|

شكل‌هاي زندگي: تأملي كوتاه درباره منتقدي بزرگ، هرولد بلوم

قتل در شعر

نادر شهريوري (صدقي)

بورخس داستان‌هاي بلندي ننوشت و نه حتي جستار بزرگي. تقريبا همه داستان‌ها و جستارهاي او كوتاه‌اند؛ يكي بدان علت كه بر اين باور بود كه ديگران قبل از او همه چيز را گفته‌اند، پس نيازي به اطاله كلام نيست. داستان كوتاه «پي ‌ير منار نويسنده دن‌كيشوت» نمونه‌اي از آن است. پي ‌ير منار نويسنده گمنام فرانسوي تصميم گرفته بود، روايتي امروزي از دن‌كيشوت ارائه دهد، براي اين كار او سعي كرد خود را در اسپانياي قرن هفده غرق كند، تا جايي كه جاي سروانتس را بگيرد اما اين كار ناممكن بود زيرا دريافته بود كه سروانتس خالق دن‌كيشوت نيست بلكه بنابر اعترافات سروانتس، مؤلف اصلي دن‌كيشوت مورخ عربي به نام سيد احمد بن انگالي است و كل كتاب نيز توسط يك عرب اندلسی گمنام به اسپانيايي ترجمه شده است، بنابراين آنچه پي‌ ير منار و حتي سروانتس نوشته‌اند نه خلق اثري جديد بلكه برداشت از ايده ديگران و يا بنا به تعبيري كه بورخس به كار مي‌برد، نوعي سرقت ادبي است. «نويسنده‌اي كه از ادبيات گذشته الهام بگيرد به طريقی گناه سرقت ادبي به گردنش مي‌افتد»1 اگرچه بورخس در ادامه اين سؤال مهم را هم مطرح مي‌كند كه اساسا «مگر نه اينكه ادبيات كلا نوعي سرقت ادبي است؟»2.

به نظر هرولد بلوم (2019-1930) اين مسئله يعني ايده گرفتن از ايده آغازين فقط به بورخس اختصاص ندارد و به همه آفرينندگان آثار ادبي و از جمله شاعران ربط پيدا مي‌كند. بلوم بر این باور بود که هر شاعری که میل به سرودن پیدا می‌کند، به ناگاه درمي‌يابد كه شاعران پيشين كه شيفته‌شان بوده، قبل از او همه چيز را گفته‌اند. اين مسئله در شاعري كه مي‌خواهد در كنش شاعرانه خود يگانه و خودانگيخته باشد، نوعي ملانكولي (غصه) پديد مي‌آورد، زيرا شاعر همچون هر هنرمند خلاقي مي‌خواهد يگانه باشد و تا آنجا كه ممكن باشد تأثير ديگران را انكار كند. اما واقعيت چيز ديگري است و اين انكار درهرحال انكار نابجايي است؛ چون تمامي آفرينندگان ادبي و از جمله شاعران در هيچ حالي نمی‌توانند تأثير پيشينيان را بر خود انكار كنند. بدين‌سان شاعر در موقعيتي ناخواسته و اضطراری قرار مي‌گيرد و ناگزير به كنش‌هايي روي می‌‌آورد كه يا شعرهای پيشینيان را ناديده انگارد يا آنكه تصور کند شاعران قبلي جايي اشتباه كرده‌اند و امكان اضافه كردن چيزهايی را باز گذاشته‌اند يا در كنشي متهورانه‌تر شعر شاعران قبل از خود را بد بخواند و في‌الواقع راه خيانت به نياكان ادبي را براي خود هموار سازد. در همه حال و در همه كنش‌هايي كه امكان آن براي شاعر فراهم مي‌شود، وي مواجه با اضطرابي مي‌شود كه مي‌توان آن را «اضطراب تأثير»3 نام داد.
به نظر بلوم اما «اضطراب تأثير» شرط اجتنا‌ب‌ناپذير سرودن شعر يا نوشتن متن ادبي است. در اينجا بلوم تأثيرات فرويد را در «اضطراب تأثيري» كه به تمامي، آفرينندگان ادبي را احاطه كرده درمي‌يابد و آن «عقده اديپ» است: «يك روز برادراني كه رانده شده بودند، دست به يكي كردند، پدر را كشتند و بلعيدند و بدين نمط به قبيله پدرسالار پايان دادند... بدون شك همان پدر خشن آغازين سرمشق يكايك جمع برادران ترس‌زده و حسود بوده و در فعل بلعيدنش كار همذات‌شدن با او را به اتمام رسانده و هر يك سهمي از قدرت پدر را به دست آورده‌اند»4.
