شريعتي اصالت، اعتبار و استقلال را حفظ کند و متحمل محدوديتها، محروميتها و آسيبهاي بسياري شود و اين خود از نظر سياسي و مبارزاتي بسيار ارزشمند است.يکي از وجوه ديگر فعاليتهاي پوران شريعترضوي وجه اجتماعي است؛ يعني توجه به محرومان، مستمندان و نيازمندان. در اين زمينه بسيار فعال بود و در کارهاي خيريه بهویژه مدرسهسازي و ... فعاليتهاي بسياري داشت. او در همان اوايل انقلاب، باني ساخت حداقل هشت مدرسه شد و طی سالها با نهادهاي خيريه متعددي همکاري ميکرد و کمک به هزينههاي تحصيلي دانشآموزان و دانشجويان بسياري را در کارنامه خود دارد.مقصود اينکه فعاليتهاي پوران شريعترضوي را در اين سه بعد فرهنگي، سياسي و اجتماعي ميتوان پي گرفت. او ميتواند براي زنان ما نه مدلي انتزاعي و اسطورهاي بلکه نمونهاي ساده و صميمي باشد و از همينرو مرگش با واکنش عاطفي شديدي روبهرو شد و مراسمهاي تجليل از او اينچنين باشکوه برگزار شد.
پس از مرگ او و حوادثي که در مراسم تشییعجنازه او اتفاق افتاد، باعث شد که تجليل لازم از شخصيت او به عمل بيايد و خوشبختانه باوجود توهينها و بيحرمتيهايي که انجام شد، تجليل و تقدير هم از سوي جامعه به عمل آمد.
در زندگي خانوادگي نيز بهعنوان زن و نيز بهعنوان مادر حامي و امنيتبخش بود. همه ما متکي بهاو بوديم.
آنچه به زندگي پوران شريعترضوي جذابيت ميبخشد و به نظر متناقضنما و پارادوکسيکال است، وفاداري در عين تفاوت است. امروزه ما با دو الگو روبهروييم: زنانِ مطيع، منقاد و تسليمشدهاي که شخصيت خود را در همسر يا خانواده منحل ميکنند يا به نام دفاع از حقوق زن و استقلال زنان، نوعي انشعاب و جداسري و راه مخالفت با نهاد خانواده شکل ميگيرد. راه سوم اين است که زنان ما بتوانند هم حقوق، استقلال و شخصيت خود را حفظ کنند و هم وفادار به نهاد خانواده و ارزشهاي مادري و زندگي مشترک بمانند. پوران شريعترضوي يک نمونه موفق است. در عين اينکه ما به هيچ وجه نميخواهيم مطلق کنيم يا اسطوره بسازيم يا ايدئاليزه کنيم. ما با انسان مواجه هستيم، با همه محدوديتهايش. اما در اين دوراني که جامعه دچار بحران هويتي، اخلاقي است، ما اصولا احتياج به اين نمونهها داريم؛ به گفتمان تازهاي.
يکي از کارها هم همين است: ارائه يک شخصيت انساني جديد از زني که داوطلبانه راه خود را انتخاب ميکند و از وضعيتهاي تحميلي سر باز ميزند و در عين حال به شکل مبتکرانه، مستقلانه و مقتدرانه پا به پا همراه پروژهاي مشترک در ادوار متعدد مبارزه اجتماعي و فرهنگي با همسرش ميشود که عبارت است از اعتلاي فکري جامعه ما.
رفتار پوران شريعترضوي، پرداخت بها، فداکاري، ايثار و همراهياي که ما در زندگي او با علي شريعتي ميبينيم (از آغاز ازدواج تا زماني که دکتر شريعتي تبديل به يک نهضت فکري و يک نماد در جامعه خود ميشود) نمونه موفقي است از ترکيب اين دو فضيلت: وفاداري و استقلال.
امروز ما در برهه تاريخي حساسي هستيم و در برابر تهديدات خارجي و سوءمديريتهاي داخلياي قرار داريم که ميتواند به فاجعه بينجامد و از همين رو ما بيشتر از همه وقت علاوه بر آن گفتماني که گفتيم روشنفکران بايد بازسازي کنند و در رفتار و زندگي عملي روزمره ساده نه روزمره بلکه هر روزينه نيز بايد نمونه بدهند؛ ميگويم هر روزينه و نه روزمره زيرا روزمرگي مفهوم مبتذلي است ولي هر روزينه، زندگي واقعي اجتماعي ماست. ايدئالهاي انتزاعي را ما در کتابها ميخوانيم ولي در زندگي روزمره هر روزينه عملي و عيني است که ما اين ارزشها را امتحان ميکنيم و نتيجه آزمون را ميبينيم. زندگي آزموني است که اميدواريم همه ما نهايتا از آن موفق بيرون بياييم، خوب زندگي کنيم و خوب بميريم.
