|

حاتمي‌كيا؛ غلبه تنفر بر سينما

گيسو فغفوري: خروج ساخته ابراهيم حاتمي‌كيا فيلمي است كه داستان يك‌خطي آن مبتني بر واقعيت است؛ كشاورزان آسيب‌ديده مي‌خواهند براي ديدن رئيس‌جمهور با تراكتورهايشان به خيابان پاستور تهران بيايند؛ خبري كه كاملا به مقتضيات و اتفاقات اجتماعي اين سال‌ها ربط دارد. موضوعي كه مي‌توان در روزنامه و خبرگزاري، نشانه‌‌هاي آن را ديد؛ موضوعي كه بارها و بارها در روزنامه‌ها نوشته شده و مي‌توان فيلم مستندي از آن ساخت.
آيا فيلم خوبي است‌؟ بازيگري فرامرز قريبيان 78ساله در خاطر مي‌ماند. تصويربرداري و كادرهايي كه از مزارع پنبه و درگيري‌ها بر سر آب و شهادت مرزبان ترسيم كرده، درخور توجه بوده و شخصيت‌سازي‌هاي اطرافيان رئيس‌جمهور با هدف بیزاری از آنها، موفق از كار درآمده است. همان ويژگي‌ها و خاطره‌بازي‌هاي حاتمي‌كيا با جنگ را به صورت نخ‌نما مي‌توان در طول فیلم ديد و مثل ديگر ساخته‌هاي كارگردان آن، برخورد ترحم‌آميزش با زنان در آن جلوه‌گري مي‌كند.
آيا اين فيلم مي‌خواهد حرف مردم باشد؟ اين فيلم با سرمايه‌گذاري مؤسسه اوج ساخته شده است. فيلم با انتقاد بي‌رحمانه از دولت، ناكارآمدن نشان‌دادن وزرا و سيستم امنيتي همراه است و البته قابل پيش‌بيني است كه در جشنواره همين دولت، سيمرغ‌هايي دريافت كند. با ساخته‌شدن هر اثري از حاتمي‌كيا و ديگر فيلم‌سازان سينماي ايران بعد از انقلاب، مي‌توان پرسيد آیا اینها حرف مردم است يا ...؟ هرچند در اين ميان حاتمي‌كيا برخلاف ديگر كارگردانان هم‌نسل خود مانند درويش، كمال تبريزي و...، خدمت در راستاي اهداف يك جناح سياسي را ترك نكرده است. او هر فيلمي را كه ساخته، بنا بر شرايط آن سال‌ها بوده است؛ چه آن زمان كه «به نام پدر»‌ را ساخت و از زبان دختري كه پايش را بر اثر مين دوران جنگ از دست داده بود، دليل جنگيدن را مي‌پرسد؛ آن‌هم در روزهايي كه پرواز هواپيماهاي آمريكايي بالاي آب‌هاي خليج فارس مي‌توانست خبر جنگی ديگر را بدهد و چه آن هنگام كه «باديگارد» را ساخت كه به ياد بياورد ما افرادي نظير حاج قاسم را داريم كه بايد آنان را ارج نهيم. اما نمی‌توان فراموش كرد كه فقط حاتمي‌كيا است كه مي‌تواند «خاكستر سبز» و «به وقت شام» را هم بسازد.
