|

مقتضیات عقلانیت و اهمیت آزادی

آمارتیا سن استاد فلسفه و اقتصاد دانشگاه هاروارد است که نقشی بسزا در بسط نظریه‌های توسعه انسانی و اقتصاد رفاه داشته است. او خود را در فلسفه وام‌دار جان رالز می‌داند. همچنین متأثر از متفکرانی چون رابرت نوزیک و هیلاری پاتنام و جی.ای.کوهن و جان سرل و تامس نیگل و کنت ارو است. سن با استفاده از منابع و مضامین جوامع مشرق‌زمین و تجزیه‌و‌تحلیل آن با جدیدترین یافته‌های دانش و بینش بشری در مغرب‌زمین، آثاری ماندگار از خود بر جای گذاشته است که برخی از این آثار نیز به فارسی ترجمه و منتشر شده‌اند و از جمله آنها می‌توان به «اخلاق و اقتصاد» و «برابری و آزادی» و «کیفیت زندگی» با ترجمه حسن فشارکی و نیز «اندیشه عدالت» با ترجمه هرمز همایون‌پور و وحید محمودی اشاره کرد. به‌تازگی یکی دیگر از مهم‌ترین آثار سن با ترجمه علیرضا بهشتی و وحید محمودی به همت نشر نی منتشر شده است: «عقلانیت و آزادی». کتاب حاضر یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار در حوزه‌ فلسفه و علوم اجتماعی است. این کتاب نخستین مجلد از دو جلد مقاله‌های مربوط به «عقلانیت، آزادی و عدالت» است. در این جلد بیشتر به زمینه‌های بنیادی عقلانیت و آزادی (ازجمله دلالت‌های آنها بر انتخاب فردی و جمعی) توجه شده و جلد بعدی، باعنوان «اندیشه عدالت»، معطوف است به دلایل عملی و مقوله عدالت. اگرچه جلد اول عمدتا به اقتصاد و نظریه انتخاب جمعی می‌پردازد و جلد دوم به فلسفه و سیاست، دو مجلد با رگه‌هایی به هم پیوند می‌خورند. سن مفاهیم عقلانیت و آزادی را در زمره زمینه‌های بنیادین فکری در اقتصاد، فلسفه و علوم اجتماعی می‌داند. به نظر او، بسیاری از مضامین محوری این حوزه‌ها به‌شدت به این مفاهیم اولیه بستگی دارند. از این‌رو، بررسی نقادانه این مفاهیم را ضروری می‌داند؛ کاری که می‌کوشد در کتاب «عقلانیت و آزادی» دنبال کند.
سن در این کتاب با پیوند نظام‌مند عقلانیت و آزادی، نگاه متعارف به عقلانیت را به چالش کشیده و از آن عبور می‌کند. او به آزادی به‌مثابه عقلانیت اجتماعی می‌نگرد و می‌کوشد نشان دهد که بین عقلانیت و آزادی ربط وثیقی وجود دارد و بدون فهم و درک عمیق یکی دیگری را نمی‌توان فهمید. در واقع، هر یک از این دو به ما کمک می‌کند تا دیگری را به‌صورتی کامل‌تر درک کنیم. از این‌رو، عقلانیت را در این شکل کلی مبنایی برای تفسیر بسیاری از مفاهیم پیچیده‌ای می‌داند که عقلانیت و انتخاب عقلانی نقشی مهم در آنها بازی می‌کنند. اگر سن می‌گوید عقلانیت به آزادی وابسته است، به این خاطر نیست که بدون داشتن آزادی انتخاب تصور انتخاب عقلانی بی‌معناست بلکه به این خاطر هم هست که مفهوم عقلانیت باید ظرفیت سازگاری با چندگونگی دلایلی را داشته باشد که ممکن است منطقا انگیزه انتخاب باشند. سن همچنین تأکید دارد که باید به رابطه رفاه و آزادی هم توجه کرد. در واقع باید پرسید که ایده آزادی آیا می‌تواند ملاحظاتی را دربربگیرد که رفاه را آشکارا بنیانی معتبر برای سنجش و ارزیابی اجتماعی قرار دهد یا خیر و این موضوع مستلزم بررسی دقیق میزان تجانس نسبی یا همپوشانی این دو ایده است. همچنین می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که آیا ایده آزادی دامنه گسترده‌ای دارد که به نحوی مؤثر تحلیل را از تمرکز صرف بر رفاه فراتر ببرد یا نه. او معتقد است مفهوم آزادی می‌تواند به چند دلیل متمایز، ما را بسیار فراتر از رفاه ببرد.
