|

نوشته‌هایی از شمیم بهار

شرق: «توی تاکسی اول ساکت بود بعد شروع کرد باز از پدرش حرف زدن و قضیه‌ی تصادف ماشین و از خانه‌شان که شمیران بود اینجا که رسید یکدفعه گفت شمیران را که دیده بود میخواست جاهای دیگر را ببیند به شوفر تاکسی گفت برگردد شهر و برگشتیم شهر و باران هم که ول کن نبود به شوفر گفت برویم توپخانه شاید هیچ اسم دیگری یادش نیامد رفتیم میدان توپخانه و گفت پیاده شو خلاصه آمدیم پایین و همینطور زیر باران راه افتادیم توی خیابانها که مثلا تهران را ببینیم اولش همه‌اش مردم را تماشا میکرد و من از فرنگی‌بازیش عصبانی بودم و یک طوری بود که دلم میخواست توی این حرفها کشیده نشوم ولی پابه‌پای من میامد و ذوق کرده بود و مرتب میگفت چه خوب بعد دیدم نه نمیشود و باران هم که بود داشتم بیشتر عصبانی میشدم و لج کرده بودم خلاصه توی دلم گفتم یک راه رفتنی نشانش بدهم و پیچیدیم پایین و افتادیم به رفتن و حسابی تماشا کردن من هم شروع کردم به توضیح دادن طوری که آدم از سر غیظ توضیح میدهد و اول هم پرس و جو کرده بود که من کدام مقاله‌ها را مینویسم زیر باران که بودیم شروع کردم به گفتن این که توی روزنامه چکار میکنم و خبرهای همان روز را هم برایش تعریف کردم که خوب یادم هست یک بابایی زده بود مادر و خواهر و بچه‌اش را زخمی کرده بود یادم نیست چرا ولی درست که حرف نمیزد و همه‌اش انگلیسی بود با این که ما کلی توی مدرسه انگلیسی خوانده بودیم بعدش هم رفته بودیم کلاس خصوصی مرتب باید میپرسیدم یعنی چی تازه بعدش هم میگفت این را نمیشود به فارسی گفت و همه‌اش از این بازیها بود یعنی اینقدر هم بد نبود و یک حالتی داشت که نمیدانم چطور بنویسم».
آنچه آمد سطرهایی است از یکی از بهترین قصه‌های کوتاه تاریخ قصه کوتاه فارسی؛ قصه «ابر بارانش گرفته‌ست» از شمیم بهار، نویسنده‌ای که جز چند قصه که در دهه‌ 40 و اوایل دهه 50 از او در مجله «اندیشه و هنر» منتشر شد، دیگر قصه‌ای منتشر نکرد؛ اگرچه در زندگی‌نامه او که به قلم داریوش کیارس در پایان کتاب اخیرا منتشرشده «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» آمده «از آغاز 40سالگی منحصرا در کار نوشتن رمان بوده است». آنچه اما عجالتا از قصه‌های او در دسترس است همان چند قصه چاپ‌شده در «اندیشه و هنر» است در دهه‌های 40 و اوایل 50؛ همان قصه‌هایی که اکنون دفتر نخست «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» را شامل می‌شود. «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» مجموعه نوشته‌هایی داستانی و غیرداستانی از شمیم بهار است که با اجازه خود او در نشر بیدگل منتشر شده است. این مجموعه شامل سه دفتر است و آثاری از شمیم بهار را شامل می‌شود که در طول دهه 40 و نیمه اول دهه 50 نوشته شده‌اند. دفتر اول کتاب شامل قصه‌های شمیم بهار است؛ قصه‌هایی که اولین بار در مجله «اندیشه و هنر» منتشر شده‌اند. این قصه‌ها عبارت‌اند از: «اینجا که هستیم» ، «پاییز»، «ابر بارانش گرفته‌ست»، اردیبهشت چهل‌و‌شش»، «شش حکایت کوتاه از گیتی سروش» و «سه داستان عاشقانه».
شمیم بهار اما به‌جز قصه‌نویسی، در نشریات مختلف یادداشت‌هایی درباره ادبیات و سینما هم می‌نوشت. این یادداشت‌ها که دفتر دوم کتاب «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» را تشکیل می‌دهند، عبارت‌اند از: «یادداشت درباره‌ی تنگسیر»، «چهره‌ی ناشناخته‌ی ولادیمیر نابوکف»، «مدیر مدرسه و نون‌والقلم و جلال آل‌احمد»، «مشکل ترجمه‌ی الیوت و نقدی بر ترجمه‌ی چهار کوارتت»، «درباره‌ی یک تجربه‌ی سینمایی»، «توضیحی درباره‌ی سیاوش در تخت جمشید(کار فریدون رهنما)»، «راهنمای فیلم»، «میکلانجلو انتونیونی/ آگراندیسمان(1966)»، «ستنلی کوبریک/ راز کیهان(1968)»، «فرنکلین شفنر/ بهترین مرد(1964)»، «آرتور پن/ بانی و کلاید(1967)»، «ژان- پییر ملویل/ سامورایی(1967)»، «هوارد هاوکز/ الدورادو(1966)» و «فرنک پری/ شناگر(1968)». دفتر سوم کتاب «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» فیلمنامه‌ای است از شمیم بهار با عنوان «عاشقانه» که چنان‌که در توضیح داریوش کیارس در پایان کتاب آمده، تنها اثر باقی‌مانده «از طرح‌ها و فیلمنامه‌های تمام و ناتمام نیمه‌ی اول دهه‌ی پنجاه» شمیم بهار است.
