|

آنچه درباره بيش‌فعالي بايد دانست

آمنه ولي‌جاني. پژوهشگر مؤسسه مطالعات کودکي مدرس

در بين کودکان، کودکاني هستند که جنب‌وجوش زيادي دارند. هنگام نشستن مدام تکان مي‌خورند و دست و پايشان را حرکت مي‌دهند. اغلب زياد راه مي‌روند يا مي‌دوند. هميشه در حال حرف‌زدن هستند و وسط حرف ديگران مي‌پرند. انتظارکشيدن، منتظر نوبت‌ماندن و صبرکردن براي خواسته‌ها برايشان دشوار است. به آنها بيش‌فعال گفته مي‌شود. البته که فقط پرتحرکي تنها نشانه نيست و فاکتورهاي ديگري در تشخيص اين اختلال دخيل هستند. 10درصد کودکان مبتلا به اين نوع اختلال هستند. بيش‌فعالي به معني ضعف تمرکز، پرفعاليتي، رفتارهاي بي‌محابا و تکانشي، مشکل در تنظيم هيجانات، سازماندهي و نظم اطلاق مي‌شود. علت اصلي اين اختلال در کارکرد مغز است. مغز انسان کنترل‌کننده تمام اعضاي بدن است و همچنين کنترل افکار، احساسات و رفتارها را برعهده دارد. در اين اختلال، مشکل اساسي در ضعف عملکرد شبکه‌ها و کمبود انتقال‌دهنده‌هاي عصبي در قسمت جلوي مغز است. سه تا پنج درصد كودكان مدارس ابتدايي تشخيص بيش‌فعالي را گرفته‌اند و تقريبا در پسرها شايع‌تر از دخترهاسـت. سه نوع فرعى براى اين اختلال وجود دارد: ۱- نوع عمدتا بى‌توجه ۲- نوع عمدتا بيش‌فعال-تکانشگر ۳-‌نوع مرکب. در انواع بيش‌فعالي در غالب موارد، ژنتيک مهم‌ترين عامل ايجاد آن است. بسياري از والدين اين کودکان خودشان در کودکي اين اختلال را داشته‌اند و در بزرگ‌سالي هم ممکن است درجاتي از مشکلات تمرکز و رفتارهاي تکانشي را داشته باشند. زايمان زودرس، وزن بسيار کم در هنگام تولد، کشيدن سيگار و نوشيدن الکل در دوران حاملگي، تماس بيش از حد مجاز يا مسموميت با ماده سرب، صدمه مغزي و کودک‌آزاري شديد و مکرر از عوامل ديگري هستند که مي‌توانند در شکل‌گيري آن نقش داشته باشند. علائم بيش‌فعالي به دليل رشد و تکامل سيستم عصبي در بزرگ‌سالي کمتر مي‌شود؛ مثلا پرتحرکي و رفتارهاي تکانشي در آنها کاهش مي‌يابد و کودک بهبود نسبي پیدا مي‌کند. نکته مهم تشخيص اين اختلال است. چون اين اختلال داراي انواع و شدت‌هاي متفاوت است، ممکن است که کودک پرتحرک در مواقعي مانند تماشاي تلويزيون مدت طولاني را ساکت و آرام بتواند بنشيند يا به بازي کامپيوتري بپردازد يا حتي در يک زمان حواسش به موضوعات مختلف باشد، ولي اينها به اين معنا نيست که کودک تمرکز خوبی دارد. هر پرتحرکي‌ای را هم نبايد بيش‌فعالي تشخيص داد و هر کم‌تحرکي را به معني توجه و تمرکز بالا تعريف کرد؛ مثلا يک کودک مبتلا به بيش‌فعالي و نقص تمرکز ممکن است در محيط‌هاي ناآشنا و در حضور غريبه‌ها به دليل اضطراب ساکت و آرام باشد. در ضمن بايد توجه داشت که اگر بيش‌فعالي تا سن خاصي ادامه يافته و درمان نشود، حتما اين افراد در بزرگ‌سالي به سمت رفتارهاي پرخطر حرکت خواهند کرد. پس در اولين قدم بايد اين اختلال را تشخيص داد و به سمت اقدامات درماني پيش رفت.

