مهد زبان دری کجاست؟
مجيد اسدي
هفتهاي پيش از اين، آقاي غني، رئيسجمهور افغانستان، گفته بود: افغانستان مهد زبان دري است و ايرانيان آن را دزديدهاند... ازآنجاييکه ميدانيم آقاي غني در کجا ايستاده است و در کدام جهان و از کدام جهان سخن ميگويد، يعني مسئول تراز نخست جغرافياي سياسياي است که امروز اين جغرافيا را به نام افغانستان ميشناسيم، اين نوشتار در اصل پاسخي به اين گفتههاي ايشان يعني رئيسجمهور غني نيست، زيرا اين جهان يعني جهان ايشان که جهان سياست است و نه حتي در حوزه سياستها، در غرب توسعهيافته چندان مورد اعتناي ما نيست تا چه رسد در شرق. بر همين مبنا، چون هيچگونه سنخيتي بين اين جهان و جهان فرهنگياي که ما در آن ايستادهايم، وجود ندارد، باز تکرار ميکنيم که قصد نگارنده، پاسخدادن به ايشان نيست؛ اما ازآنجاييکه اين نگراني وجود دارد که اين گفتههاي ناراست، به جهانهاي ديگر تسري پيدا کند، يادآوري نکاتي چند را در سطوري حتی مختصر، واجب ميدانيم؛ اما ما در کجا ايستادهايم؟ ما در جغرافيايي فرهنگي از کاشغر تا کنارههاي درياي اژه ايستادهايم و بهعنوان باشندگان هزارههاي دور تا امروز، در اين جغرافياي فرهنگي، از فرهنگ آن که بهمثابه ماهيت و هستي تاريخي ماست و از طرفي ديگر عاملي محکم و استوار برای يگانگي ما، بدون درنظرگرفتن مرزهاي سياسي، هرچند با پذيرش آن، دفاع خواهيم کرد و اين بدان دليل است که اگر مرزهاي سياسي به هر دليل و طريقي در دورههاي مختلف و از جمله امروز وجود دارند، به اين معنا نيست که اين مرزهاي سياسي توانسته است از ما ماهيتي چهلتکه بسازد، بلکه اين ما، يعني تمامي باشندگان تاريخي اين جغرافياي فرهنگي همچنان و البته با افتخار و نه انزجار در کنار هم هستيم، چون خويشتن تاريخي مشترک داریم و اين يعني اينکه در هزارهها مسيري مشترک را پيمودهايم. حال اگر ديگراني نتوانستند به اين جداسري و چندپارگي جامه عمل بپوشانند نه اینکه نخواستند، بلکه با توجه به ماهیت مشترک تاريخي و فرهنگي اين عمل اصولا امکانپذير نيست؛ بر اين اساس اگرچه بنگاههاي خبري رسمي غربيان که بهطور مستقيم بودجه از وزارت خارجه دولت خود ميگيرند، در اين مسير به تفرقه دامن ميزنند که به تجويز منافع ملي خود عمل ميکنند، جز اتلاف وقت و بودجه حاصلي نخواهند داشت... .
