|

روایتی پلیسی از «مرغ دریایی»

شرق: «مرغ دریایی»؛ این عنوان قطعا مخاطبان ادبیات و به‌ویژه آشنایان با ادبیات نمایشی و نیز اهالی تئاتر را به یاد نمایش‌نامه معروف چخوف به همین نام می‌اندازد. این‌بار اما با «مرغ دریایی» دیگری مواجهیم که البته بی‌ربط با آن‌یکی «مرغ دریایی» نیست و نه فقط بی‌ربط نیست بلکه کاملا هم به آن مربوط و به نوعی ادامه آن است. این «مرغ دریایی» دوم نمایش‌نامه‌ای است از باریس آکونین که با ترجمه آبتین گلکار در نشر بیدگل منتشر شده است. باریس آکونین، چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایش‌نامه اشاره شده، نویسنده‌ای گرجی‌الاصل و «از مشهورترین نمایندگان ادبیات پست‌مدرنیستی روسیه است». آکونین همچنین یکی از پلیسی‌نویس‌های قدر ادبیات امروز روسیه است. رمان‌های پلیسی - تاریخی او که کارآگاهی به نام فاندورین شخصیت اصلی آنهاست آکونین را به‌عنوان یک پلیسی‌نویس موفق و جدی شهره خاص و عام کرده است. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایش‌نامه «مرغ دریایی» درباره تأثیرگذاری رمان‌های پلیسی آکونین بر جدی‌شدن ژانر پلیسی در روسیه آمده است: «به لطف رمان‌های آکونین، ادبیات پلیسی، که در روسیه معمولا در رده ادبیات نازل و بازاری قرار می‌گرفت، جایگاهی همپای آثار فاخر ادبی پیدا کرده است». آکونین در نمایش‌نامه «مرغ دریایی» مهارتش در پلیسی‌نویسی را به کار برده تا از «مرغ دریایی» چخوف روایتی پلیسی- جنایی و معمایی به دست دهد. «مرغ دریایی» آکونین از پایان «مرغ دریایی» چخوف و خودکشی تریپلیوف، شخصیت این نمایش‌نامه، آغاز می‌شود. در «مرغ دریایی» آکونین خودکشی تریپلیوف بدل به قتل می‌شود. در این نمایش‌نامه این فرضیه مطرح می‌شود که تریپلیوف خودکشی نکرده بلکه به قتل رسیده است و بنا بر این «مرغ دریایی» آکونین ماجرای قتل و نه خودکشی تریپلیوف و جست‌وجو برای یافتن قاتل اوست. ترجمه فارسی «مرغ دریایی» آکونین با مقاله‌ای درباره این نمایش‌نامه همراه است؛ مقاله‌ای با عنوان «قتل کاملا انگلیسی» از وِرا ساوِلیِوا. در بخشی از این مقاله درباره «مرغ دریایی» آکونین و ارتباط آن با «مرغ دریایی» چخوف آمده است: «این اثر فقط طبع‌آزمایی‌هایی با نمایشنامه چخوف نیست. پرده چهارم مرغ دریایی چخوف با رونویسی و اصلاحاتی تبدیل به پرده نخست نمایشنامه آکونین می‌شود و سپس در پرده دوم، باز با رونویسی و تکمیل متن چخوف، کمدیِ همراه با خودکشی به کمدیِ همراه با قتل بدل می‌شود. همه ساکنان خانه مظنون به قتل تریپلیوف هستند و همگی به نوبت به این قتل اعتراف می‌کنند. معمای خودکشی تریپلیوف به معمای یافتن قاتل تبدیل می‌شود. دکتر دورن که به بقیه قبولانده بود مرگ تریپلیوف قتل بوده است، خودش وظیفه کارآگاه را برعهده می‌گیرد و می‌کوشد به کمک اصول منطق قاتل را پیدا کند». جایی دیگر از این مقدمه درباره میزان وفاداری آکونین به رفتار و گفتار شخصیت‌هایی که در اصل مخلوق چخوف بوده‌اند و در نمایش‌نامه آکونین هم ایفای نقش کرده‌اند آمده است: «آکونین در همان حال که بخشی از مرغ دریایی را بازنویسی و تکمیل می‌کند، منطق و ماهیت اساسی شخصیت‌ها و شیوه گفتار و رفتار آنان را حفظ کرده است. ولی از آنجا که نویسنده‌ای است علاقه‌مند به غلیظ نشان دادن ویژگی‌های سبکی در نوشته‌هایش، ظاهرا به عمد پا را از حد فراتر می‌گذارد و به بسیاری از شخصیت‌ها خصوصیاتی گروتسک‌وار می‌بخشد. همه قهرمانان نسبت به نمایشنامه چخوف نامتعادل‌تر می‌شوند، لحظات روان‌پریشی در رفتار تریپلیوف، نینا و ماشا شدت می‌گیرد. افسردگی تریپلیوف در مرغ دریایی دوم به جنونی خطرناک مبدل می‌شود. نگرانیِ همیشگیِ سورین از اوضاع جسمی‌اش گاه به صحنه‌سازی و تظاهر آشکار می‌انجامد و گاه به شیدایی و بیماری روانی».