بلوم به‌عنوان منتقد ادبي «عقده اديپ» يا همان ستيز اديپ با پدر را تا نهايت بسط مي‌دهد و آن را به مسئله قابل‌تأمل «قتل در شعر» مي‌كشاند. قتل در شعر چنان‌که بلوم مي‌گويد في‌الواقع همان «پدركشي فرويد» است. به نظر بلوم پويايي شعر در اساس در ستيزي ريشه مي‌گيرد كه شاعران با پيشينيان خود انجام مي‌دهند، تنها در پي اين ستيز خونين است كه شاعر مي‌تواند به پويايي شعر در اكنوني كه مي‌سرايد باور پيدا كند.
بلوم سپس با ابداع مفهوم «نسبت‌هاي تجديدنظرطلب» بر اين باور بود كه شاعران قوي، شاعراني هستند كه شاعران پيش از خود را بد مي‌خوانند و به آنان خيانت مي‌كنند و بالعكس، شاعران ضعیف، شاعراني‌‌اند كه به تكرار شعرهاي پيشينيان اكتفا مي‌كنند. «بدخواني» آثار پيشينيان يا چنان‌كه بلوم كد مي‌دهد: «نقشه بدخواني»5 في‌الواقع دستكاري، سرقت يا به يك تعبير آزادي در بازخواني، ترجمه يا نسخه‌برداري است، اين آزادي شاعرانه تا بدان حد ادامه مي‌يابد كه در نهايت به قتل در شعر منتهي مي‌شود.
به بورخس بازگرديم، به آزادي بورخس در تكرار آثار پيشينيان؛ به بورخسي كه بر اين باور بود كه «هر ايده‌ي نويني كه در خيال مي‌پروراني/ كوششي بيهوده است» 6 بنابراين ايده نوين در اساس منتفي است، اين بورخس براي بلوم منبعي تمام‌نشدني از ايده‌هايي است كه وي درصدد پروراندنش بود. بورخس علاوه‌بر نويسندگي شاعر هم بود، از نظرش كل آثار ادبي بزرگ را در اصل مي‌توان شعري به حساب آورد كه در آن «يك چيز وجود ندارد: فراموشي»7 به نظر بورخس «تنها كافي است كه در جريان عالم هستي لحظه‌اي تكرار شود تا لحظات واپسين تكرار شوند... حتي دوران‌ها تكرار مي‌شود، هرچند يكسان نيستند»8 بنابراين در نهايت آنچه به‌جا مي‌ماند همانا حافظه‌اي است كه تكرار مي‌كند كه در پي آن «تكرار» به كنشي بي‌پايان بدل مي‌شود. اين را بلوم نه فقط مزيت كه نبوغ بورخس به شمار مي‌آورد «بورخس هم مثل شِلي، البته با روحي سبكبارتر، كل آثار ادبي بزرگ را شعري مي‌ديد كه يكي بيش نيست و تكرار داستاني كه قرن‌ها نوشته و باز نوشته و باز نوشته مي‌شود».9
به‌اين‌ترتيب فهم شاعر از خود و زمانه‌اش بر درك او از گذشته تأثير مي‌گذارد. به نظر بلوم هر كنش ادبي در لحظه حال متضمن تغيير در گذشته تا حتي معدوم‌كردن گذشته مي‌شود. معدوم‌كردن گذشته همانا قتل در شعر و يا خيانتي تام‌وتمام به نياكان ادبي است كه تنها شاعران قوي مرتكب به ارتكاب آن مي‌شوند.