باري اگر زادگاه زبان دري که با ساير زبانهاي اين جغرافياي وسيع اندکي اختلاف دارد، خراسان بزرگ باشد که محل بحث بسيار است و البته هيچ از ارزش آن نخواهد کاست، بايد پرسيده شود که چگونه اين جغرافيا به افغانستان ما که همتباران شريف ما در آن زاد و بود دارند و نامي جديد است و تنها قسمتي از اين خراسان بزرگ که اکنون در بين چند کشور تقسيم شده است، فروکاسته ميشود؟ اين مصادره، مصادرهاي بسيار نامطلوب و عاميانه است. پرسش ديگر اينکه چرا همتباران همفرهنگ ما در اين پهنه وسيع، صرفنظر از مرزهاي سياسي به اين زبان روي خوش نشان دادهاند و نه به ديگر زبانها با همه فشارهايي که تاريخ از اين فشارها نشانهها دارد؛ پاسخ روشن است و آن اينکه با اندکي اختلاف اين زبان همان زبان همه باشندگان از جيحون تا آن سوي ميانرودان بوده است؛ يعني مشترکات بسيار بيشتر از مفارقات آن بوده است. اين زبان که آن را دري يا پارسي دري يا پارسي ناميدهاند، ميراث مشترک تمامي مردان و زنان سرزمينهايي بوده است که در فروردينيشت که تاريخ نوشتن آن به قبل از زرتشت برميگردد، به سرزمينهاي ايراني نامبردار است. خراسان بزرگ بهگواه متون برجايمانده از جمله «نسک
شهرستانهاي ايرانشهر» يکي از چهار استان ايرانشهر بوده است که اين ايرانشهر از جيحون تا آن سوي ميانرودان را شامل ميشده است، حال اگر مرزهاي سياسي جديدي به وجود آمدهاند، چنان که از قبل گفته شد اين مرزهاي سياسي هرچند قابل قبول، نميتواند ما را از هم بگسلاند و تا اکنون نيز به دلايل گفتهشده نتوانسته است. چنان که امروز شيراز و اصفهان و سمرقند و بخارا و کابل و هرات و.. براي ما ساکنان اين جغرافياي فرهنگي ارزش همسان دارد و هنوز، همچنان که بوي جوي موليان را در گوش داريم، همچنان با اشعار بيدل که کلماتش چون غلغله صور قيامت است، زندگي ميکنيم.... از اين قسمت که بگذريم، به نتيجه اين مصادره نامطلوب ميرسيم که اصولا زبان براساس ماهیتی که دارد، آيا دزديدني است؟ و بر اين اساس آيا زبان دري نيز دزديده شده است؟
اگرچه در جهان سطحي سياست، واژهها ميتوانند بازيچه انسان باشند، اما در جهان فرهنگي، انسان خود را در زبان بيان ميکند و نهتنها زبان بازيچه نيست، بلکه به قول هايدگر خانه وجود آدمي است و بايد بيفزايم که اين وجود آدمي در اين جغرافياي فرهنگي به مفهوم فلسفي کلمه تاريخي است. دزدي تعريف دارد و اتفاقي که در دزدي ميافتد، مالک در حقيقت مالک و نه مدعي بيسند مالکيت، از حق انتفاع مورد مادي يا معنوي دزديدهشده، يا بهعنف و ايلغار ربودهشده، محروم ميشود. آيا اساسا چنين اتفاقي در اين مورد ادعايي افتاده است؟ اين زبان که بهوسيله فرزندان خردمند خود طي سدهها، پرورده و شکوفا شده است، به حدي که توسط فردوسيها و سعديها و مولويها، جهانيان را مجبور به تعظيم به خود کرده، باعث افتخار است که با نماياندن راه براي همه ما مردان و زنان اين پهنه ارجمند فرهنگي و توليد تاريخ، استقرار ما را نيز در اين پهنه بهصورتي متعادل و البته پايدار طي سدهها تضمين کرده است، آيا اين دزدي بوده است؟ اينکه مرداني مانند حافظ ضمن غنابخشي به زبان و زندگي همه ما با توسل به اين ميراث مشترک، گوته را مجبور کرده است تا زبان فارسي بياموزد، باعث غرور تاريخي و
البته نه فردي، نيست؟ زبان زماني ميتواند به همراهي با ما ادامه مسير دهد که اقتصاد مادي و معنوي داشته باشد و اگر امروزه پس از سدهها، همچنان صبور و مادرانه با ما همراه است، تنها و تنها بهدليل ذخايري است که از گذشته توسط نياکان ما در انبار اين زبان انباشته شده است وگرنه، اگر اين انبار در سدههاي گذشته توسط اين جغرافياي فرهنگي انباشته نميشده است، امروزه جز نامي از ما و اين زبان در صفحه گيتي وجود نداشت. در خاتمه از وظايف مهم و اساسي همه دانشمندان اين پهنه فرهنگي شگرف و استثنائي ميدانيم که همه با هم در دفاع تمامقد از اين فرهنگ که ميراث مشاع و مشترک همه ماست، در تمامي مواقع همت کنيم و اگرچه اين امري لازم است، زماني صورت کفايت به خود خواهد گرفت که تلاش شود تا در جهت شکوفايي آن و توليد تاريخ اين جغرافياي فرهنگي، دست در دست و دوشادوش هم، گامهاي اساسي برداريم. در غير اين صورت و با توجه به وضعيت جهان امروز، همگان در معرض نکوهشي تاريخي خواهيم بود و در اين ميان، ما همتباران شما در ايران سياسي، خود را از همگان در اين نکوهش سزاوارتر و شايستهتر ميدانيم.
