|

خانه‌تكاني تئاتر از ملودرام‌هاي بي‌مصرف

شرق: «نخستين آدم» عنوان يكي از نمايش‌نامه‌هاي يوجين اونيل است كه به تازگي با ترجمه بهزاد قادري منتشر شده است. نشر بيدگل مدتي است كه مجموعه‌اي را به نمايش‌نامه‌هاي اونيل اختصاص داده و اين پنجمين كتاب اين مجموعه است. «گوريل پشمالو» با ترجمه بهزاد قادري، «تشنگي و دو نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقاعباسي، «پيش از ناشتايي و سه نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقا‌عباسي، «تار عنكبوت و دو نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقاعباسي چهار نمايش‌نامه ديگر اونيل هستند كه پيش‌تر در قالب اين مجموعه به چاپ رسيده بودند. يوجين اونيل يكي از مهم‌ترين نمايش‌نامه‌نويسان معاصر است كه در سال 1888 در نيويورك متولد شد. خانواده‌اش از ايرلندي‌هاي مهاجر بودند و خود او در هتلي در برادوي به دنيا آمد. پدرش هنرپيشه تئاترهاي عامه‌پسند بود و در كار خود بازيگر شناخته‌شده‌اي به شمار مي‌رفت. اونيل در مدارس شبانه‌روزي تحصيل كرد و بعد چندسالي به جاهاي مختلف سفر كرد و در حرفه‌هاي مختلفي مشغول به كار شد تا اينكه به سل دچار شد و ناچار در آسايشگاهي بستري شد و در آنجا كارش خواندن و نوشتن بود. يكي از ويژگي‌هاي ترجمه‌هاي بهزاد قادري مقدمه‌هاي مفصلي است كه او معمولا در ابتداي ترجمه‌هايش مي‌نويسد و در آنها به وجوه مختلف اثر مي‌پردازد. «نخستين آدم» نيز به همين سياق مقدمه‌اي نسبتا مفصل با عنوان «اونيل، تراژدي، و تمثيل» دارد. قادري در ابتداي مقدمه‌اش به اين نكته اشاره كرده كه اونيلِ نمايش‌نامه‌نويس مي‌كوشد در فرهنگ آمريكاي دهه 1920 حلقه مفقوده بين تئاتر زمانه‌اش و تراژدي يوناني باشد:‌ «او مي‌خواست با زنده كردن مفاهيم اصيل تراژدي و انسان تراژيك، آن‌گونه كه مراد سوفوكل بود، انسان از خود بيگانه جامعه آمريكا را به خانه‌تكاني شناختي وادارد». قادري در ادامه مي‌نويسد كه تلاش امثال اونيل براي زنده‌كردن «فرم و گوهر تراژدي يونان» واكنشي به تئاتر دوران نوزايش اروپا يعني قرن پانزدهم تا هفدهم ميلادي، به‌ويژه دوره اليزابت، نيز بود. او مي‌نويسد كه اونيل در مقطعي از كار هنري‌اش به تراژدي يونان توجه نشان داد و مي‌خواست از آن به‌عنوان ابزاري براي «پالودن تئاتر آمريكا از واقع‌نگاريِ صرف» استفاده كند تا شايد آن را به دنياي «تمثيل» و «استعاره» بازگرداند. قادري در بخشي ديگر از مقدمه‌اش نظر جالبي درباره اونيل مطرح مي‌كند و مي‌گويد كه او را بيشتر يك داستان‌سرا مي‌داند زيرا در ديالوگ‌نويسي و زبان دراماتيك لنگ مي‌زند:‌ «او بيش از آنكه درام‌نويس ماهري باشد، شاعري نوافلاطوني بود و آمريكاي آن زمان به چنين كسي نياز داشت. همان‌طور كه افلاطون با هنر تقليدي زمانه‌اش درافتاد و هومر و درام‌نويسان را به جمهوري‌اش راه نداد، اونيل نيز در نيمه نخست قرن بيستم خطر كرد و، براي درهم‌شكستن ملودرام‌هاي بي‌مصرف زمانه‌اش، به سر سوداي صورت‌هاي دراماتيك نوين داشت تا با پدركشي در عالم تئاتر عملا فرزند ناخلف پدرش، جيمز اونيل، و دشمن قسم‌خورده ذوق و سليقه سطحي و عوام‌پسند آمريكاييان در زمينه تئاتر باشد». «نخستين آدم» نمايش‌نامه‌اي است در چهار پرده با سيزده شخصيت و زمان نمايش نيز «اكنون» است. يكي از آدم‌هاي