نسلی که دسترسی‌اش به مجلات قدیمی دشوار بوده، قصه‌های شمیم بهار را اغلب یا در اینترنت یا احیانا در نسخه‌هایی که این قصه‌ها در آنها کنار هم و در یک کتاب به‌صورت افست چاپ شده خوانده است. اکنون انتشار «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» فرصتی است برای بازخوانی این قصه‌ها که حالا دسترس‌پذیرتر شده‌اند. شمیم بهار تا سال‌ها جزء طیفی از نویسندگان ایرانی بود که آثارشان ناخوانده و در حاشیه مانده بود. در سال‌های اخیر قصه‌های او مورد اقبال مخاطبان جدی‌تر ادبیات قرار گرفت. سطرهایی از یکی از مهم‌ترین قصه‌های او، «ابر بارانش گرفته‌ست»، در آغاز این نوشته آمد. اینک قسمتی از یکی از یادداشت‌های سینمایی دفتر دوم این کتاب که یادداشتی است درباره فیلم وسترن «الدورادو» به کارگردانی هوارد هاوکز: «الدورادو یک وسترن بسیار خوب و بسیار ساده و بسیار گرم و بسیار غنی‌ست- اثر یک استاد: هوارد هاوکز. فیلم اما از یک طرف (اولا) دقیقا از سنت وسترنهای هالیوود دنباله‌روی میکند و (ثانیا) اساسا بازسازی وسترن پیشین هاوکز ریوبراووست: و بنابراین برغم (یا به دلیل؟) تا این اندازه در قید سنت بودن نمونه‌ی درخشانی‌ست از خلاقیت هاوکز - یک فیلم کامل و بی‌نقص. فیلم از طرف دیگر در همه‌ی لحظه‌ها و مطلقا به دور از هر تعقید یا هر به اصطلاح نوپردازی متظاهرانه‌ی رسم روز یک اثر نمایشی خالص باقی میماند: و بنابراین نه تنها بدل نمیگردد به مجموعه‌ای از یک رشته فکر (رشته فکرهای احتمالا تصنعی که بشکل مفاهیم عمیق در پس حرکتهای دوربین و میزانسنهای هر صحنه مخفی میشوند و به زحمت میکوشند به واقعیت زندگی نزدیک شوند) بلکه به یکباره به خلق سینمایی واقعیت میرسد.
همه‌ی این نکته‌ها اگر دیدارهای مکرر از فیلم و حرف زدن از فیلم و حتی نوشتن و بسیار نوشتن درباره‌ی فیلم را لذتبخش میگردانند یادداشتی کوتاه از این دست را (متضمن دلایل موفقیت فیلم) تقریبا غیرممکن میسازند. شاید تنها از راه جزئیات و مثالهای متعدد و فهرست‌وار بتوان درباره‌ی چندتایی از مایه‌ها و ظرافتها و صحنه‌های خوب فیلم توضیح داد - و فیلم البته پر از چیزهای خوب است.
استخوان‌بندی قالب فیلم. با در نظر داشتن این که فیلم کم و بیش به شخصیتهای اصلی و عاملهای کلی ریو براوو وفادار باقی میماند (و بدون مقایسه‌ی دو فیلم با یکدیگر یا طرح مسئله‌ی بازساختن فیلمی که یک بار ساخته شده و پاسخ شوخی/ جدی هاوکز در این مورد - که همه بحث‌هایی دیگر است) نگاهی میاندازم به قالبی که هاوکز و نویسنده‌ی داستان فیلم - لی برکت - پدید میسازند: یعنی نحوه‌ی گرد آوردن دوباره‌ی قهرمان فیلم (در اینجا کول تورنتن) و یک مست و یک جوان بی‌تجربه و یک پیرمرد در شهر الدورادو و بیان مبارزه‌ای که به‌هرحال به نفع آنان خاتمه می‌یابد. و میبینیم که مشکلهای اصلی در دستهای هاوکز همه مسائلی بسیار بدیهی مینمایند: تداوم و توازن و یکپارچگی فیلم - بدون یک صحنه‌ی اضافی و یک شخصیت اضافی و بدون حتی یک لحظه‌ی تلف شده یا خسته‌کننده و بدون حتی یک مکث در وزن کلی فیلم و برغم تضاد ظاهری بین سطحها و لحنهای مختلف صحنه‌ها...».