پوران شريعترضوي اين شانس را داشت که به قول نيچه در لحظه مناسب بميرد؛ نه خيلي دير و نه خيلي زود! نيچه دو مثال ميزند؛ مثالش درباره «زودمرگي» عيسي مسيح است؛ ميگويد او زندگي را نچشيد زيرا جوان مرد و حرفهاي جوانانه ميزد و مثال دومش درباره آنها که دير ميميرند، کشيشهايي هستند که خيلي دير ميميرند. اين پيرها از او صحبت ميکنند؛ از عيسياي که جوانمرگ شد؛ با همين حالتي که به سر و صورتشان ميدهند نشان ميدهند که خلاف ميگويند. براي اينکه واقعيت ندارد و انطباقي با مدل ندارد. اينها خيلي دير ميميرند.
وقت مناسب مردن البته يک شانس است و ما خود انتخاب نميکنيم ولي اي کاش اين شانس را داشته باشيم. (برخلاف گفته دکتر که ميگويد خدايا! چگونهزيستن را تو به من بياموز، چگونهمردن را خود خواهم آموخت!) اميدواريم که ما لحظه مرگ را بتوانيم خود انتخاب کنيم.
پوران خوشبختانه اين شانس را داشت. مونا، خواهرم پزشک است و ميگفت بر سر بستر او رفته است و ديده که مغز تقريبا از کار افتاده و فقط قلب ميزند: «به او گفتم براي اينکه خوب بميري، خودت انتخاب کن که در اين لحظه بميري»! گفت از اتاق بيرون آمدم و کمي بعد پزشکي از اتاق آيسييو خارج شد و گفت کار تمام شده... لحظه مناسب.
پوران شريعترضوي خوب زيست و خوب مرد. خوب زيست، سعيد يا سعادتمند! او از همان نوجواني با مرگ دو برادر با سياست آشنا شد. يکي از برادرانش را در دفاع از ميهن از دست داد (طوفان) و ديگري را در روز دانشجو که در دفاع از آزادي و استقلال کشور شهيد شد (آذر). در جواني و در 20سالگي با انتخاب علي شريعتي، همکلاسياش در دانشکده ادبيات مشهد بهعنوان همسر، يک زندگي فکري و اجتماعي و مبارزاتي را آغاز کرد. همين انتخاب براي يک زن در آن زمان شجاعت و شخصيتي ويژه را نشان ميدهد. زندگي با شريعتي در واقع پاگذاشتن به زندگياي پرمخاطره بود. کمي بعد از ازدواج علي شريعتي براي ادامهتحصيل به اروپا ميرود و پوران در تنهايي فرزند اولش را به دنيا ميآورد. بعد از يک سال پوران نيز به اروپا ميرود و در آنجا هم در کنار زندگي پرمشقت دانشجويي، تحصيل و مادري بايد پابهپاي فعاليتهاي سياسي همسرش در کنفدراسيون حرکت کند. اوست که در پايان تحصيلات در اروپا، دکتر را متقاعد ميکند به ايران برگردند. اگر نتايج اين بازگشت را ارزيابي کنيم، ميبينيم که انتخاب درستي بوده است. شريعتي با بازگشت به ايران در شيوههاي مبارزاتي گذشته تجديدنظر ميکند و با مطالعه
عميقتري از جامعه خطمشي جديدي را اتخاذ ميکند که آثارش نهتنها در اين چند دهه بلکه در درازمدت ديده خواهد شد. در واقع اين استراتژي را ما به اختصار مشي آگاهيبخش ميناميم؛ نوعي بعثت و انقلاب فرهنگي و ارزشي اخلاقي. او تشخيص داد که ما در جامعهاي مذهبي به سر ميبريم و تا در اين عرصه تحولي پيدا نشود، اين جامعه نميتواند راهي بهسوي توسعه يا مردمسالاري، عدالت اجتماعي و آرمانهايي ازایندست باز کند. بنابراين خطمشياي را که دکتر در ايران اتخاذ کرد، باز زندگي را با مخاطراتي روبهرو ميکرد و جبهههاي متفاوتي که عليه او باز ميشد (رژيم، محيطهاي مذهبي سنتي، رقباي ايدئولوژيک و...) محيط نامساعدي را براي خانواده و پوران فراهم ميکرد. او بهعنوان يک زن و مسئول خانواده توانست با همسرش در اين مسير همراهي کند؛ با اينکه اصولا شخصيت متفاوتي داشت.