نگاهی به فیلم «جاندار»، ساخته حسین امیریدوماری و پدرام پورامیری
سرگرمی با طعم تلخ هیجان
محمدعلی افتخاری: سال گذشته و در جریان سیوهفتمین جشنواره فیلم فجر منتقدان برنامه ویژه جشنواره، به فاصله 15 دقیقه از فیلم «جاندار» گفتند و مجموع نظرات این بود که «... فیلمنامه ندارد، شخصیتپردازی ضعیف است، تکرار چنین ساختار سینمایی ما را خسته کرده است، فیلم پایان باز ندارد و پایان وِل دارد، چرا به چنین فیلمی که موضوعش قصاص است و بیعفتی در کانون گرم خانواده را ترویج میدهد، پروانه ساخت داده اند و...» و در برنامهای دیگر که ظاهرا جبههای مخالف با منتقدان مذکور داشت، «جاندار» در فاصله کمتر از 10 دقیقه اینطور ارزیابی شد «... فیلمنامه حسابشدهای دارد، دو کارگردان جوان در اولین تجربه سینماییشان موفق بودهاند، گروه نویسندگان در انتخاب پایان باز برای این فرم روایت بسیار خوب عمل کردهاند، بازیها خوب هستند و بازی جواد عزتی بسیار خوب است و...». حالا با گذشت یک سال، فیلم جاندار در سینماهای کشور اکران شده و نظرات عموم مخاطبان هم شنیدنی است. نقطه اشتراکی میان نظر منتقدان و تماشاگران فیلم «جاندار» وجود دارد و این نقطه اشتراک برآمده از توجه به فیلمنامه، بازیِ بازیگران، بروز اتفاقات
پیشبینینشده و سرگرمکننده، تنشها و کشمکشهای هیجانی و... است. این مسئله نشان میدهد که تا چه اندازه موضوع اجتماعی مطرحشده در فیلم اهمیت دارد. فیلم «جاندار» در سینمای ایران، ادامه جریانی است که بازگویی روایتهایی مبتنی بر زندگی اجتماعی را در دستور کار خود قرار داده و چندسالی است به شکلی مشابه در فیلمهایی از این دست تکرار میشود و مشخص نیست تکرار این شیوه بیانی در سینمای ما برای بازگویی مشکلات اجتماعی چه هدفی را دنبال میکند. آیا فراوانی مشکلات اجتماعی حساسیت سینماگران ما را برانگیخته و فیلمهای اجتماعی حاصل از این حساسیت، دغدغه سینماگران ما نسبت به موضوعی خاص را نشان میدهد؟ یا تجارت و سودآوری در سینما شکل تازهای یافته و سرمایهگذاران و تهیهکنندگان سینمای ایران برای رونق گیشه توجه سینماگران، منتقدان سینمایی و تماشاگران را به مسائلی همچون حاشیهنشینی، اعتیاد، فقر، زنان بیسرپرست، قصاص و... جلب کردهاند تا شکلی متفاوت از آنچه در جریان فیلمهای کمدی پولساز رخ میدهد، ارائه شود؟
پاسخ سؤال اول روشن است. مشکلات اجتماعی سالهاست که گریبان جامعه را گرفته و پدیده نوظهوری نیست که فقط دیروز و امروزِ ما را تحت تأثیر قرار داده باشد. از طرفی حساسیت سینماگران ما به مسائل اجتماعی در چند سال اخیر به ساخت فیلمهایی منجر شده که مشخصا مربوط به حاشیهنشینان تهران است و دامنزدن به جدایی طبقاتی جامعه را در پی داشته و ظاهرا هنوز این جریان ادامه دارد. فیلمهایی از این دست تا حدودی به ایجاد فاصلهای عمیق میان تماشاگر و موضوع حاشیهنشینی منجر شده است. در این راستا، اقدامات متولیان فرهنگی و سازمانهای امور شهری به اندازه کافی تأثیرگذار بوده و به نظر میرسد حضور سینماگران در بهتصویرکشیدن «حاشیهنشینی» به عنوان امری قریبالوقوع، در ادامه اشتباهات و خواسته مسئولان مربوط است. اما در پاسخ به سؤال دوم با نگاهی به فیلم «جاندار» به عنوان محصول تازهای از جریان مذکور، میشود عملکرد سرمایهگذار و تهیهکننده را در تجارتی نوین ارزیابی کرد و همچنین تأثیر مستقیم این دو را در اولین فیلم بلند دو کارگردان جوان دید. پیرنگنویسی در فیلم «جاندار» و فیلمهای مشابه، به «مبانی اصول فیلمنامهنویسی» پایبند است که بیش از هر
