|

نگاهی به «روز صفر» اولین ساخته سعید ملکان

قهرمان می‌آید

مازیار معاونی : گام نخست سعید ملکان در کارگردانی آنچنان محکم بود که پس از پایان فیلم و در جمع‌بندی‌ها، به‌کل قضاوت آمیخته به ارفاق که درباره فیلم‌اولی‌ها قضاوتی رایج است، کنار می‌رود و جای خود را با نقدهایی دقیق و سخت‌گیرانه آنچنان که برای فیلم‌سازان شناخته شده و باتجربه اعمال می‌شود، عوض می‌کند. فیلم‌سازی که پیش از این او را به عنوان تهیه‌کننده حرفه‌ای و پیشرو و در عین حال، طراح چهره‌پرداز موفق و متفاوت می‌شناختیم، بر عکس اکثریت فیلم‌اولی‌ها (و قطعا نه همه آنها) برای اولین تجربه ایستادن پشت دوربین یک اثر بلند سینمایی راه دشواری را انتخاب کرده است؛ تصمیمی که حتی با درنظرگرفتن همه تجارب سینمایی ده، پانزده‌ساله ملکان در عرصه حرفه‌ای سینما، باز هم هراس‌آمیز به نظر می‌رسد، «روز صفر» از چندین جهت، دست‌مایه‌ای سخت و چالش‌برانگیز بوده که حتی کارگردانان صاحب تجربه بیشتر هم با احتیاط به چنین سوژه‌ای نزدیک می‌شوند. به گمانم، نخستین دشواری فیلم را باید در مابازاداشتن تاریخی آن دانست، موضوعاتی از این دست همان‌قدر که از منظر مصالح فراوانی که برای نگارش متن در اختیار فیلم‌نامه‌نویس قرار می‌دهند و از دشواری خلق یک داستان از صفر و خلق شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی می‌کاهند اما به واسطه دردسترس‌بودن همان مستندات تاریخی آن‌هم در فاصله زمانی نزدیک از زمان ساخت فیلم، یک مخاطره بالقوه هستند. کم نیستند صاحب‌نظران حوزه سیاست و تاریخ که از جزئی‌ترین اختلاف با واقعیت رخ‌داده در اصل تاریخ نمی‌گذرند و برای درام‌پردازی و اصول و الفبای آن، اهمیتی بسیار کمتر از واقعیات تاریخی قائل هستند و همین چالش، انتخاب سیعد ملکان در قدم آغازین و جسارت او را تحسین‌برانگیز می‌کند.
فیلم، ماجرای دستگیری سردسته یکی از گروه‌های معاند افراطی که مروج افکار و اندیشه‌های ارتجاعی خطرناکی هستند را به تصویر می‌کشد. «عبدالمالک ریگی» که به واسطه اقدامات ضد انسانی‌اش، به یکی از بزرگ‌ترین مخاطرات تهدیدکننده امنیت کشور تبدیل شده بود، در مقام ضد قهرمان فیلم ظاهر شده که در طول یک روایت پرکشش و درگیرکننده در رویارویی با مأمور ارشد امنیتی (با بازی امیر جدیدی) سرانجام به دست او گرفتار شده و به شرارت‌های خود و گروهش پایان داده می‌شود. نرگس آبیار در فیلم «شبی که ماه کامل شد» که سال گذشته در جشنواره فجر به نمایش در آمد، از زاویه‌ای دیگر به موضوع این شرور بدسابقه نگاه کرده و داستان را از نقطه‌نظر زندگی خانوادگی برادر ریگی (با بازی هوتن شکیبا) و سرنوشت تأسف‌آور خانواده بی‌گناهی که به وصلت دخترشان با او رضایت داده بودند، به تصویر می‌کشد. حالا در «روز صفر» ملکان باز هم به ماجرای ریگی نگاه گرده با این تفاوت که این بار عبدالمالک ریگی نه در حاشیه موضوع اصلی که در مرکز آن قرار گرفته تا روایتی امنیتی/ اکشن پرکشش و به‌اصطلاح میخ‌کوب‌کننده شکل بگیرد.
در کنار وفاداری به تاریخ که به جز الزامات غیرقابل اغماض دراماتیک، دخل و تصرفی در آنها صورت نگرفته (دست‌کم با استناد به اطلاعات در دسترس منابع تاریخی در زمان حاضر) نقطه قوت برجسته فیلم، روایت بی‌لکنت آن است. اینکه به‌سختی می‌توان از سکانس یا سکانس‌هایی حرف زد که فاقد داشته‌های دراماتیک باشند، از آن کارهای دشواری است که حتی از فیلم‌سازان باسابقه و کارکرده هم نمی‌توان رعایت کامل و دقیق آن را انتظار داشت چه رسد به کارگردانی که اولین تجربه فیلم‌سازی خود را سپری کرده است.