پي‌نوشت‌ها:
هرولد بلوم (2019-1930) از مهم‌ترين منتقدان ادبي است كه نه به ‌عنوان فقط منتقد كه به مثابه مؤلف از شأن و اعتبار برخوردار است و ايده‌هايش به‌ويژه درباره رابطه ميان مؤلف و متن‌هاي پيشين در نقد آثار و متون پسامدرنيستي مطرح است. بلوم در كتاب «نبوغ» به زندگي و آثار شاعران، نويسندگان و فلاسفه از جمله مونتني، شكسپير، استاندال، بالزاك، داستايفسكي، چخوف، بورخس و بكت و... سه ستاره درخشان ادبيات مدرن، جويس، پروست و كافكا مي‌پردازد كه تأثيراتي اساسي بر جامعه و انسان بعد از خود گذارده‌اند. بلوم به‌عنوان انديشمندي نخبه‌گرا، ‌با گرايشاتی رمانتيك بر اين باور بود كه «اگر زبان ادبي زاده نبوغ نباشد، خيلي زود بوي كهنگي مي‌دهد و نمي‌تواند جان تازه بگيرد» (نبوغ/ هرولد بلوم/ ترجمه محبوبه مهاجر). در ميان نوابغ بلوم براي شكسپير جايگاهي منحصربه‌فرد قائل مي‌شود تا به آن حد كه او را در اصل مخترع موجودي به نام انسان مي‌داند. موجودي هوشيار، دردمند، تراژيك و داراي شخصيت كه دائما به تأمل درباره خود مي‌پردازد. بلوم در نقدي بر آثار شكسپير، سي‌وهشت نمايش‌نامه او را كه از آن ميان بيست‌وچهارتاي آنها را شاهكار ادبيات غرب مي‌داند مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌دهد - جالب آن است كه در بسياري موارد در تحليل شكسپير از فرويد مدد مي‌گيرد- از نگاه نخبه‌گرايانه، ‌رمانتيك و غيرتاريخي بلوم كل جامعه به يك معنا تكرار ايده مهم‌ترين شكل‌هاي متنوعي از زندگي است كه در اصل از شكسپير نشئت گرفته است.
1، 2) آشنايي با شكسپير، پل استراترن، ترجمه مهسا ملك‌مرزبان
3) «اضطراب تأثير» نام كتابي است از هرولد بلوم كه در 1973 نوشته شده است.
4، 9) نبوغ، هرولد بلوم، ترجمه محبوبه مهاجر
5) «نقشه بدخواني» نام كتابي است از هرولد بلوم كه در 1975 نوشته شده.
6) «هر ايده‌ي نويني كه در خيال مي‌پروراني/ كوششي بيهوده است/ چون حتي اگر ايده‌ات را در صفحاتي بي‌شمار بر قلم براني/ باز اين بورخس است كه پيش از آن تو را تمام‌و‌كمال بر قلم رانده است». شعري از امانوئل موخيكا لائينت، رمان‌نويس آرژانتيني، در ستايش از بورخس (با بورخس، آلبرتو مانگوئل، ترجمه كيوان باجغلي)
7) شعري از بورخس
8) بورخس عليه بورخس، بورخس، ترجمه فرامرز خردمند

بورخس داستان‌هاي بلندي ننوشت و نه حتي جستار بزرگي. تقريبا همه داستان‌ها و جستارهاي او كوتاه‌اند؛ يكي بدان علت كه بر اين باور بود كه ديگران قبل از او همه چيز را گفته‌اند، پس نيازي به اطاله كلام نيست. داستان كوتاه «پي ‌ير منار نويسنده دن‌كيشوت» نمونه‌اي از آن است. پي ‌ير منار نويسنده گمنام فرانسوي تصميم گرفته بود، روايتي امروزي از دن‌كيشوت ارائه دهد، براي اين كار او سعي كرد خود را در اسپانياي قرن هفده غرق كند، تا جايي كه جاي سروانتس را بگيرد اما اين كار ناممكن بود زيرا دريافته بود كه سروانتس خالق دن‌كيشوت نيست بلكه بنابر اعترافات سروانتس، مؤلف اصلي دن‌كيشوت مورخ عربي به نام سيد احمد بن انگالي است و كل كتاب نيز توسط يك عرب اندلسی گمنام به اسپانيايي ترجمه شده است، بنابراين آنچه پي‌ ير منار و حتي سروانتس نوشته‌اند نه خلق اثري جديد بلكه برداشت از ايده ديگران و يا بنا به تعبيري كه بورخس به كار مي‌برد، نوعي سرقت ادبي است. «نويسنده‌اي كه از ادبيات گذشته الهام بگيرد به طريقی گناه سرقت ادبي به گردنش مي‌افتد»1 اگرچه بورخس در ادامه اين سؤال مهم را هم مطرح مي‌كند كه اساسا «مگر نه اينكه ادبيات كلا نوعي سرقت ادبي است؟»2.