اين فيلم در كجاي كارنامه حاتمي‌كيا قرار دارد؟ اين فيلم نقطه‌عطفي در مسير فيلم‌سازي حاتمي‌كياست و رابطه مردم با او‌ و او با علايق جناحي‌اش را مشخص مي‌كند؛ كارگرداني كه در اختتاميه جشنواره فجر مي‌تواند فرياد بزند و بگويد پس سهم من چيست! پيش‌تر اگر در فيلم‌هاي او شاهد بوديم كه جايي، لحظه و سخني براي مردم، جوانان يا حتي مخالفان برخي سياست‌ها وجود دارد، با ديدن اين فيلم ديگر نمي‌توان ترديد داشت هدف چيست، مخاطب كيست و قرار است به ياد چه كسي آورده شود كه «جمهور» يعني مردم. با ديدن فيلم مي‌دانيم قرار است چه كسي بداند كه چقدر در مديريت و رفتار با مردم ضعيف است. دقيقا به همين خاطر است كه ديگر مهم نيست كه در فيلم «خروج»، با وجود داغي كه بر دل «حبيب» با بازيگري فرامرز قريبيان مي‌ماند و وارد مي‌شود، ديگر دغدغه‌هايش، حق‌خواهي‌هايش، چگونگي تلاشش براي رفتن و رسيدن و بردن حرف مظلومان و آسيب‌ديدگان به سوي مسئول، در زير سايه نورافكن يك جناح قرار مي‌گيرد. ساختن فيلم انتقادي، فيلمي كه دغدغه‌مند باشد، فيلمي براي مردم‌ و فيلمي درباره اجحافي كه بر كشاورزان شده و مي‌شود‌، حتي اگر در كليشه‌هاي رايج و نگاه جنس دوم حاتمي‌كيا غرق شود، مي‌تواند قدم بزرگي براي فيلم‌سازان هم‌نسل او باشد. حاتمي‌كيا علاقه خاصي به هليكوپتر دارد و صحنه دهشتناك فرود، با پرواز گل‌هاي پنبه شاعرانه‌تر مي‌شود؛ اما از همان ابتدا نقش بد داستان مشخص مي‌شود. همه جزئيات نیز براي وحشتناك‌تر نشان‌دادن اين شخصيت پيش مي‌رود. همه از راه مي‌رسند تا شخصيت بي‌كفايت و... ترسيم شود. از مأموري كه مي‌گويد رئيس‌جمهور، رئيس همه ماست تا فرمانداري كه بچه روستاست و شعبه همان پاستور و لحظه‌اي براي شنيدن سخنان كشاورزان وقت ندارد تا مسئولان امنيتي كه با ون از راه مي‌رسند و تك‌تك تراكتورداران را بازداشت مخفي مي‌كنند؛ حتي نحوه نگاه به پوشش خبري از سوی بي‌بي‌سي فارسي كه به‌‌عنوان رسانه معاند معرفي مي‌شود. سفر تراكتورداران مي‌توانست يك سفر جاده‌اي باشد و علاوه بر نشان‌‌دادن زيبايي‌هاي ايران، به مشكلات اشاره‌ای غير‌مستقيم‌تر کند. مي‌توانست در كنار لحظات آب‌بازي مردان، بخشي هم از خلوت ماه‌بانو را نشان دهد. مي‌توانست لحظه دستگيري آنها، درگيري‌شان، بي‌احترامي تعدادي از مردم و آشغال‌ريختن روز آنها به شكل سينمايي پيش برود، نه گزارشي. حاتمي‌كياي فيلم «خروج»، از سينما خداحافظي كرد تا مقاله‌اي عليه دولت در روزنامه كيهان بنويسد و حق‌التحريرش را مؤسسه اوج داد. حاتمي‌كيا حتي نتوانست از همفكرانش كمك بگيرد تا بتواند مقاله‌اي بر پايه مستندات بنويسد. فيلم «خروج» مي‌توانست يك فيلم ديگر در كارنامه حاتمي‌كيا باشد از ستايش رزمندگان وطن، كشاورزان آسيب‌ديده ميهن و مردم خوب كشورمان در خانه و چادرشان كه شايد در بسياري از فيلم‌هاي سينمايي غايب بودند؛ اما تنفر حاتمي‌كيا بر فيلم‌سازي‌اش غلبه كرد. حاتمي‌كيا در اين فيلم نه گزارشگر خوبي بود، نه فيلم‌ساز خوبي! تماشاگر اندكي بعد از تحسين بازي قريبيان و تصاوير مزرعه‌هاي پنبه، با احساس غبنش باقي مي‌ماند و تنفر از كشور و مسئولانش!