نمايش با نام كرتيس جيسن، انسان‌شناس است و مي‌خواهد حلقه مفقوده ميان انسان و حيوان را حتي اگر شده با سفر به دورترين نقاط دنيا كشف كند. پس از آنكه او دو فرزندش را از دست مي‌دهد با همسرش مارتا عهد مي‌بندند كه زندگي مشتركشان را وقف علم و دانش كنند تا به اين واسطه به بشر خدمت كنند. آنها پس از ده سال به زادگاه كرتيس بازمي‌گردند و پس از آن كرتيس مي‌خواهد براي سفري اكتشافي به آسيا برود. او مي‌خواهد همسرش مارتا را نيز با خود ببرد اما سير حوادث طوري پيش مي‌رود كه ماجراهاي ديگري برايشان رقم مي‌خورد. در جايي از پرده دوم نمايش‌نامه و در يكي از ديالوگ‌هاي كرتيس خطاب به مارتا مي‌خوانيم: «من حس مي‌كنم تو عمدا داري بزرگ‌ترين آرزوهامو به باد مي‌دي. بدون تو چطوري مي‌تونم به كارم ادامه بدم؟ خيلي سعي كرده‌‌م خودمو تنها تصور كنم. نمي‌تونم! حتي اگه فقط كارمو در نظر بگيري... از كي بخوام جاي تو رو بگيره؟ آخ،‌ مارتا، تو چرا بايد اين عنصر جديدو اين روزاي آخر وارد زندگي‌مون كني؟ مگه من و تو با همديگه كامل نبوديم؟ كارمون، نسبت به بچه‌دار شدن، سعادت پرمشقت‌تر و زيباتري نيست؟ بچه رو هركسي داره. مگه من تو رو به اندازه‌اي كه يه مرد مي‌تونه زنشو دوس داشته باشه دوس ندارم؟ اين برات كافي نيست؟ برات هيچ مفهومي نداره كه شديدا بهت محتاجم... براي خودم، كارم... براي هرچيز خوب و باارزشي كه تو وجودمه؟ چطور مي‌توني از من انتظار داشته باشي خوشحال باشم، درحالي‌كه داري يه غريبه رو وارد زندگي‌مون مي‌كني، كسي كه عشق و علايق تورو مي‌دزده... كسي كه من و تورو از هم جدا مي‌كنه و تو رو ازم مي‌گيره! نه، نه، من نمي‌تونم!».

شرق: «نخستين آدم» عنوان يكي از نمايش‌نامه‌هاي يوجين اونيل است كه به تازگي با ترجمه بهزاد قادري منتشر شده است. نشر بيدگل مدتي است كه مجموعه‌اي را به نمايش‌نامه‌هاي اونيل اختصاص داده و اين پنجمين كتاب اين مجموعه است. «گوريل پشمالو» با ترجمه بهزاد قادري، «تشنگي و دو نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقاعباسي، «پيش از ناشتايي و سه نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقا‌عباسي، «تار عنكبوت و دو نمايشنامه ديگر» با ترجمه يدالله آقاعباسي چهار نمايش‌نامه ديگر اونيل هستند كه پيش‌تر در قالب اين مجموعه به چاپ رسيده بودند. يوجين اونيل يكي از مهم‌ترين نمايش‌نامه‌نويسان معاصر است كه در سال 1888 در نيويورك متولد شد. خانواده‌اش از ايرلندي‌هاي مهاجر بودند و خود او در هتلي در برادوي به دنيا آمد. پدرش هنرپيشه تئاترهاي عامه‌پسند بود و در كار خود بازيگر شناخته‌شده‌اي به شمار مي‌رفت. اونيل در مدارس شبانه‌روزي تحصيل كرد و بعد چندسالي به جاهاي مختلف سفر كرد و در حرفه‌هاي مختلفي مشغول به كار شد تا اينكه به سل دچار شد و ناچار در آسايشگاهي بستري شد و در آنجا كارش خواندن و نوشتن بود. يكي از ويژگي‌هاي ترجمه‌هاي بهزاد قادري مقدمه‌هاي مفصلي است كه او معمولا در ابتداي ترجمه‌هايش مي‌نويسد و در آنها به وجوه مختلف اثر مي‌پردازد. «نخستين آدم» نيز به همين سياق مقدمه‌اي نسبتا مفصل با عنوان «اونيل، تراژدي، و تمثيل» دارد. قادري در ابتداي مقدمه‌اش به اين نكته اشاره كرده كه اونيلِ نمايش‌نامه‌نويس مي‌كوشد در فرهنگ آمريكاي دهه 1920 حلقه مفقوده بين تئاتر زمانه‌اش