به نظر هرولد بلوم (2019-1930) اين مسئله يعني ايده گرفتن از ايده آغازين فقط به بورخس اختصاص ندارد و به همه آفرينندگان آثار ادبي و از جمله شاعران ربط پيدا مي‌كند. بلوم بر این باور بود که هر شاعری که میل به سرودن پیدا می‌کند، به ناگاه درمي‌يابد كه شاعران پيشين كه شيفته‌شان بوده، قبل از او همه چيز را گفته‌اند. اين مسئله در شاعري كه مي‌خواهد در كنش شاعرانه خود يگانه و خودانگيخته باشد، نوعي ملانكولي (غصه) پديد مي‌آورد، زيرا شاعر همچون هر هنرمند خلاقي مي‌خواهد يگانه باشد و تا آنجا كه ممكن باشد تأثير ديگران را انكار كند. اما واقعيت چيز ديگري است و اين انكار درهرحال انكار نابجايي است؛ چون تمامي آفرينندگان ادبي و از جمله شاعران در هيچ حالي نمی‌توانند تأثير پيشينيان را بر خود انكار كنند. بدين‌سان شاعر در موقعيتي ناخواسته و اضطراری قرار مي‌گيرد و ناگزير به كنش‌هايي روي می‌‌آورد كه يا شعرهای پيشینيان را ناديده انگارد يا آنكه تصور کند شاعران قبلي جايي اشتباه كرده‌اند و امكان اضافه كردن چيزهايی را باز گذاشته‌اند يا در كنشي متهورانه‌تر شعر شاعران قبل از خود را بد بخواند و في‌الواقع راه خيانت به نياكان ادبي را براي خود هموار سازد. در همه حال و در همه كنش‌هايي كه امكان آن براي شاعر فراهم مي‌شود، وي مواجه با اضطرابي مي‌شود كه مي‌توان آن را «اضطراب تأثير»3 نام داد.
به نظر بلوم اما «اضطراب تأثير» شرط اجتنا‌ب‌ناپذير سرودن شعر يا نوشتن متن ادبي است. در اينجا بلوم تأثيرات فرويد را در «اضطراب تأثيري» كه به تمامي، آفرينندگان ادبي را احاطه كرده درمي‌يابد و آن «عقده اديپ» است: «يك روز برادراني كه رانده شده بودند، دست به يكي كردند، پدر را كشتند و بلعيدند و بدين نمط به قبيله پدرسالار پايان دادند... بدون شك همان پدر خشن آغازين سرمشق يكايك جمع برادران ترس‌زده و حسود بوده و در فعل بلعيدنش كار همذات‌شدن با او را به اتمام رسانده و هر يك سهمي از قدرت پدر را به دست آورده‌اند»4.
بلوم به‌عنوان منتقد ادبي «عقده اديپ» يا همان ستيز اديپ با پدر را تا نهايت بسط مي‌دهد و آن را به مسئله قابل‌تأمل «قتل در شعر» مي‌كشاند. قتل در شعر چنان‌که بلوم مي‌گويد في‌الواقع همان «پدركشي فرويد» است. به نظر بلوم پويايي شعر در اساس در ستيزي ريشه مي‌گيرد كه شاعران با پيشينيان خود انجام مي‌دهند، تنها در پي اين ستيز خونين است كه شاعر مي‌تواند به پويايي شعر در اكنوني كه مي‌سرايد باور پيدا كند.
بلوم سپس با ابداع مفهوم «نسبت‌هاي تجديدنظرطلب» بر اين باور بود كه شاعران قوي، شاعراني هستند كه شاعران پيش از خود را بد مي‌خوانند و به آنان خيانت مي‌كنند و بالعكس، شاعران ضعیف، شاعراني‌‌اند كه به تكرار شعرهاي پيشينيان اكتفا مي‌كنند. «بدخواني» آثار پيشينيان يا چنان‌كه بلوم كد مي‌دهد: «نقشه بدخواني»5 في‌الواقع دستكاري، سرقت يا به يك تعبير آزادي در بازخواني، ترجمه يا نسخه‌برداري است، اين آزادي شاعرانه تا بدان حد ادامه مي‌يابد كه در نهايت به قتل در شعر منتهي مي‌شود.