آنچه می‌خوانید قسمتی است از «مرغ دریایی» آکونین که در آن دوران فرضیه قتل تریپلیوف را مطرح می‌کند: «کانستانتین گاوریلویچ مُرده، ولی خودکشی نکرده، او را کشته‌اند (همه خشکشان می‌زند. سکوت حکم‌فرما می‌شود). دفعه پیش فرصت کافی نداشتم زخم را درست‌وحسابی بررسی کنم، می‌ترسیدم ایرینا نیکالایِونا بیاید تو. فقط دیدم که کانستانتین گاوریلویچ بدون هیچ شک و شبهه‌ای مُرده است. ولی حالا چراغ را چرخاندم، سر او را بلند کردم و حفره‌ای را که گلوله از آن خارج شده بود دیدم: از چشم چپ. اول فقط به این فکر کردم که باید در تابوت دربسته بگذاریمش، ولی بعد یک‌دفعه جرقه‌ای در ذهنم زده شد: چرا کسی باید طوری به خودش شلیک کند که گلوله از گوش راست وارد شود و از چشم چپ بیاید بیرون؟ هفت‌تیر هم ساخت اسمیت اند وِسون است، با لوله دراز. با آن نمی‌توانی دستت را این‌طوری بچرخانی. نه، آقایان! واضح است که اینجا قتل اتفاق افتاده و خیلی ناشیانه خواسته‌اند آن را خودکشی جلوه بدهند. حتی اگر پلیس نیاید هم این مسئله کاملا روشن است».

شرق: «مرغ دریایی»؛ این عنوان قطعا مخاطبان ادبیات و به‌ویژه آشنایان با ادبیات نمایشی و نیز اهالی تئاتر را به یاد نمایش‌نامه معروف چخوف به همین نام می‌اندازد. این‌بار اما با «مرغ دریایی» دیگری مواجهیم که البته بی‌ربط با آن‌یکی «مرغ دریایی» نیست و نه فقط بی‌ربط نیست بلکه کاملا هم به آن مربوط و به نوعی ادامه آن است. این «مرغ دریایی» دوم نمایش‌نامه‌ای است از باریس آکونین که با ترجمه آبتین گلکار در نشر بیدگل منتشر شده است. باریس آکونین، چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این نمایش‌نامه اشاره شده، نویسنده‌ای گرجی‌الاصل و «از مشهورترین نمایندگان ادبیات پست‌مدرنیستی روسیه است». آکونین همچنین یکی از پلیسی‌نویس‌های قدر ادبیات امروز روسیه است. رمان‌های پلیسی - تاریخی او که کارآگاهی به نام فاندورین شخصیت اصلی آنهاست آکونین را به‌عنوان یک پلیسی‌نویس موفق و جدی شهره خاص و عام کرده است. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی نمایش‌نامه «مرغ دریایی» درباره تأثیرگذاری رمان‌های پلیسی آکونین بر جدی‌شدن ژانر پلیسی در روسیه آمده است: «به لطف رمان‌های آکونین، ادبیات پلیسی، که در روسیه معمولا در رده ادبیات نازل و بازاری قرار می‌گرفت، جایگاهی همپای آثار فاخر ادبی پیدا کرده است». آکونین در نمایش‌نامه «مرغ دریایی» مهارتش در پلیسی‌نویسی را به کار برده تا از «مرغ دریایی» چخوف روایتی پلیسی- جنایی و معمایی به دست دهد. «مرغ دریایی» آکونین از پایان «مرغ دریایی» چخوف و خودکشی تریپلیوف، شخصیت این نمایش‌نامه، آغاز می‌شود. در «مرغ دریایی» آکونین خودکشی تریپلیوف بدل به قتل می‌شود. در این نمایش‌نامه این فرضیه مطرح می‌شود که تریپلیوف خودکشی نکرده بلکه به قتل رسیده است و بنا بر این «مرغ دریایی» آکونین ماجرای قتل و نه خودکشی تریپلیوف و جست‌وجو برای یافتن قاتل اوست. ترجمه