|

خلاقیت و انتقاد در نگارش داستان

شرق: آیا نویسنده در همان حال که مشغول نوشتن داستانی است می‌تواند از غریزه و آنچه نیروی خلاقه نامیده می‌شود فاصله بگیرد و مثل یک منتقد آگاه به متن خود نگاه کند و داستان را با یک آگاهی نقادانه پیش ببرد یا نوشتن یک امر کاملا غریزی و شهودی است و توجه انتقادی نویسنده به آنچه خود در حال نوشتن آن است مربوط به بعد از یک‌بار نوشتن متن و مرحله بازنویسی است؟ گروهی بر این اعتقادند که حین نوشتن باید عنان به غریزه و شهود و نیروی خلاقه سپرد و بعد در مرحله بازنویسی، منتقدانه به متن نگریست و آن را حک و اصلاح کرد. گروهی حتی معتقدند نویسنده‌ای که با آگاهی یک منتقد به اثر خود نگاه کند، حاصل کارش داستانی تصنعی و بی‌روح خواهد بود که بر اساس دانش نظری ساخته شده است. بر اساس این اعتقاد دانش نظری درباره مبانی داستان‌نویسی و نوشتن بر اساس آموخته‌های تئوریک، داستان‌نویس را دچار وسواس‌هایی می‌کند که از آگاهی و اشراف فراوان او به مبانی و مباحث نظری درباره داستان‌نویسی می‌آید و این وسواس و اشراف فراوان می‌تواند مخل فرایند خلاقیت شود. همین دیدگاه است که نویسندگان را از خواندن متون نظری بازمی‌دارد. اما آماندا بولتر در کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» نه فقط معتقد است نگاه منتقدانه نویسنده به نوشته خود سودمند است بلکه اعتقاد دارد که داستان‌نویس اگر در همان مرحله نگارش اولیه، منتقدانه به متن خود نگاه کند حاصل کار او به لحاظ کیفی بهتر خواهد بود. کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» با ترجمه انیسا رئوفی در نشر هنوز منتشر شده است. چنان‌که در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی این کتاب آمده: «بولتر در سال 2007 کتاب حاضر را با این رویکرد نوشت که نشان دهد کارکرد ذهن ما همزمان خلاق و نقادانه است و درک تحلیلی را نمی‌توان و نباید از دریافت‌های حسی جدا کرد. او به نویسندگان می‌گوید که افزایش آگاهی بر قدرت ایده‌پردازی و خلاقیت تأثیر منفی ندارد، و با استفاده از آثار نویسندگان و نظریه‌پردازان شاخص نشان می‌دهد که بحث‌های فرهنگی و ادبی تا چه حد می‌توانند بر خلاقیت داستان‌نویسان تأثیرگذار باشند».
کتاب بولتر به‌واقع نوعی آموزش داستان‌نویسی است که به داستان‌نویسان می‌گوید چگونه با ترکیب خلاقیت و نگاه انتقادی داستان‌شان را پیش ببرند و در مراحل نگارش خلاقانه، نگاه انتقادی را نیز با خلاقیت بیامیزند و همین نگاه ترکیبی را در خواندن آثار دیگران هم به کار گیرند. بولتر چنان‌که در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد خلاقیت را در تضاد با انتقاد نمی‌داند و معتقد است که «می‌توان منتقدانه خلاق و خلاقانه منتقد بود». او با تفکیک خلاقیت و انتقاد در فرایند نوشتن مخالف است و دراین‌باره می‌نویسد: «به اعتقاد من، نگارش را نمی‌توان به دو فرایندِ خلاق و انتقادی تفکیک کرد که اولی به طور خالص تولیدکننده (تولید ایده و کلمات) و دومی به طور خالص عیب‌یاب باشد. فرایند نگارش بین مهارت‌های خلاق و انتقادی تعادل برقرار می‌کند». بولتر توضیح می‌دهد که برای ارزش‌گذاری دوباره نقش نگاه انتقادی در نگارشِ خلاق فاصله‌گرفتن از معنای اصطلاحی واژه «نقد» ضروری است. او در این کتاب چنانکه خود تأکید می‌کند «انتقاد» را به‌عنوان مکمل «خلاقیت» مطرح کرده و قصدش این است که نشان دهد «خلاقیت و انتقاد در تولید، سیر تکامل و فهمِ یک نوشته خلاق به یک اندازه نقش دارند».
کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول به مبانی اختصاص دارد. «آغاز نوشتن»، «فرم و ساختار»، «موضوع»، «صدا»، «سبک» و «پایه‌های داستان» موضوعات این بخش از کتاب هستند. در پایان این بخش تمرین‌هایی مرتبط با هرکدام از مباحث مطرح‌شده در آن آمده است.
«تعمق» عنوان بخش دوم کتاب است. «بررسی امکانات»، «فرم‌ها و ساختارها»، «موضوعات»، «صداها»، «سبک‌ها» و «تعمق در داستان» موضوعاتی است که در این بخش از کتاب به آنها پرداخته شده. این بخش نیز حاوی تمرین‌هایی است مرتبط با مباحث مطرح‌شده.
«داستان‌نویسی: نگارش و نقد» چنان‌که گفته شد کتابی است درباره فرایند نگارش داستان. این کتاب به ما می‌گوید که لازمه شکل‌دادن به طرح اولیه داستان چیست، تحقیق در نوشتن یک داستان چه نقشی دارد و این تحقیق چطور طرح اولیه را پدید می‌آورد. این کتاب همچنین به نویسنده می‌آموزد که چگونه داستان‌ها را بخواند و در فرایند خواندن داستان‌ها به چه نکاتی توجه کند. در این کتاب از تاریخچه رمان نیز سخن به میان آمده و بحث‌هایی پیرامون رئالیسم و مدرنیسم و پست‌مدرنیسم مطرح شده. چه‌بسا بسیاری از موضوعاتی را که بولتر در این کتاب مطرح می‌کند پیش از این نیز شنیده باشیم، اما بولتر می‌کوشد وارد جزئیات شود و جاهایی حتی این موضوعات را دوباره تعریف کند و به نکاتی درباره‌شان توجه دهد که شاید پیش از این توجه لازم به آنها نشده است. مثلا آنجا که درباره تحقیق به‌عنوان یکی از کارهایی که برای نوشتن داستان باید انجام داد، حرف می‌زند تصور قدیمی از تحقیق را نقد می‌کند و می‌نویسد: «بیشتر مردم وقتی به تحقیق کردن فکر می‌کنند کتابخانه، آرشیو، دفترچه یادداشت و نوشته‌های پراکنده برای‌شان تداعی می‌شود. حتی در عصر حاضر که عصر اینترنت است به نظر می‌رسد گردی از غبار بر معنای تحقیق نشسته است». بولتر توضیح می‌دهد که تحقیق تنها به معنای جمع‌آوری اطلاعات نیست «بلکه باید سعی کرد آن را فرایند خلاق و انتقادی دید: فرایند کشف و شهودی که از تعمقِ نه‌چندان نظم‌یافته، ملاحظات تفننی، سروکله‌ زدن با کلمات و جست‌وجو برای پیدا کردن داستان استقبال می‌کند. همه این‌ها در کنار یکدیگر تحقیق را تشکیل می‌دهند و فقط در چنین فرایند تحقیقیِ چندجانبه‌ای می‌توان شالوده‌ی موردنظر را ساخت. به عبارت دیگر، وقتی برای داستان‌مان تحقیق می‌کنیم، فقط به دنبال یافتن واقعیت‌هایی که داستان را شکل می‌دهند نیستیم (هرچند واقعیت‌ها خیلی ضروری هستند) بلکه، به دنبال پیدا کردنِ حس داستان هستیم، به دنبال یافتنِ فرم، سبک و زبانی که ساختن آن دنیای خیالی شگفت‌آور را برای ما امکان‌پذیر می‌سازد، در جست‌وجوی آدم‌ها، موقعیت و وقایعی هستیم که آن دنیا را واقعی جلوه دهد و بینش و ادراکی را جست‌وجو می‌کنیم که داستان‌مان را معنادار کند».
در سراسر کتاب رویکرد انتقادی - خلاق رویکرد اصلی بولتر در بحث از موضوعات و مفاهیم مربوط به داستان‌نویسی است و بولتر می‌کوشد با این رویکرد، یعنی ترکیب خلاقیت و نگاه انتقادی، به تمام مباحث مرتبط با داستان‌نویسی بپردازد.