يکي از خودويژگيها و برجستگيهاي شخصيت پوران اين بود که باوجود تفاوت فردي و شخصي، روحي و رفتاري و استقلال و اقتداري که داشت اما همراه وفادار شريعتي ماند و در 40 سال بعد از شهادت او توانست آثار او را گردآوري کند. پوران خود تحصيلات عاليه داشت و توانسته بود در رشته ادبيات تطبيقي در
فرانسه دکترا بگيرد؛ در درجه حتي عاليتري از خود دکتر شريعتي. مادر هميشه ميگفت که البته در تدوين اين رساله علي خيلي به او کمک کرده ولي ميدانيم که دکتر خود به فرماليتههاي اداري و دانشگاهي زياد توجه نداشت.پوران، باوجود مدرک دکترا در بازگشت به ايران در همان رشته خودش هم اجازه تدريس در دانشکده ادبيات نيافت و بار ديگر در آموزشوپرورش و دبيرستانها مشغول شد. منظور اينکه هم تحصيلات بالايي داشت و هم در زمينه فرهنگي تحقيقات و پژوهشهايي داشت (چاپ کتاب طرحي از يک زندگي) اما عمده وقت خود را پس از انقلاب وقف مديريت تدوين و نشر آثار شريعتي کرد و بهعنوان يک زن، مدير انتشارات و مدير يک بنياد فرهنگي شد. اين جنبه فرهنگي کارهاي پوران شريعترضوي و بازتاب باقيات و صالحاتش بايد بررسي شود. يک جنبه ديگر اين زندگي نسبت پوران با سياست و موقعيت سياسي کشور ما در اين سالها است. در ادوار مختلف میبینیم که -به قول حضرت امير- در تقلب احوال، جوهر جان انسانها شناخته ميشود و ما کم داشتيم کساني را که سربلند همه مراحل را طي کنند و از ادوار مختلف مبارزات اجتماعي ايران با اعتبار بيرون بيايند و سختيهاي دورههاي مختلف را متحمل شده باشند.
پوران شريعترضوي توانست پس از شريعتي اصالت، اعتبار و استقلال را حفظ کند و متحمل محدوديتها، محروميتها و آسيبهاي بسياري شود و اين خود از نظر سياسي و مبارزاتي بسيار ارزشمند است.يکي از وجوه ديگر فعاليتهاي پوران شريعترضوي وجه اجتماعي است؛ يعني توجه به محرومان، مستمندان و نيازمندان. در اين زمينه بسيار فعال بود و در کارهاي خيريه بهویژه مدرسهسازي و ... فعاليتهاي بسياري داشت. او در همان اوايل انقلاب، باني ساخت حداقل هشت مدرسه شد و طی سالها با نهادهاي خيريه متعددي همکاري ميکرد و کمک به هزينههاي تحصيلي دانشآموزان و دانشجويان بسياري را در کارنامه خود دارد.مقصود اينکه فعاليتهاي پوران شريعترضوي را در اين سه بعد فرهنگي، سياسي و اجتماعي ميتوان پي گرفت. او ميتواند براي زنان ما نه مدلي انتزاعي و اسطورهاي بلکه نمونهاي ساده و صميمي باشد و از همينرو مرگش با واکنش عاطفي شديدي روبهرو شد و مراسمهاي تجليل از او اينچنين باشکوه برگزار شد.
پس از مرگ او و حوادثي که در مراسم تشییعجنازه او اتفاق افتاد، باعث شد که تجليل لازم از شخصيت او به عمل بيايد و خوشبختانه باوجود توهينها و بيحرمتيهايي که انجام شد، تجليل و تقدير هم از سوي جامعه به عمل آمد.
در زندگي خانوادگي نيز بهعنوان زن و نيز بهعنوان مادر حامي و امنيتبخش بود. همه ما متکي بهاو بوديم.