به بورخس بازگرديم، به آزادي بورخس در تكرار آثار پيشينيان؛ به بورخسي كه بر اين باور بود كه «هر ايده‌ي نويني كه در خيال مي‌پروراني/ كوششي بيهوده است» 6 بنابراين ايده نوين در اساس منتفي است، اين بورخس براي بلوم منبعي تمام‌نشدني از ايده‌هايي است كه وي درصدد پروراندنش بود. بورخس علاوه‌بر نويسندگي شاعر هم بود، از نظرش كل آثار ادبي بزرگ را در اصل مي‌توان شعري به حساب آورد كه در آن «يك چيز وجود ندارد: فراموشي»7 به نظر بورخس «تنها كافي است كه در جريان عالم هستي لحظه‌اي تكرار شود تا لحظات واپسين تكرار شوند... حتي دوران‌ها تكرار مي‌شود، هرچند يكسان نيستند»8 بنابراين در نهايت آنچه به‌جا مي‌ماند همانا حافظه‌اي است كه تكرار مي‌كند كه در پي آن «تكرار» به كنشي بي‌پايان بدل مي‌شود. اين را بلوم نه فقط مزيت كه نبوغ بورخس به شمار مي‌آورد «بورخس هم مثل شِلي، البته با روحي سبكبارتر، كل آثار ادبي بزرگ را شعري مي‌ديد كه يكي بيش نيست و تكرار داستاني كه قرن‌ها نوشته و باز نوشته و باز نوشته مي‌شود».9
به‌اين‌ترتيب فهم شاعر از خود و زمانه‌اش بر درك او از گذشته تأثير مي‌گذارد. به نظر بلوم هر كنش ادبي در لحظه حال متضمن تغيير در گذشته تا حتي معدوم‌كردن گذشته مي‌شود. معدوم‌كردن گذشته همانا قتل در شعر و يا خيانتي تام‌وتمام به نياكان ادبي است كه تنها شاعران قوي مرتكب به ارتكاب آن مي‌شوند.
پي‌نوشت‌ها:
هرولد بلوم (2019-1930) از مهم‌ترين منتقدان ادبي است كه نه به ‌عنوان فقط منتقد كه به مثابه مؤلف از شأن و اعتبار برخوردار است و ايده‌هايش به‌ويژه درباره رابطه ميان مؤلف و متن‌هاي پيشين در نقد آثار و متون پسامدرنيستي مطرح است. بلوم در كتاب «نبوغ» به زندگي و آثار شاعران، نويسندگان و فلاسفه از جمله مونتني، شكسپير، استاندال، بالزاك، داستايفسكي، چخوف، بورخس و بكت و... سه ستاره درخشان ادبيات مدرن، جويس، پروست و كافكا مي‌پردازد كه تأثيراتي اساسي بر جامعه و انسان بعد از خود گذارده‌اند. بلوم به‌عنوان انديشمندي نخبه‌گرا، ‌با گرايشاتی رمانتيك بر اين باور بود كه «اگر زبان ادبي زاده نبوغ نباشد، خيلي زود بوي كهنگي مي‌دهد و نمي‌تواند جان تازه بگيرد» (نبوغ/ هرولد بلوم/ ترجمه محبوبه مهاجر). در ميان نوابغ بلوم براي شكسپير جايگاهي منحصربه‌فرد قائل مي‌شود تا به آن حد كه او را در اصل مخترع موجودي به نام انسان مي‌داند. موجودي هوشيار، دردمند، تراژيك و داراي شخصيت كه دائما به تأمل درباره خود مي‌پردازد. بلوم در نقدي بر آثار شكسپير، سي‌وهشت نمايش‌نامه او را كه از آن ميان بيست‌وچهارتاي آنها را شاهكار ادبيات غرب مي‌داند مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌دهد - جالب آن است كه در بسياري موارد در تحليل شكسپير از فرويد مدد مي‌گيرد- از نگاه نخبه‌گرايانه، ‌رمانتيك و غيرتاريخي بلوم كل جامعه به يك معنا تكرار ايده مهم‌ترين شكل‌هاي متنوعي از زندگي است كه در اصل از شكسپير نشئت گرفته است.
1، 2) آشنايي با شكسپير، پل استراترن، ترجمه مهسا ملك‌مرزبان
3) «اضطراب تأثير» نام كتابي است از هرولد بلوم كه در 1973 نوشته شده است.
4، 9) نبوغ، هرولد بلوم، ترجمه محبوبه مهاجر
5) «نقشه بدخواني» نام كتابي است از هرولد بلوم كه در 1975 نوشته شده.
6) «هر ايده‌ي نويني كه در خيال مي‌پروراني/ كوششي بيهوده است/ چون حتي اگر ايده‌ات را در صفحاتي بي‌شمار بر قلم براني/ باز اين بورخس است كه پيش از آن تو را تمام‌و‌كمال بر قلم رانده است». شعري از امانوئل موخيكا لائينت، رمان‌نويس آرژانتيني، در ستايش از بورخس (با بورخس، آلبرتو مانگوئل، ترجمه كيوان باجغلي)
7) شعري از بورخس
8) بورخس عليه بورخس، بورخس، ترجمه فرامرز خردمند

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.