قاب‌بندی‌های خلاقانه که از همان صحنه اول فیلم (به بیگاری‌گرفتن کودکان شست‌وشوی مغزی داده‌شده در نوار مرزی پاکستان) در فیلم دیده می‌شوند، در کنار تنوع به خرج داده‌شده در گرفتن نماها از زوایای مختلف آنچنان که تماشاگر را با اتمسفر آن موقعیت به‌شدت درگیر کند، از جمله دیگر امتیازات فیلمی هستند که کارگردان آن بدون تفکر و برنامه وارد روند ساختش نشده است. فیلم از منظر شخصیت‌پردازی قهرمان خود هم بسیار موفق عمل کرده است. کاراکتر مأمور تام‌الاختیار امنیتی که امیر جدیدی نقش‌آفرینی آن را به شکلی درخشان انجام داده است، به‌درستی و در تطبیق با مختصات ژانر، محور فیلم و نقطه مرکزی آن است؛ قهرمانی که اصول درست قهرمان‌پردازی در رنگ‌آمیزی آن رعایت شده است، قهرمانی که نه همچون نمونه‌های مشابه باید برای هر تصمیم کمی مهم و چالش‌برانگیز دست‌به‌سینه جلوی مافوق‌هایش بایستد و مظلومانه درخواست اختیارات کند و نه رد آنچنانی از شعارهای گل‌درشت در شخصیت‌پردازی آن به کار رفته و دقیقا همان کاری را می‌کند و همان راهی را می‌رود که از یک مأمور آموزش‌دیده امنیتی انتظار می‌رود.
اینکه در انتخاب ساعد سهیلی برای نقش عبدالمالک ریگی، مؤلفه‌هایی نظیر قرابت چهره بازیگر با نقش و شباهت‌های فیزیکی او مدنظر بوده، قابل درک است و در توان بازیگری سهیلی هم تردیدی نیست اما با وجود همه اینها، ریگیِ «روز صفر» فاقد آن دنائت و خوی حیوانی است که در این شخصیت تاریخی سراغ داریم. سخن آخر اینکه سعید ملکان با «روز صفر» نمونه‌ای شاخص و قابل دفاع از آثار امنیتی (با پس‌زمینه‌های ‌سیاسی) را در تاریخ سینمای ایران به ثبت رساند که پیش از این نمونه‌اش را دست‌کم در این حد و اندازه‌ها ندیده بودیم؛ فیلمی که ساختار و پرداخت درست آن می‌تواند مدنظر فیلم‌سازان علاقه‌مند به این‌گونه نمایشی جذاب قرار گیرد.

مازیار معاونی : گام نخست سعید ملکان در کارگردانی آنچنان محکم بود که پس از پایان فیلم و در جمع‌بندی‌ها، به‌کل قضاوت آمیخته به ارفاق که درباره فیلم‌اولی‌ها قضاوتی رایج است، کنار می‌رود و جای خود را با نقدهایی دقیق و سخت‌گیرانه آنچنان که برای فیلم‌سازان شناخته شده و باتجربه اعمال می‌شود، عوض می‌کند. فیلم‌سازی که پیش از این او را به عنوان تهیه‌کننده حرفه‌ای و پیشرو و در عین حال، طراح چهره‌پرداز موفق و متفاوت می‌شناختیم، بر عکس اکثریت فیلم‌اولی‌ها (و قطعا نه همه آنها) برای اولین تجربه ایستادن پشت دوربین یک اثر بلند سینمایی راه دشواری را انتخاب کرده است؛ تصمیمی که حتی با درنظرگرفتن همه تجارب سینمایی ده، پانزده‌ساله ملکان در عرصه حرفه‌ای سینما، باز هم هراس‌آمیز به نظر می‌رسد، «روز صفر» از چندین جهت، دست‌مایه‌ای سخت و چالش‌برانگیز بوده که حتی کارگردانان صاحب تجربه بیشتر هم با احتیاط به چنین سوژه‌ای نزدیک می‌شوند. به گمانم، نخستین دشواری فیلم را باید در مابازاداشتن تاریخی آن دانست، موضوعاتی از این دست همان‌قدر که از منظر مصالح فراوانی که برای نگارش متن در اختیار فیلم‌نامه‌نویس قرار می‌دهند و از دشواری خلق یک داستان از صفر و خلق شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی می‌کاهند اما به واسطه دردسترس‌بودن همان مستندات تاریخی آن‌هم در فاصله زمانی نزدیک از زمان ساخت فیلم، یک مخاطره بالقوه هستند. کم نیستند صاحب‌نظران حوزه سیاست و تاریخ که از جزئی‌ترین اختلاف با واقعیت رخ‌داده در اصل تاریخ نمی‌گذرند و برای درام‌پردازی و اصول و الفبای آن، اهمیتی بسیار کمتر از واقعیات تاریخی قائل هستند و همین چالش، انتخاب سیعد ملکان در قدم آغازین و جسارت او را تحسین‌برانگیز می‌کند.