فارسی «مرغ دریایی» آکونین با مقاله‌ای درباره این نمایش‌نامه همراه است؛ مقاله‌ای با عنوان «قتل کاملا انگلیسی» از وِرا ساوِلیِوا. در بخشی از این مقاله درباره «مرغ دریایی» آکونین و ارتباط آن با «مرغ دریایی» چخوف آمده است: «این اثر فقط طبع‌آزمایی‌هایی با نمایشنامه چخوف نیست. پرده چهارم مرغ دریایی چخوف با رونویسی و اصلاحاتی تبدیل به پرده نخست نمایشنامه آکونین می‌شود و سپس در پرده دوم، باز با رونویسی و تکمیل متن چخوف، کمدیِ همراه با خودکشی به کمدیِ همراه با قتل بدل می‌شود. همه ساکنان خانه مظنون به قتل تریپلیوف هستند و همگی به نوبت به این قتل اعتراف می‌کنند. معمای خودکشی تریپلیوف به معمای یافتن قاتل تبدیل می‌شود. دکتر دورن که به بقیه قبولانده بود مرگ تریپلیوف قتل بوده است، خودش وظیفه کارآگاه را برعهده می‌گیرد و می‌کوشد به کمک اصول منطق قاتل را پیدا کند». جایی دیگر از این مقدمه درباره میزان وفاداری آکونین به رفتار و گفتار شخصیت‌هایی که در اصل مخلوق چخوف بوده‌اند و در نمایش‌نامه آکونین هم ایفای نقش کرده‌اند آمده است: «آکونین در همان حال که بخشی از مرغ دریایی را بازنویسی و تکمیل می‌کند، منطق و ماهیت اساسی شخصیت‌ها و شیوه گفتار و رفتار آنان را حفظ کرده است. ولی از آنجا که نویسنده‌ای است علاقه‌مند به غلیظ نشان دادن ویژگی‌های سبکی در نوشته‌هایش، ظاهرا به عمد پا را از حد فراتر می‌گذارد و به بسیاری از شخصیت‌ها خصوصیاتی گروتسک‌وار می‌بخشد. همه قهرمانان نسبت به نمایشنامه چخوف نامتعادل‌تر می‌شوند، لحظات روان‌پریشی در رفتار تریپلیوف، نینا و ماشا شدت می‌گیرد. افسردگی تریپلیوف در مرغ دریایی دوم به جنونی خطرناک مبدل می‌شود. نگرانیِ همیشگیِ سورین از اوضاع جسمی‌اش گاه به صحنه‌سازی و تظاهر آشکار می‌انجامد و گاه به شیدایی و بیماری روانی».
آنچه می‌خوانید قسمتی است از «مرغ دریایی» آکونین که در آن دوران فرضیه قتل تریپلیوف را مطرح می‌کند: «کانستانتین گاوریلویچ مُرده، ولی خودکشی نکرده، او را کشته‌اند (همه خشکشان می‌زند. سکوت حکم‌فرما می‌شود). دفعه پیش فرصت کافی نداشتم زخم را درست‌وحسابی بررسی کنم، می‌ترسیدم ایرینا نیکالایِونا بیاید تو. فقط دیدم که کانستانتین گاوریلویچ بدون هیچ شک و شبهه‌ای مُرده است. ولی حالا چراغ را چرخاندم، سر او را بلند کردم و حفره‌ای را که گلوله از آن خارج شده بود دیدم: از چشم چپ. اول فقط به این فکر کردم که باید در تابوت دربسته بگذاریمش، ولی بعد یک‌دفعه جرقه‌ای در ذهنم زده شد: چرا کسی باید طوری به خودش شلیک کند که گلوله از گوش راست وارد شود و از چشم چپ بیاید بیرون؟ هفت‌تیر هم ساخت اسمیت اند وِسون است، با لوله دراز. با آن نمی‌توانی دستت را این‌طوری بچرخانی. نه، آقایان! واضح است که اینجا قتل اتفاق افتاده و خیلی ناشیانه خواسته‌اند آن را خودکشی جلوه بدهند. حتی اگر پلیس نیاید هم این مسئله کاملا روشن است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.