شرق: آیا نویسنده در همان حال که مشغول نوشتن داستانی است می‌تواند از غریزه و آنچه نیروی خلاقه نامیده می‌شود فاصله بگیرد و مثل یک منتقد آگاه به متن خود نگاه کند و داستان را با یک آگاهی نقادانه پیش ببرد یا نوشتن یک امر کاملا غریزی و شهودی است و توجه انتقادی نویسنده به آنچه خود در حال نوشتن آن است مربوط به بعد از یک‌بار نوشتن متن و مرحله بازنویسی است؟ گروهی بر این اعتقادند که حین نوشتن باید عنان به غریزه و شهود و نیروی خلاقه سپرد و بعد در مرحله بازنویسی، منتقدانه به متن نگریست و آن را حک و اصلاح کرد. گروهی حتی معتقدند نویسنده‌ای که با آگاهی یک منتقد به اثر خود نگاه کند، حاصل کارش داستانی تصنعی و بی‌روح خواهد بود که بر اساس دانش نظری ساخته شده است. بر اساس این اعتقاد دانش نظری درباره مبانی داستان‌نویسی و نوشتن بر اساس آموخته‌های تئوریک، داستان‌نویس را دچار وسواس‌هایی می‌کند که از آگاهی و اشراف فراوان او به مبانی و مباحث نظری درباره داستان‌نویسی می‌آید و این وسواس و اشراف فراوان می‌تواند مخل فرایند خلاقیت شود. همین دیدگاه است که نویسندگان را از خواندن متون نظری بازمی‌دارد. اما آماندا بولتر در کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» نه فقط معتقد است نگاه منتقدانه نویسنده به نوشته خود سودمند است بلکه اعتقاد دارد که داستان‌نویس اگر در همان مرحله نگارش اولیه، منتقدانه به متن خود نگاه کند حاصل کار او به لحاظ کیفی بهتر خواهد بود. کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» با ترجمه انیسا رئوفی در نشر هنوز منتشر شده است. چنان‌که در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی این کتاب آمده: «بولتر در سال 2007 کتاب حاضر را با این رویکرد نوشت که نشان دهد کارکرد ذهن ما همزمان خلاق و نقادانه است و درک تحلیلی را نمی‌توان و نباید از دریافت‌های حسی جدا کرد. او به نویسندگان می‌گوید که افزایش آگاهی بر قدرت ایده‌پردازی و خلاقیت تأثیر منفی ندارد، و با استفاده از آثار نویسندگان و نظریه‌پردازان شاخص نشان می‌دهد که بحث‌های فرهنگی و ادبی تا چه حد می‌توانند بر خلاقیت داستان‌نویسان تأثیرگذار باشند».
کتاب بولتر به‌واقع نوعی آموزش داستان‌نویسی است که به داستان‌نویسان می‌گوید چگونه با ترکیب خلاقیت و نگاه انتقادی داستان‌شان را پیش ببرند و در مراحل نگارش خلاقانه، نگاه انتقادی را نیز با خلاقیت بیامیزند و همین نگاه ترکیبی را در خواندن آثار دیگران هم به کار گیرند. بولتر چنان‌که در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد خلاقیت را در تضاد با انتقاد نمی‌داند و معتقد است که «می‌توان منتقدانه خلاق و خلاقانه منتقد بود». او با تفکیک خلاقیت و انتقاد در فرایند نوشتن مخالف است و دراین‌باره می‌نویسد: «به اعتقاد من، نگارش را نمی‌توان به دو فرایندِ خلاق و انتقادی تفکیک کرد که اولی به طور خالص تولیدکننده (تولید ایده و کلمات) و دومی به طور خالص عیب‌یاب باشد. فرایند نگارش بین مهارت‌های خلاق و انتقادی تعادل برقرار می‌کند». بولتر توضیح می‌دهد که برای ارزش‌گذاری دوباره نقش نگاه انتقادی در نگارشِ خلاق فاصله‌گرفتن از معنای اصطلاحی واژه «نقد» ضروری است. او در این کتاب چنانکه خود تأکید می‌کند «انتقاد» را به‌عنوان مکمل «خلاقیت» مطرح کرده و قصدش این است که نشان دهد «خلاقیت و انتقاد در تولید، سیر تکامل و فهمِ یک نوشته خلاق به یک اندازه نقش دارند».