آنچه به زندگي پوران شريعترضوي جذابيت ميبخشد و به نظر متناقضنما و پارادوکسيکال است، وفاداري در عين تفاوت است. امروزه ما با دو الگو روبهروييم: زنانِ مطيع، منقاد و تسليمشدهاي که شخصيت خود را در همسر يا خانواده منحل ميکنند يا به نام دفاع از حقوق زن و استقلال زنان، نوعي انشعاب و جداسري و راه مخالفت با نهاد خانواده شکل ميگيرد. راه سوم اين است که زنان ما بتوانند هم حقوق، استقلال و شخصيت خود را حفظ کنند و هم وفادار به نهاد خانواده و ارزشهاي مادري و زندگي مشترک بمانند. پوران شريعترضوي يک نمونه موفق است. در عين اينکه ما به هيچ وجه نميخواهيم مطلق کنيم يا اسطوره بسازيم يا ايدئاليزه کنيم. ما با انسان مواجه هستيم، با همه محدوديتهايش. اما در اين دوراني که جامعه دچار بحران هويتي، اخلاقي است، ما اصولا احتياج به اين نمونهها داريم؛ به گفتمان تازهاي.
يکي از کارها هم همين است: ارائه يک شخصيت انساني جديد از زني که داوطلبانه راه خود را انتخاب ميکند و از وضعيتهاي تحميلي سر باز ميزند و در عين حال به شکل مبتکرانه، مستقلانه و مقتدرانه پا به پا همراه پروژهاي مشترک در ادوار متعدد مبارزه اجتماعي و فرهنگي با همسرش ميشود که عبارت است از اعتلاي فکري جامعه ما.
رفتار پوران شريعترضوي، پرداخت بها، فداکاري، ايثار و همراهياي که ما در زندگي او با علي شريعتي ميبينيم (از آغاز ازدواج تا زماني که دکتر شريعتي تبديل به يک نهضت فکري و يک نماد در جامعه خود ميشود) نمونه موفقي است از ترکيب اين دو فضيلت: وفاداري و استقلال.
امروز ما در برهه تاريخي حساسي هستيم و در برابر تهديدات خارجي و سوءمديريتهاي داخلياي قرار داريم که ميتواند به فاجعه بينجامد و از همين رو ما بيشتر از همه وقت علاوه بر آن گفتماني که گفتيم روشنفکران بايد بازسازي کنند و در رفتار و زندگي عملي روزمره ساده نه روزمره بلکه هر روزينه نيز بايد نمونه بدهند؛ ميگويم هر روزينه و نه روزمره زيرا روزمرگي مفهوم مبتذلي است ولي هر روزينه، زندگي واقعي اجتماعي ماست. ايدئالهاي انتزاعي را ما در کتابها ميخوانيم ولي در زندگي روزمره هر روزينه عملي و عيني است که ما اين ارزشها را امتحان ميکنيم و نتيجه آزمون را ميبينيم. زندگي آزموني است که اميدواريم همه ما نهايتا از آن موفق بيرون بياييم، خوب زندگي کنيم و خوب بميريم.
پوران شريعترضوي اين شانس را داشت که به قول نيچه در لحظه مناسب بميرد؛ نه خيلي دير و نه خيلي زود! نيچه دو مثال ميزند؛ مثالش درباره «زودمرگي» عيسي مسيح است؛ ميگويد او زندگي را نچشيد زيرا جوان مرد و حرفهاي جوانانه ميزد و مثال دومش درباره آنها که دير ميميرند، کشيشهايي هستند که خيلي دير ميميرند. اين پيرها از او صحبت ميکنند؛ از عيسياي که جوانمرگ شد؛ با همين حالتي که به سر و صورتشان ميدهند نشان ميدهند که خلاف ميگويند. براي اينکه واقعيت ندارد و انطباقي با مدل ندارد. اينها خيلي دير ميميرند.
وقت مناسب مردن البته يک شانس است و ما خود انتخاب نميکنيم ولي اي کاش اين شانس را داشته باشيم. (برخلاف گفته دکتر که ميگويد خدايا! چگونهزيستن را تو به من بياموز، چگونهمردن را خود خواهم آموخت!) اميدواريم که ما لحظه مرگ را بتوانيم خود انتخاب کنيم.
پوران خوشبختانه اين شانس را داشت. مونا، خواهرم پزشک است و ميگفت بر سر بستر او رفته است و ديده که مغز تقريبا از کار افتاده و فقط قلب ميزند: «به او گفتم براي اينکه خوب بميري، خودت انتخاب کن که در اين لحظه بميري»! گفت از اتاق بيرون آمدم و کمي بعد پزشکي از اتاق آيسييو خارج شد و گفت کار تمام شده... لحظه مناسب.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.