گيسو فغفوري: خروج ساخته ابراهيم حاتمي‌كيا فيلمي است كه داستان يك‌خطي آن مبتني بر واقعيت است؛ كشاورزان آسيب‌ديده مي‌خواهند براي ديدن رئيس‌جمهور با تراكتورهايشان به خيابان پاستور تهران بيايند؛ خبري كه كاملا به مقتضيات و اتفاقات اجتماعي اين سال‌ها ربط دارد. موضوعي كه مي‌توان در روزنامه و خبرگزاري، نشانه‌‌هاي آن را ديد؛ موضوعي كه بارها و بارها در روزنامه‌ها نوشته شده و مي‌توان فيلم مستندي از آن ساخت.
آيا فيلم خوبي است‌؟ بازيگري فرامرز قريبيان 78ساله در خاطر مي‌ماند. تصويربرداري و كادرهايي كه از مزارع پنبه و درگيري‌ها بر سر آب و شهادت مرزبان ترسيم كرده، درخور توجه بوده و شخصيت‌سازي‌هاي اطرافيان رئيس‌جمهور با هدف بیزاری از آنها، موفق از كار درآمده است. همان ويژگي‌ها و خاطره‌بازي‌هاي حاتمي‌كيا با جنگ را به صورت نخ‌نما مي‌توان در طول فیلم ديد و مثل ديگر ساخته‌هاي كارگردان آن، برخورد ترحم‌آميزش با زنان در آن جلوه‌گري مي‌كند.
آيا اين فيلم مي‌خواهد حرف مردم باشد؟ اين فيلم با سرمايه‌گذاري مؤسسه اوج ساخته شده است. فيلم با انتقاد بي‌رحمانه از دولت، ناكارآمدن نشان‌دادن وزرا و سيستم امنيتي همراه است و البته قابل پيش‌بيني است كه در جشنواره همين دولت، سيمرغ‌هايي دريافت كند. با ساخته‌شدن هر اثري از حاتمي‌كيا و ديگر فيلم‌سازان سينماي ايران بعد از انقلاب، مي‌توان پرسيد آیا اینها حرف مردم است يا ...؟ هرچند در اين ميان حاتمي‌كيا برخلاف ديگر كارگردانان هم‌نسل خود مانند درويش، كمال تبريزي و...، خدمت در راستاي اهداف يك جناح سياسي را ترك نكرده است. او هر فيلمي را كه ساخته، بنا بر شرايط آن سال‌ها بوده است؛ چه آن زمان كه «به نام پدر»‌ را ساخت و از زبان دختري كه پايش را بر اثر مين دوران جنگ از دست داده بود، دليل جنگيدن را مي‌پرسد؛ آن‌هم در روزهايي كه پرواز هواپيماهاي آمريكايي بالاي آب‌هاي خليج فارس مي‌توانست خبر جنگی ديگر را بدهد و چه آن هنگام كه «باديگارد» را ساخت كه به ياد بياورد ما افرادي نظير حاج قاسم را داريم كه بايد آنان را ارج نهيم. اما نمی‌توان فراموش كرد كه فقط حاتمي‌كيا است كه مي‌تواند «خاكستر سبز» و «به وقت شام» را هم بسازد.