فصول کتاب حاضر موضوعاتی بسیار گوناگون را پوشش می‌دهند. ولی تمام این موضوعات به طرق گوناگون به دو محور اصلی، یعنی مقتضیات عقلانیت و اهمیت آزادی، مربوط‌اند. یکی از مقالات کتاب به‌طور مشخص بر نظریه انتخاب اجتماعی متمرکز است و بسیاری از فصول مجلد حاضر نیز به آن مربوط می‌شوند. دیدگاهی از عقلانیت که در برخی از فصول این کتاب دنبال می‌شود، عقلانیت را به‌عنوان یک قاعده مورد توجه، یا آموزه‌ای ماهوی، می‌بیند. سن عقلانیت را به معنای بهره‌گرفتن از استدلال و تعقل برای فهم و سنجش هدف‌ها و ارزش‌ها می‌داند که به استفاده از این هدف‌ها و ارزش‌ها برای انتخاب نظام‌مند برمی‌گردد. در مجموع، سن بر این باور است که آزادی به عقلانیت و عقلانیت به آزادی وابسته است؛ چون بدون داشتن آزادی، انتخاب عقلانی ممکن نیست. او این دیدگاه را که عقلانیت فقط به‌دنبال حداکثر کردن نفع شخصی فرد است، رد می‌کند و می‌گوید این دیدگاه جزمی، حق عقل و عقلانیت را ادا نمی‌کند و می‌کوشد رابطه آنها را به نحوی بخواند که مفهوم آزادی و عقلانیت بتواند ما را بسیار فراتر از نفع شخصی فرد برساند.

آمارتیا سن استاد فلسفه و اقتصاد دانشگاه هاروارد است که نقشی بسزا در بسط نظریه‌های توسعه انسانی و اقتصاد رفاه داشته است. او خود را در فلسفه وام‌دار جان رالز می‌داند. همچنین متأثر از متفکرانی چون رابرت نوزیک و هیلاری پاتنام و جی.ای.کوهن و جان سرل و تامس نیگل و کنت ارو است. سن با استفاده از منابع و مضامین جوامع مشرق‌زمین و تجزیه‌و‌تحلیل آن با جدیدترین یافته‌های دانش و بینش بشری در مغرب‌زمین، آثاری ماندگار از خود بر جای گذاشته است که برخی از این آثار نیز به فارسی ترجمه و منتشر شده‌اند و از جمله آنها می‌توان به «اخلاق و اقتصاد» و «برابری و آزادی» و «کیفیت زندگی» با ترجمه حسن فشارکی و نیز «اندیشه عدالت» با ترجمه هرمز همایون‌پور و وحید محمودی اشاره کرد. به‌تازگی یکی دیگر از مهم‌ترین آثار سن با ترجمه علیرضا بهشتی و وحید محمودی به همت نشر نی منتشر شده است: «عقلانیت و آزادی». کتاب حاضر یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار در حوزه‌ فلسفه و علوم اجتماعی است. این کتاب نخستین مجلد از دو جلد مقاله‌های مربوط به «عقلانیت، آزادی و عدالت» است. در این جلد بیشتر به زمینه‌های بنیادی عقلانیت و آزادی (ازجمله دلالت‌های آنها بر انتخاب فردی و جمعی) توجه شده و جلد بعدی، باعنوان «اندیشه عدالت»، معطوف است به دلایل عملی و مقوله عدالت. اگرچه جلد اول عمدتا به اقتصاد و نظریه انتخاب جمعی می‌پردازد و جلد دوم به فلسفه و سیاست، دو مجلد با رگه‌هایی به هم پیوند می‌خورند. سن مفاهیم عقلانیت و آزادی را در زمره زمینه‌های بنیادین فکری در اقتصاد، فلسفه و علوم اجتماعی می‌داند. به نظر او، بسیاری از مضامین محوری این حوزه‌ها به‌شدت به این مفاهیم اولیه بستگی دارند. از این‌رو، بررسی نقادانه این مفاهیم را ضروری می‌داند؛ کاری که می‌کوشد در کتاب «عقلانیت و آزادی» دنبال کند.