شرق: «توی تاکسی اول ساکت بود بعد شروع کرد باز از پدرش حرف زدن و قضیه‌ی تصادف ماشین و از خانه‌شان که شمیران بود اینجا که رسید یکدفعه گفت شمیران را که دیده بود میخواست جاهای دیگر را ببیند به شوفر تاکسی گفت برگردد شهر و برگشتیم شهر و باران هم که ول کن نبود به شوفر گفت برویم توپخانه شاید هیچ اسم دیگری یادش نیامد رفتیم میدان توپخانه و گفت پیاده شو خلاصه آمدیم پایین و همینطور زیر باران راه افتادیم توی خیابانها که مثلا تهران را ببینیم اولش همه‌اش مردم را تماشا میکرد و من از فرنگی‌بازیش عصبانی بودم و یک طوری بود که دلم میخواست توی این حرفها کشیده نشوم ولی پابه‌پای من میامد و ذوق کرده بود و مرتب میگفت چه خوب بعد دیدم نه نمیشود و باران هم که بود داشتم بیشتر عصبانی میشدم و لج کرده بودم خلاصه توی دلم گفتم یک راه رفتنی نشانش بدهم و پیچیدیم پایین و افتادیم به رفتن و حسابی تماشا کردن من هم شروع کردم به توضیح دادن طوری که آدم از سر غیظ توضیح میدهد و اول هم پرس و جو کرده بود که من کدام مقاله‌ها را مینویسم زیر باران که بودیم شروع کردم به گفتن این که توی روزنامه چکار میکنم و خبرهای همان روز را هم برایش تعریف کردم که خوب یادم هست یک بابایی زده بود مادر و خواهر و بچه‌اش را زخمی کرده بود یادم نیست چرا ولی درست که حرف نمیزد و همه‌اش انگلیسی بود با این که ما کلی توی مدرسه انگلیسی خوانده بودیم بعدش هم رفته بودیم کلاس خصوصی مرتب باید میپرسیدم یعنی چی تازه بعدش هم میگفت این را نمیشود به فارسی گفت و همه‌اش از این بازیها بود یعنی اینقدر هم بد نبود و یک حالتی داشت که نمیدانم چطور بنویسم».
آنچه آمد سطرهایی است از یکی از بهترین قصه‌های کوتاه تاریخ قصه کوتاه فارسی؛ قصه «ابر بارانش گرفته‌ست» از شمیم بهار، نویسنده‌ای که جز چند قصه که در دهه‌ 40 و اوایل دهه 50 از او در مجله «اندیشه و هنر» منتشر شد، دیگر قصه‌ای منتشر نکرد؛ اگرچه در زندگی‌نامه او که به قلم داریوش کیارس در پایان کتاب اخیرا منتشرشده «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» آمده «از آغاز 40سالگی منحصرا در کار نوشتن رمان بوده است». آنچه اما عجالتا از قصه‌های او در دسترس است همان چند قصه چاپ‌شده در «اندیشه و هنر» است در دهه‌های 40 و اوایل 50؛ همان قصه‌هایی که اکنون دفتر نخست «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» را شامل می‌شود. «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» مجموعه نوشته‌هایی داستانی و غیرداستانی از شمیم بهار است که با اجازه خود او در نشر بیدگل منتشر شده است. این مجموعه شامل سه دفتر است و آثاری از شمیم بهار را شامل می‌شود که در طول دهه 40 و نیمه اول دهه 50 نوشته شده‌اند. دفتر اول کتاب شامل قصه‌های شمیم بهار است؛ قصه‌هایی که اولین بار در مجله «اندیشه و هنر» منتشر شده‌اند. این قصه‌ها عبارت‌اند از: «اینجا که هستیم» ، «پاییز»، «ابر بارانش گرفته‌ست»، اردیبهشت چهل‌و‌شش»، «شش حکایت کوتاه از گیتی سروش» و «سه داستان عاشقانه».