کتاب «داستان‌نویسی: نگارش و نقد» از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول به مبانی اختصاص دارد. «آغاز نوشتن»، «فرم و ساختار»، «موضوع»، «صدا»، «سبک» و «پایه‌های داستان» موضوعات این بخش از کتاب هستند. در پایان این بخش تمرین‌هایی مرتبط با هرکدام از مباحث مطرح‌شده در آن آمده است.
«تعمق» عنوان بخش دوم کتاب است. «بررسی امکانات»، «فرم‌ها و ساختارها»، «موضوعات»، «صداها»، «سبک‌ها» و «تعمق در داستان» موضوعاتی است که در این بخش از کتاب به آنها پرداخته شده. این بخش نیز حاوی تمرین‌هایی است مرتبط با مباحث مطرح‌شده.
«داستان‌نویسی: نگارش و نقد» چنان‌که گفته شد کتابی است درباره فرایند نگارش داستان. این کتاب به ما می‌گوید که لازمه شکل‌دادن به طرح اولیه داستان چیست، تحقیق در نوشتن یک داستان چه نقشی دارد و این تحقیق چطور طرح اولیه را پدید می‌آورد. این کتاب همچنین به نویسنده می‌آموزد که چگونه داستان‌ها را بخواند و در فرایند خواندن داستان‌ها به چه نکاتی توجه کند. در این کتاب از تاریخچه رمان نیز سخن به میان آمده و بحث‌هایی پیرامون رئالیسم و مدرنیسم و پست‌مدرنیسم مطرح شده. چه‌بسا بسیاری از موضوعاتی را که بولتر در این کتاب مطرح می‌کند پیش از این نیز شنیده باشیم، اما بولتر می‌کوشد وارد جزئیات شود و جاهایی حتی این موضوعات را دوباره تعریف کند و به نکاتی درباره‌شان توجه دهد که شاید پیش از این توجه لازم به آنها نشده است. مثلا آنجا که درباره تحقیق به‌عنوان یکی از کارهایی که برای نوشتن داستان باید انجام داد، حرف می‌زند تصور قدیمی از تحقیق را نقد می‌کند و می‌نویسد: «بیشتر مردم وقتی به تحقیق کردن فکر می‌کنند کتابخانه، آرشیو، دفترچه یادداشت و نوشته‌های پراکنده برای‌شان تداعی می‌شود. حتی در عصر حاضر که عصر اینترنت است به نظر می‌رسد گردی از غبار بر معنای تحقیق نشسته است». بولتر توضیح می‌دهد که تحقیق تنها به معنای جمع‌آوری اطلاعات نیست «بلکه باید سعی کرد آن را فرایند خلاق و انتقادی دید: فرایند کشف و شهودی که از تعمقِ نه‌چندان نظم‌یافته، ملاحظات تفننی، سروکله‌ زدن با کلمات و جست‌وجو برای پیدا کردن داستان استقبال می‌کند. همه این‌ها در کنار یکدیگر تحقیق را تشکیل می‌دهند و فقط در چنین فرایند تحقیقیِ چندجانبه‌ای می‌توان شالوده‌ی موردنظر را ساخت. به عبارت دیگر، وقتی برای داستان‌مان تحقیق می‌کنیم، فقط به دنبال یافتن واقعیت‌هایی که داستان را شکل می‌دهند نیستیم (هرچند واقعیت‌ها خیلی ضروری هستند) بلکه، به دنبال پیدا کردنِ حس داستان هستیم، به دنبال یافتنِ فرم، سبک و زبانی که ساختن آن دنیای خیالی شگفت‌آور را برای ما امکان‌پذیر می‌سازد، در جست‌وجوی آدم‌ها، موقعیت و وقایعی هستیم که آن دنیا را واقعی جلوه دهد و بینش و ادراکی را جست‌وجو می‌کنیم که داستان‌مان را معنادار کند».
در سراسر کتاب رویکرد انتقادی - خلاق رویکرد اصلی بولتر در بحث از موضوعات و مفاهیم مربوط به داستان‌نویسی است و بولتر می‌کوشد با این رویکرد، یعنی ترکیب خلاقیت و نگاه انتقادی، به تمام مباحث مرتبط با داستان‌نویسی بپردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.