هفتهاي پيش از اين، آقاي غني، رئيسجمهور افغانستان، گفته بود: افغانستان مهد زبان دري است و ايرانيان آن را دزديدهاند... ازآنجاييکه ميدانيم آقاي غني در کجا ايستاده است و در کدام جهان و از کدام جهان سخن ميگويد، يعني مسئول تراز نخست جغرافياي سياسياي است که امروز اين جغرافيا را به نام افغانستان ميشناسيم، اين نوشتار در اصل پاسخي به اين گفتههاي ايشان يعني رئيسجمهور غني نيست، زيرا اين جهان يعني جهان ايشان که جهان سياست است و نه حتي در حوزه سياستها، در غرب توسعهيافته چندان مورد اعتناي ما نيست تا چه رسد در شرق. بر همين مبنا، چون هيچگونه سنخيتي بين اين جهان و جهان فرهنگياي که ما در آن ايستادهايم، وجود ندارد، باز تکرار ميکنيم که قصد نگارنده، پاسخدادن به ايشان نيست؛ اما ازآنجاييکه اين نگراني وجود دارد که اين گفتههاي ناراست، به جهانهاي ديگر تسري پيدا کند، يادآوري نکاتي چند را در سطوري حتی مختصر، واجب ميدانيم؛ اما ما در کجا ايستادهايم؟ ما در جغرافيايي فرهنگي از کاشغر تا کنارههاي درياي اژه ايستادهايم و بهعنوان باشندگان هزارههاي دور تا امروز، در اين جغرافياي فرهنگي، از فرهنگ آن که بهمثابه ماهيت و هستي تاريخي ماست و از طرفي ديگر عاملي محکم و استوار برای يگانگي ما، بدون درنظرگرفتن مرزهاي سياسي، هرچند با پذيرش آن، دفاع خواهيم کرد و اين بدان دليل است که اگر مرزهاي سياسي به هر دليل و طريقي در دورههاي مختلف و از جمله امروز وجود دارند، به اين معنا نيست که اين مرزهاي سياسي توانسته است از ما ماهيتي چهلتکه بسازد، بلکه اين ما، يعني تمامي باشندگان تاريخي اين جغرافياي فرهنگي همچنان و البته با افتخار و نه انزجار در کنار هم هستيم، چون خويشتن تاريخي مشترک داریم و اين يعني اينکه در هزارهها مسيري مشترک را پيمودهايم. حال اگر ديگراني نتوانستند به اين جداسري و چندپارگي جامه عمل بپوشانند نه اینکه نخواستند، بلکه با توجه به ماهیت مشترک تاريخي و فرهنگي اين عمل اصولا امکانپذير نيست؛ بر اين اساس اگرچه بنگاههاي خبري رسمي غربيان که بهطور مستقيم بودجه از وزارت خارجه دولت خود ميگيرند، در اين مسير به تفرقه دامن ميزنند که به تجويز منافع ملي خود عمل ميکنند، جز اتلاف وقت و بودجه حاصلي نخواهند داشت... .
باري اگر زادگاه زبان دري که با ساير زبانهاي اين جغرافياي وسيع اندکي اختلاف دارد، خراسان بزرگ باشد که محل بحث بسيار است و البته هيچ از ارزش آن نخواهد کاست، بايد پرسيده شود که چگونه اين جغرافيا به افغانستان ما که همتباران شريف ما در آن زاد و بود دارند و نامي جديد است و تنها قسمتي از اين خراسان بزرگ که اکنون در بين چند کشور تقسيم شده است، فروکاسته ميشود؟ اين مصادره، مصادرهاي بسيار نامطلوب و عاميانه است. پرسش ديگر اينکه چرا همتباران همفرهنگ ما در اين پهنه وسيع، صرفنظر از مرزهاي سياسي به اين زبان روي خوش نشان دادهاند و نه به ديگر زبانها با همه فشارهايي که تاريخ از اين فشارها نشانهها دارد؛ پاسخ روشن است و آن اينکه با اندکي اختلاف اين زبان همان زبان همه باشندگان از جيحون تا آن سوي ميانرودان بوده است؛ يعني مشترکات بسيار بيشتر از مفارقات آن بوده است. اين زبان که آن را دري يا پارسي دري يا پارسي ناميدهاند، ميراث مشترک تمامي مردان و زنان سرزمينهايي بوده است که در فروردينيشت که تاريخ نوشتن آن به قبل از زرتشت برميگردد، به سرزمينهاي ايراني نامبردار است. خراسان بزرگ بهگواه متون برجايمانده از جمله «نسک