در بين کودکان، کودکاني هستند که جنب‌وجوش زيادي دارند. هنگام نشستن مدام تکان مي‌خورند و دست و پايشان را حرکت مي‌دهند. اغلب زياد راه مي‌روند يا مي‌دوند. هميشه در حال حرف‌زدن هستند و وسط حرف ديگران مي‌پرند. انتظارکشيدن، منتظر نوبت‌ماندن و صبرکردن براي خواسته‌ها برايشان دشوار است. به آنها بيش‌فعال گفته مي‌شود. البته که فقط پرتحرکي تنها نشانه نيست و فاکتورهاي ديگري در تشخيص اين اختلال دخيل هستند. 10درصد کودکان مبتلا به اين نوع اختلال هستند. بيش‌فعالي به معني ضعف تمرکز، پرفعاليتي، رفتارهاي بي‌محابا و تکانشي، مشکل در تنظيم هيجانات، سازماندهي و نظم اطلاق مي‌شود. علت اصلي اين اختلال در کارکرد مغز است. مغز انسان کنترل‌کننده تمام اعضاي بدن است و همچنين کنترل افکار، احساسات و رفتارها را برعهده دارد. در اين اختلال، مشکل اساسي در ضعف عملکرد شبکه‌ها و کمبود انتقال‌دهنده‌هاي عصبي در قسمت جلوي مغز است. سه تا پنج درصد كودكان مدارس ابتدايي تشخيص بيش‌فعالي را گرفته‌اند و تقريبا در پسرها شايع‌تر از دخترهاسـت. سه نوع فرعى براى اين اختلال وجود دارد: ۱- نوع عمدتا بى‌توجه ۲- نوع عمدتا بيش‌فعال-تکانشگر ۳-‌نوع مرکب. در انواع بيش‌فعالي در غالب موارد، ژنتيک مهم‌ترين عامل ايجاد آن است. بسياري از والدين اين کودکان خودشان در کودکي اين اختلال را داشته‌اند و در بزرگ‌سالي هم ممکن است درجاتي از مشکلات تمرکز و رفتارهاي تکانشي را داشته باشند. زايمان زودرس، وزن بسيار کم در هنگام تولد، کشيدن سيگار و نوشيدن الکل در دوران حاملگي، تماس بيش از حد مجاز يا مسموميت با ماده سرب، صدمه مغزي و کودک‌آزاري شديد و مکرر از عوامل ديگري هستند که مي‌توانند در شکل‌گيري آن نقش داشته باشند. علائم بيش‌فعالي به دليل رشد و تکامل سيستم عصبي در بزرگ‌سالي کمتر مي‌شود؛ مثلا پرتحرکي و رفتارهاي تکانشي در آنها کاهش مي‌يابد و کودک بهبود نسبي پیدا مي‌کند. نکته مهم تشخيص اين اختلال است. چون اين اختلال داراي انواع و شدت‌هاي متفاوت است، ممکن است که کودک پرتحرک در مواقعي مانند تماشاي تلويزيون مدت طولاني را ساکت و آرام بتواند بنشيند يا به بازي کامپيوتري بپردازد يا حتي در يک زمان حواسش به موضوعات مختلف باشد، ولي اينها به اين معنا نيست که کودک تمرکز خوبی دارد. هر پرتحرکي‌ای را هم نبايد بيش‌فعالي تشخيص داد و هر کم‌تحرکي را به معني توجه و تمرکز بالا تعريف کرد؛ مثلا يک کودک مبتلا به بيش‌فعالي و نقص تمرکز ممکن است در محيط‌هاي ناآشنا و در حضور غريبه‌ها به دليل اضطراب ساکت و آرام باشد. در ضمن بايد توجه داشت که اگر بيش‌فعالي تا سن خاصي ادامه يافته و درمان نشود، حتما اين افراد در بزرگ‌سالي به سمت رفتارهاي پرخطر حرکت خواهند کرد. پس در اولين قدم بايد اين اختلال را تشخيص داد و به سمت اقدامات درماني پيش رفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.