چیز توجه خود را به سرگرمکردن تماشاگر و میخکوبشدن به صندلی سینما و خستهنشدن از تماشای یک درام تمامعیار قرار میدهد. جغرافیای مدنظر سازندگان فیلم «جاندار» جایی است که یاسر با چهرهای پفکرده و زخمخورده، اعصابی و بیعقل و منطق زندگی میکند. این جغرافیایی است که سالهاست چشم سینماگران ما را به خود جلب کرده و موضوعی بسیار هیجانی برای سرمایهگذاران سینما و تهیهکنندگان و تنآمیزی بازیگران شده است. منظور از طرح این موضوع جلوگیری از ساخت فیلمهای اینچنین و نگرانی از سیاهنمایی نیست و به طور قطع، باید به منتقدان بزرگ سینمای ایران که اینگونه فیلمها را سیاهنمایی میخوانند، گفت نگران نباشید سینمای اجتماعی با سازوکار تجاریاش، به هیچوجه قادر نیست لحظهای از زندگی مردم را در قاب سینما ارائه کند چه رسد به اینکه تلخیهای روزگار مردم ایران را به تصویر بکشد. بنابراین فیلم «جاندار» همچون سایر آثار مشابه، تا اندازهای قادر به بازگویی مشکلات جامعه است که استانداردهای رایج سینمای سودآور اجازه دهد. سرمایهگذار برای برگشت هزینههایش از تهیهکننده میخواهد فیلم را مطابق فرایند جذب مخاطب بسازد. تهیهکننده دستور
سرمایهگذار را به عوامل ساخت فیلم منتقل میکند. به هر ترتیب، ماجرای «رفتن به سراغ مردم» و بازگویی مشکلات اجتماعی در سینما به جایی رسیده است که امروز بهراحتی میتوان عملکرد سینماگران را با گزارشگران برنامه «در شهر» که از شبکه پنج سیما پخش میشود، برابر دانست. اگر چنین باشد، ضرورت بازگویی دردهای ناتمام مردم از سوی سینماگران به بهانهای تازه برای جذب مخاطب تبدیل خواهد شد و این نوع سینما هیچگاه نمیتواند نگرشی انتقادی در برابر مشکلات موجود در جامعه ایجاد کند.
محمدعلی افتخاری: سال گذشته و در جریان سیوهفتمین جشنواره فیلم فجر منتقدان برنامه ویژه جشنواره، به فاصله 15 دقیقه از فیلم «جاندار» گفتند و مجموع نظرات این بود که «... فیلمنامه ندارد، شخصیتپردازی ضعیف است، تکرار چنین ساختار سینمایی ما را خسته کرده است، فیلم پایان باز ندارد و پایان وِل دارد، چرا به چنین فیلمی که موضوعش قصاص است و بیعفتی در کانون گرم خانواده را ترویج میدهد، پروانه ساخت داده اند و...» و در برنامهای دیگر که ظاهرا جبههای مخالف با منتقدان مذکور داشت، «جاندار» در فاصله کمتر از 10 دقیقه اینطور ارزیابی شد «... فیلمنامه حسابشدهای دارد، دو کارگردان جوان در اولین تجربه سینماییشان موفق بودهاند، گروه نویسندگان در انتخاب پایان باز برای این فرم روایت بسیار خوب عمل کردهاند، بازیها خوب هستند و بازی جواد عزتی بسیار خوب است و...». حالا با گذشت یک سال، فیلم جاندار در سینماهای کشور اکران شده و نظرات عموم مخاطبان هم شنیدنی است. نقطه اشتراکی میان نظر منتقدان و تماشاگران فیلم «جاندار» وجود دارد و این نقطه اشتراک برآمده از توجه به فیلمنامه، بازیِ بازیگران، بروز اتفاقات
پیشبینینشده و سرگرمکننده، تنشها و کشمکشهای هیجانی و... است. این مسئله نشان میدهد که تا چه اندازه موضوع اجتماعی مطرحشده در فیلم اهمیت دارد. فیلم «جاندار» در سینمای ایران، ادامه جریانی است که بازگویی روایتهایی مبتنی بر زندگی اجتماعی را در دستور کار خود قرار داده و چندسالی است به شکلی مشابه در فیلمهایی از این دست تکرار میشود و مشخص نیست تکرار این شیوه بیانی در سینمای ما برای بازگویی مشکلات اجتماعی چه هدفی را دنبال میکند. آیا فراوانی مشکلات اجتماعی حساسیت سینماگران ما را برانگیخته و فیلمهای اجتماعی حاصل از این حساسیت، دغدغه سینماگران ما نسبت به موضوعی خاص را نشان میدهد؟ یا تجارت و سودآوری در سینما شکل تازهای یافته و سرمایهگذاران و تهیهکنندگان سینمای ایران برای رونق گیشه توجه سینماگران، منتقدان سینمایی و تماشاگران را به مسائلی همچون حاشیهنشینی، اعتیاد، فقر، زنان بیسرپرست، قصاص و... جلب کردهاند تا شکلی متفاوت از آنچه در جریان فیلمهای کمدی پولساز رخ میدهد، ارائه شود؟