شهرستانهاي ايرانشهر» يکي از چهار استان ايرانشهر بوده است که اين ايرانشهر از جيحون تا آن سوي ميانرودان را شامل ميشده است، حال اگر مرزهاي سياسي جديدي به وجود آمدهاند، چنان که از قبل گفته شد اين مرزهاي سياسي هرچند قابل قبول، نميتواند ما را از هم بگسلاند و تا اکنون نيز به دلايل گفتهشده نتوانسته است. چنان که امروز شيراز و اصفهان و سمرقند و بخارا و کابل و هرات و.. براي ما ساکنان اين جغرافياي فرهنگي ارزش همسان دارد و هنوز، همچنان که بوي جوي موليان را در گوش داريم، همچنان با اشعار بيدل که کلماتش چون غلغله صور قيامت است، زندگي ميکنيم.... از اين قسمت که بگذريم، به نتيجه اين مصادره نامطلوب ميرسيم که اصولا زبان براساس ماهیتی که دارد، آيا دزديدني است؟ و بر اين اساس آيا زبان دري نيز دزديده شده است؟
اگرچه در جهان سطحي سياست، واژهها ميتوانند بازيچه انسان باشند، اما در جهان فرهنگي، انسان خود را در زبان بيان ميکند و نهتنها زبان بازيچه نيست، بلکه به قول هايدگر خانه وجود آدمي است و بايد بيفزايم که اين وجود آدمي در اين جغرافياي فرهنگي به مفهوم فلسفي کلمه تاريخي است. دزدي تعريف دارد و اتفاقي که در دزدي ميافتد، مالک در حقيقت مالک و نه مدعي بيسند مالکيت، از حق انتفاع مورد مادي يا معنوي دزديدهشده، يا بهعنف و ايلغار ربودهشده، محروم ميشود. آيا اساسا چنين اتفاقي در اين مورد ادعايي افتاده است؟ اين زبان که بهوسيله فرزندان خردمند خود طي سدهها، پرورده و شکوفا شده است، به حدي که توسط فردوسيها و سعديها و مولويها، جهانيان را مجبور به تعظيم به خود کرده، باعث افتخار است که با نماياندن راه براي همه ما مردان و زنان اين پهنه ارجمند فرهنگي و توليد تاريخ، استقرار ما را نيز در اين پهنه بهصورتي متعادل و البته پايدار طي سدهها تضمين کرده است، آيا اين دزدي بوده است؟ اينکه مرداني مانند حافظ ضمن غنابخشي به زبان و زندگي همه ما با توسل به اين ميراث مشترک، گوته را مجبور کرده است تا زبان فارسي بياموزد، باعث غرور تاريخي و
البته نه فردي، نيست؟ زبان زماني ميتواند به همراهي با ما ادامه مسير دهد که اقتصاد مادي و معنوي داشته باشد و اگر امروزه پس از سدهها، همچنان صبور و مادرانه با ما همراه است، تنها و تنها بهدليل ذخايري است که از گذشته توسط نياکان ما در انبار اين زبان انباشته شده است وگرنه، اگر اين انبار در سدههاي گذشته توسط اين جغرافياي فرهنگي انباشته نميشده است، امروزه جز نامي از ما و اين زبان در صفحه گيتي وجود نداشت. در خاتمه از وظايف مهم و اساسي همه دانشمندان اين پهنه فرهنگي شگرف و استثنائي ميدانيم که همه با هم در دفاع تمامقد از اين فرهنگ که ميراث مشاع و مشترک همه ماست، در تمامي مواقع همت کنيم و اگرچه اين امري لازم است، زماني صورت کفايت به خود خواهد گرفت که تلاش شود تا در جهت شکوفايي آن و توليد تاريخ اين جغرافياي فرهنگي، دست در دست و دوشادوش هم، گامهاي اساسي برداريم. در غير اين صورت و با توجه به وضعيت جهان امروز، همگان در معرض نکوهشي تاريخي خواهيم بود و در اين ميان، ما همتباران شما در ايران سياسي، خود را از همگان در اين نکوهش سزاوارتر و شايستهتر ميدانيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.