و تراژدي يوناني باشد:‌ «او مي‌خواست با زنده كردن مفاهيم اصيل تراژدي و انسان تراژيك، آن‌گونه كه مراد سوفوكل بود، انسان از خود بيگانه جامعه آمريكا را به خانه‌تكاني شناختي وادارد». قادري در ادامه مي‌نويسد كه تلاش امثال اونيل براي زنده‌كردن «فرم و گوهر تراژدي يونان» واكنشي به تئاتر دوران نوزايش اروپا يعني قرن پانزدهم تا هفدهم ميلادي، به‌ويژه دوره اليزابت، نيز بود. او مي‌نويسد كه اونيل در مقطعي از كار هنري‌اش به تراژدي يونان توجه نشان داد و مي‌خواست از آن به‌عنوان ابزاري براي «پالودن تئاتر آمريكا از واقع‌نگاريِ صرف» استفاده كند تا شايد آن را به دنياي «تمثيل» و «استعاره» بازگرداند. قادري در بخشي ديگر از مقدمه‌اش نظر جالبي درباره اونيل مطرح مي‌كند و مي‌گويد كه او را بيشتر يك داستان‌سرا مي‌داند زيرا در ديالوگ‌نويسي و زبان دراماتيك لنگ مي‌زند:‌ «او بيش از آنكه درام‌نويس ماهري باشد، شاعري نوافلاطوني بود و آمريكاي آن زمان به چنين كسي نياز داشت. همان‌طور كه افلاطون با هنر تقليدي زمانه‌اش درافتاد و هومر و درام‌نويسان را به جمهوري‌اش راه نداد، اونيل نيز در نيمه نخست قرن بيستم خطر كرد و، براي درهم‌شكستن ملودرام‌هاي بي‌مصرف زمانه‌اش، به سر سوداي صورت‌هاي دراماتيك نوين داشت تا با پدركشي در عالم تئاتر عملا فرزند ناخلف پدرش، جيمز اونيل، و دشمن قسم‌خورده ذوق و سليقه سطحي و عوام‌پسند آمريكاييان در زمينه تئاتر باشد». «نخستين آدم» نمايش‌نامه‌اي است در چهار پرده با سيزده شخصيت و زمان نمايش نيز «اكنون» است. يكي از آدم‌هاي نمايش با نام كرتيس جيسن، انسان‌شناس است و مي‌خواهد حلقه مفقوده ميان انسان و حيوان را حتي اگر شده با سفر به دورترين نقاط دنيا كشف كند. پس از آنكه او دو فرزندش را از دست مي‌دهد با همسرش مارتا عهد مي‌بندند كه زندگي مشتركشان را وقف علم و دانش كنند تا به اين واسطه به بشر خدمت كنند. آنها پس از ده سال به زادگاه كرتيس بازمي‌گردند و پس از آن كرتيس مي‌خواهد براي سفري اكتشافي به آسيا برود. او مي‌خواهد همسرش مارتا را نيز با خود ببرد اما سير حوادث طوري پيش مي‌رود كه ماجراهاي ديگري برايشان رقم مي‌خورد. در جايي از پرده دوم نمايش‌نامه و در يكي از ديالوگ‌هاي كرتيس خطاب به مارتا مي‌خوانيم: «من حس مي‌كنم تو عمدا داري بزرگ‌ترين آرزوهامو به باد مي‌دي. بدون تو چطوري مي‌تونم به كارم ادامه بدم؟ خيلي سعي كرده‌‌م خودمو تنها تصور كنم. نمي‌تونم! حتي اگه فقط كارمو در نظر بگيري... از كي بخوام جاي تو رو بگيره؟ آخ،‌ مارتا، تو چرا بايد اين عنصر جديدو اين روزاي آخر وارد زندگي‌مون كني؟ مگه من و تو با همديگه كامل نبوديم؟ كارمون، نسبت به بچه‌دار شدن، سعادت پرمشقت‌تر و زيباتري نيست؟ بچه رو هركسي داره. مگه من تو رو به اندازه‌اي كه يه مرد مي‌تونه زنشو دوس داشته باشه دوس ندارم؟ اين برات كافي نيست؟ برات هيچ مفهومي نداره كه شديدا بهت محتاجم... براي خودم، كارم... براي هرچيز خوب و باارزشي كه تو وجودمه؟ چطور مي‌توني از من انتظار داشته باشي خوشحال باشم، درحالي‌كه داري يه غريبه رو وارد زندگي‌مون مي‌كني، كسي كه عشق و علايق تورو مي‌دزده... كسي كه من و تورو از هم جدا مي‌كنه و تو رو ازم مي‌گيره! نه، نه، من نمي‌تونم!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.