اين فيلم در كجاي كارنامه حاتمي‌كيا قرار دارد؟ اين فيلم نقطه‌عطفي در مسير فيلم‌سازي حاتمي‌كياست و رابطه مردم با او‌ و او با علايق جناحي‌اش را مشخص مي‌كند؛ كارگرداني كه در اختتاميه جشنواره فجر مي‌تواند فرياد بزند و بگويد پس سهم من چيست! پيش‌تر اگر در فيلم‌هاي او شاهد بوديم كه جايي، لحظه و سخني براي مردم، جوانان يا حتي مخالفان برخي سياست‌ها وجود دارد، با ديدن اين فيلم ديگر نمي‌توان ترديد داشت هدف چيست، مخاطب كيست و قرار است به ياد چه كسي آورده شود كه «جمهور» يعني مردم. با ديدن فيلم مي‌دانيم قرار است چه كسي بداند كه چقدر در مديريت و رفتار با مردم ضعيف است. دقيقا به همين خاطر است كه ديگر مهم نيست كه در فيلم «خروج»، با وجود داغي كه بر دل «حبيب» با بازيگري فرامرز قريبيان مي‌ماند و وارد مي‌شود، ديگر دغدغه‌هايش، حق‌خواهي‌هايش، چگونگي تلاشش براي رفتن و رسيدن و بردن حرف مظلومان و آسيب‌ديدگان به سوي مسئول، در زير سايه نورافكن يك جناح قرار مي‌گيرد. ساختن فيلم انتقادي، فيلمي كه دغدغه‌مند باشد، فيلمي براي مردم‌ و فيلمي درباره اجحافي كه بر كشاورزان شده و مي‌شود‌، حتي اگر در كليشه‌هاي رايج و نگاه جنس دوم حاتمي‌كيا غرق شود، مي‌تواند قدم بزرگي براي فيلم‌سازان هم‌نسل او باشد. حاتمي‌كيا علاقه خاصي به هليكوپتر دارد و صحنه دهشتناك فرود، با پرواز گل‌هاي پنبه شاعرانه‌تر مي‌شود؛ اما از همان ابتدا نقش بد داستان مشخص مي‌شود. همه جزئيات نیز براي وحشتناك‌تر نشان‌دادن اين شخصيت پيش مي‌رود. همه از راه مي‌رسند تا شخصيت بي‌كفايت و... ترسيم شود. از مأموري كه مي‌گويد رئيس‌جمهور، رئيس همه ماست تا فرمانداري كه بچه روستاست و شعبه همان پاستور و لحظه‌اي براي شنيدن سخنان كشاورزان وقت ندارد تا مسئولان امنيتي كه با ون از راه مي‌رسند و تك‌تك تراكتورداران را بازداشت مخفي مي‌كنند؛ حتي نحوه نگاه به پوشش خبري از سوی بي‌بي‌سي فارسي كه به‌‌عنوان رسانه معاند معرفي مي‌شود. سفر تراكتورداران مي‌توانست يك سفر جاده‌اي باشد و علاوه بر نشان‌‌دادن زيبايي‌هاي ايران، به مشكلات اشاره‌ای غير‌مستقيم‌تر کند. مي‌توانست در كنار لحظات آب‌بازي مردان، بخشي هم از خلوت ماه‌بانو را نشان دهد. مي‌توانست لحظه دستگيري آنها، درگيري‌شان، بي‌احترامي تعدادي از مردم و آشغال‌ريختن روز آنها به شكل سينمايي پيش برود، نه گزارشي. حاتمي‌كياي فيلم «خروج»، از سينما خداحافظي كرد تا مقاله‌اي عليه دولت در روزنامه كيهان بنويسد و حق‌التحريرش را مؤسسه اوج داد. حاتمي‌كيا حتي نتوانست از همفكرانش كمك بگيرد تا بتواند مقاله‌اي بر پايه مستندات بنويسد. فيلم «خروج» مي‌توانست يك فيلم ديگر در كارنامه حاتمي‌كيا باشد از ستايش رزمندگان وطن، كشاورزان آسيب‌ديده ميهن و مردم خوب كشورمان در خانه و چادرشان كه شايد در بسياري از فيلم‌هاي سينمايي غايب بودند؛ اما تنفر حاتمي‌كيا بر فيلم‌سازي‌اش غلبه كرد. حاتمي‌كيا در اين فيلم نه گزارشگر خوبي بود، نه فيلم‌ساز خوبي! تماشاگر اندكي بعد از تحسين بازي قريبيان و تصاوير مزرعه‌هاي پنبه، با احساس غبنش باقي مي‌ماند و تنفر از كشور و مسئولانش!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.