سن در این کتاب با پیوند نظام‌مند عقلانیت و آزادی، نگاه متعارف به عقلانیت را به چالش کشیده و از آن عبور می‌کند. او به آزادی به‌مثابه عقلانیت اجتماعی می‌نگرد و می‌کوشد نشان دهد که بین عقلانیت و آزادی ربط وثیقی وجود دارد و بدون فهم و درک عمیق یکی دیگری را نمی‌توان فهمید. در واقع، هر یک از این دو به ما کمک می‌کند تا دیگری را به‌صورتی کامل‌تر درک کنیم. از این‌رو، عقلانیت را در این شکل کلی مبنایی برای تفسیر بسیاری از مفاهیم پیچیده‌ای می‌داند که عقلانیت و انتخاب عقلانی نقشی مهم در آنها بازی می‌کنند. اگر سن می‌گوید عقلانیت به آزادی وابسته است، به این خاطر نیست که بدون داشتن آزادی انتخاب تصور انتخاب عقلانی بی‌معناست بلکه به این خاطر هم هست که مفهوم عقلانیت باید ظرفیت سازگاری با چندگونگی دلایلی را داشته باشد که ممکن است منطقا انگیزه انتخاب باشند. سن همچنین تأکید دارد که باید به رابطه رفاه و آزادی هم توجه کرد. در واقع باید پرسید که ایده آزادی آیا می‌تواند ملاحظاتی را دربربگیرد که رفاه را آشکارا بنیانی معتبر برای سنجش و ارزیابی اجتماعی قرار دهد یا خیر و این موضوع مستلزم بررسی دقیق میزان تجانس نسبی یا همپوشانی این دو ایده است. همچنین می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که آیا ایده آزادی دامنه گسترده‌ای دارد که به نحوی مؤثر تحلیل را از تمرکز صرف بر رفاه فراتر ببرد یا نه. او معتقد است مفهوم آزادی می‌تواند به چند دلیل متمایز، ما را بسیار فراتر از رفاه ببرد.
فصول کتاب حاضر موضوعاتی بسیار گوناگون را پوشش می‌دهند. ولی تمام این موضوعات به طرق گوناگون به دو محور اصلی، یعنی مقتضیات عقلانیت و اهمیت آزادی، مربوط‌اند. یکی از مقالات کتاب به‌طور مشخص بر نظریه انتخاب اجتماعی متمرکز است و بسیاری از فصول مجلد حاضر نیز به آن مربوط می‌شوند. دیدگاهی از عقلانیت که در برخی از فصول این کتاب دنبال می‌شود، عقلانیت را به‌عنوان یک قاعده مورد توجه، یا آموزه‌ای ماهوی، می‌بیند. سن عقلانیت را به معنای بهره‌گرفتن از استدلال و تعقل برای فهم و سنجش هدف‌ها و ارزش‌ها می‌داند که به استفاده از این هدف‌ها و ارزش‌ها برای انتخاب نظام‌مند برمی‌گردد. در مجموع، سن بر این باور است که آزادی به عقلانیت و عقلانیت به آزادی وابسته است؛ چون بدون داشتن آزادی، انتخاب عقلانی ممکن نیست. او این دیدگاه را که عقلانیت فقط به‌دنبال حداکثر کردن نفع شخصی فرد است، رد می‌کند و می‌گوید این دیدگاه جزمی، حق عقل و عقلانیت را ادا نمی‌کند و می‌کوشد رابطه آنها را به نحوی بخواند که مفهوم آزادی و عقلانیت بتواند ما را بسیار فراتر از نفع شخصی فرد برساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.