فیلم، ماجرای دستگیری سردسته یکی از گروه‌های معاند افراطی که مروج افکار و اندیشه‌های ارتجاعی خطرناکی هستند را به تصویر می‌کشد. «عبدالمالک ریگی» که به واسطه اقدامات ضد انسانی‌اش، به یکی از بزرگ‌ترین مخاطرات تهدیدکننده امنیت کشور تبدیل شده بود، در مقام ضد قهرمان فیلم ظاهر شده که در طول یک روایت پرکشش و درگیرکننده در رویارویی با مأمور ارشد امنیتی (با بازی امیر جدیدی) سرانجام به دست او گرفتار شده و به شرارت‌های خود و گروهش پایان داده می‌شود. نرگس آبیار در فیلم «شبی که ماه کامل شد» که سال گذشته در جشنواره فجر به نمایش در آمد، از زاویه‌ای دیگر به موضوع این شرور بدسابقه نگاه کرده و داستان را از نقطه‌نظر زندگی خانوادگی برادر ریگی (با بازی هوتن شکیبا) و سرنوشت تأسف‌آور خانواده بی‌گناهی که به وصلت دخترشان با او رضایت داده بودند، به تصویر می‌کشد. حالا در «روز صفر» ملکان باز هم به ماجرای ریگی نگاه گرده با این تفاوت که این بار عبدالمالک ریگی نه در حاشیه موضوع اصلی که در مرکز آن قرار گرفته تا روایتی امنیتی/ اکشن پرکشش و به‌اصطلاح میخ‌کوب‌کننده شکل بگیرد.
در کنار وفاداری به تاریخ که به جز الزامات غیرقابل اغماض دراماتیک، دخل و تصرفی در آنها صورت نگرفته (دست‌کم با استناد به اطلاعات در دسترس منابع تاریخی در زمان حاضر) نقطه قوت برجسته فیلم، روایت بی‌لکنت آن است. اینکه به‌سختی می‌توان از سکانس یا سکانس‌هایی حرف زد که فاقد داشته‌های دراماتیک باشند، از آن کارهای دشواری است که حتی از فیلم‌سازان باسابقه و کارکرده هم نمی‌توان رعایت کامل و دقیق آن را انتظار داشت چه رسد به کارگردانی که اولین تجربه فیلم‌سازی خود را سپری کرده است.
قاب‌بندی‌های خلاقانه که از همان صحنه اول فیلم (به بیگاری‌گرفتن کودکان شست‌وشوی مغزی داده‌شده در نوار مرزی پاکستان) در فیلم دیده می‌شوند، در کنار تنوع به خرج داده‌شده در گرفتن نماها از زوایای مختلف آنچنان که تماشاگر را با اتمسفر آن موقعیت به‌شدت درگیر کند، از جمله دیگر امتیازات فیلمی هستند که کارگردان آن بدون تفکر و برنامه وارد روند ساختش نشده است. فیلم از منظر شخصیت‌پردازی قهرمان خود هم بسیار موفق عمل کرده است. کاراکتر مأمور تام‌الاختیار امنیتی که امیر جدیدی نقش‌آفرینی آن را به شکلی درخشان انجام داده است، به‌درستی و در تطبیق با مختصات ژانر، محور فیلم و نقطه مرکزی آن است؛ قهرمانی که اصول درست قهرمان‌پردازی در رنگ‌آمیزی آن رعایت شده است، قهرمانی که نه همچون نمونه‌های مشابه باید برای هر تصمیم کمی مهم و چالش‌برانگیز دست‌به‌سینه جلوی مافوق‌هایش بایستد و مظلومانه درخواست اختیارات کند و نه رد آنچنانی از شعارهای گل‌درشت در شخصیت‌پردازی آن به کار رفته و دقیقا همان کاری را می‌کند و همان راهی را می‌رود که از یک مأمور آموزش‌دیده امنیتی انتظار می‌رود.
اینکه در انتخاب ساعد سهیلی برای نقش عبدالمالک ریگی، مؤلفه‌هایی نظیر قرابت چهره بازیگر با نقش و شباهت‌های فیزیکی او مدنظر بوده، قابل درک است و در توان بازیگری سهیلی هم تردیدی نیست اما با وجود همه اینها، ریگیِ «روز صفر» فاقد آن دنائت و خوی حیوانی است که در این شخصیت تاریخی سراغ داریم. سخن آخر اینکه سعید ملکان با «روز صفر» نمونه‌ای شاخص و قابل دفاع از آثار امنیتی (با پس‌زمینه‌های ‌سیاسی) را در تاریخ سینمای ایران به ثبت رساند که پیش از این نمونه‌اش را دست‌کم در این حد و اندازه‌ها ندیده بودیم؛ فیلمی که ساختار و پرداخت درست آن می‌تواند مدنظر فیلم‌سازان علاقه‌مند به این‌گونه نمایشی جذاب قرار گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.