پاسخ سؤال اول روشن است. مشکلات اجتماعی سالهاست که گریبان جامعه را گرفته و پدیده نوظهوری نیست که فقط دیروز و امروزِ ما را تحت تأثیر قرار داده باشد. از طرفی حساسیت سینماگران ما به مسائل اجتماعی در چند سال اخیر به ساخت فیلمهایی منجر شده که مشخصا مربوط به حاشیهنشینان تهران است و دامنزدن به جدایی طبقاتی جامعه را در پی داشته و ظاهرا هنوز این جریان ادامه دارد. فیلمهایی از این دست تا حدودی به ایجاد فاصلهای عمیق میان تماشاگر و موضوع حاشیهنشینی منجر شده است. در این راستا، اقدامات متولیان فرهنگی و سازمانهای امور شهری به اندازه کافی تأثیرگذار بوده و به نظر میرسد حضور سینماگران در بهتصویرکشیدن «حاشیهنشینی» به عنوان امری قریبالوقوع، در ادامه اشتباهات و خواسته مسئولان مربوط است. اما در پاسخ به سؤال دوم با نگاهی به فیلم «جاندار» به عنوان محصول تازهای از جریان مذکور، میشود عملکرد سرمایهگذار و تهیهکننده را در تجارتی نوین ارزیابی کرد و همچنین تأثیر مستقیم این دو را در اولین فیلم بلند دو کارگردان جوان دید. پیرنگنویسی در فیلم «جاندار» و فیلمهای مشابه، به «مبانی اصول فیلمنامهنویسی» پایبند است که بیش از هر
چیز توجه خود را به سرگرمکردن تماشاگر و میخکوبشدن به صندلی سینما و خستهنشدن از تماشای یک درام تمامعیار قرار میدهد. جغرافیای مدنظر سازندگان فیلم «جاندار» جایی است که یاسر با چهرهای پفکرده و زخمخورده، اعصابی و بیعقل و منطق زندگی میکند. این جغرافیایی است که سالهاست چشم سینماگران ما را به خود جلب کرده و موضوعی بسیار هیجانی برای سرمایهگذاران سینما و تهیهکنندگان و تنآمیزی بازیگران شده است. منظور از طرح این موضوع جلوگیری از ساخت فیلمهای اینچنین و نگرانی از سیاهنمایی نیست و به طور قطع، باید به منتقدان بزرگ سینمای ایران که اینگونه فیلمها را سیاهنمایی میخوانند، گفت نگران نباشید سینمای اجتماعی با سازوکار تجاریاش، به هیچوجه قادر نیست لحظهای از زندگی مردم را در قاب سینما ارائه کند چه رسد به اینکه تلخیهای روزگار مردم ایران را به تصویر بکشد. بنابراین فیلم «جاندار» همچون سایر آثار مشابه، تا اندازهای قادر به بازگویی مشکلات جامعه است که استانداردهای رایج سینمای سودآور اجازه دهد. سرمایهگذار برای برگشت هزینههایش از تهیهکننده میخواهد فیلم را مطابق فرایند جذب مخاطب بسازد. تهیهکننده دستور
سرمایهگذار را به عوامل ساخت فیلم منتقل میکند. به هر ترتیب، ماجرای «رفتن به سراغ مردم» و بازگویی مشکلات اجتماعی در سینما به جایی رسیده است که امروز بهراحتی میتوان عملکرد سینماگران را با گزارشگران برنامه «در شهر» که از شبکه پنج سیما پخش میشود، برابر دانست. اگر چنین باشد، ضرورت بازگویی دردهای ناتمام مردم از سوی سینماگران به بهانهای تازه برای جذب مخاطب تبدیل خواهد شد و این نوع سینما هیچگاه نمیتواند نگرشی انتقادی در برابر مشکلات موجود در جامعه ایجاد کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.