شمیم بهار اما به‌جز قصه‌نویسی، در نشریات مختلف یادداشت‌هایی درباره ادبیات و سینما هم می‌نوشت. این یادداشت‌ها که دفتر دوم کتاب «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» را تشکیل می‌دهند، عبارت‌اند از: «یادداشت درباره‌ی تنگسیر»، «چهره‌ی ناشناخته‌ی ولادیمیر نابوکف»، «مدیر مدرسه و نون‌والقلم و جلال آل‌احمد»، «مشکل ترجمه‌ی الیوت و نقدی بر ترجمه‌ی چهار کوارتت»، «درباره‌ی یک تجربه‌ی سینمایی»، «توضیحی درباره‌ی سیاوش در تخت جمشید(کار فریدون رهنما)»، «راهنمای فیلم»، «میکلانجلو انتونیونی/ آگراندیسمان(1966)»، «ستنلی کوبریک/ راز کیهان(1968)»، «فرنکلین شفنر/ بهترین مرد(1964)»، «آرتور پن/ بانی و کلاید(1967)»، «ژان- پییر ملویل/ سامورایی(1967)»، «هوارد هاوکز/ الدورادو(1966)» و «فرنک پری/ شناگر(1968)». دفتر سوم کتاب «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» فیلمنامه‌ای است از شمیم بهار با عنوان «عاشقانه» که چنان‌که در توضیح داریوش کیارس در پایان کتاب آمده، تنها اثر باقی‌مانده «از طرح‌ها و فیلمنامه‌های تمام و ناتمام نیمه‌ی اول دهه‌ی پنجاه» شمیم بهار است.
نسلی که دسترسی‌اش به مجلات قدیمی دشوار بوده، قصه‌های شمیم بهار را اغلب یا در اینترنت یا احیانا در نسخه‌هایی که این قصه‌ها در آنها کنار هم و در یک کتاب به‌صورت افست چاپ شده خوانده است. اکنون انتشار «دهه‌ی 40 و مشق‌های دیگر» فرصتی است برای بازخوانی این قصه‌ها که حالا دسترس‌پذیرتر شده‌اند. شمیم بهار تا سال‌ها جزء طیفی از نویسندگان ایرانی بود که آثارشان ناخوانده و در حاشیه مانده بود. در سال‌های اخیر قصه‌های او مورد اقبال مخاطبان جدی‌تر ادبیات قرار گرفت. سطرهایی از یکی از مهم‌ترین قصه‌های او، «ابر بارانش گرفته‌ست»، در آغاز این نوشته آمد. اینک قسمتی از یکی از یادداشت‌های سینمایی دفتر دوم این کتاب که یادداشتی است درباره فیلم وسترن «الدورادو» به کارگردانی هوارد هاوکز: «الدورادو یک وسترن بسیار خوب و بسیار ساده و بسیار گرم و بسیار غنی‌ست- اثر یک استاد: هوارد هاوکز. فیلم اما از یک طرف (اولا) دقیقا از سنت وسترنهای هالیوود دنباله‌روی میکند و (ثانیا) اساسا بازسازی وسترن پیشین هاوکز ریوبراووست: و بنابراین برغم (یا به دلیل؟) تا این اندازه در قید سنت بودن نمونه‌ی درخشانی‌ست از خلاقیت هاوکز - یک فیلم کامل و بی‌نقص. فیلم از طرف دیگر در همه‌ی لحظه‌ها و مطلقا به دور از هر تعقید یا هر به اصطلاح نوپردازی متظاهرانه‌ی رسم روز یک اثر نمایشی خالص باقی میماند: و بنابراین نه تنها بدل نمیگردد به مجموعه‌ای از یک رشته فکر (رشته فکرهای احتمالا تصنعی که بشکل مفاهیم عمیق در پس حرکتهای دوربین و میزانسنهای هر صحنه مخفی میشوند و به زحمت میکوشند به واقعیت زندگی نزدیک شوند) بلکه به یکباره به خلق سینمایی واقعیت میرسد.
همه‌ی این نکته‌ها اگر دیدارهای مکرر از فیلم و حرف زدن از فیلم و حتی نوشتن و بسیار نوشتن درباره‌ی فیلم را لذتبخش میگردانند یادداشتی کوتاه از این دست را (متضمن دلایل موفقیت فیلم) تقریبا غیرممکن میسازند. شاید تنها از راه جزئیات و مثالهای متعدد و فهرست‌وار بتوان درباره‌ی چندتایی از مایه‌ها و ظرافتها و صحنه‌های خوب فیلم توضیح داد - و فیلم البته پر از چیزهای خوب است.
استخوان‌بندی قالب فیلم. با در نظر داشتن این که فیلم کم و بیش به شخصیتهای اصلی و عاملهای کلی ریو براوو وفادار باقی میماند (و بدون مقایسه‌ی دو فیلم با یکدیگر یا طرح مسئله‌ی بازساختن فیلمی که یک بار ساخته شده و پاسخ شوخی/ جدی هاوکز در این مورد - که همه بحث‌هایی دیگر است) نگاهی میاندازم به قالبی که هاوکز و نویسنده‌ی داستان فیلم - لی برکت - پدید میسازند: یعنی نحوه‌ی گرد آوردن دوباره‌ی قهرمان فیلم (در اینجا کول تورنتن) و یک مست و یک جوان بی‌تجربه و یک پیرمرد در شهر الدورادو و بیان مبارزه‌ای که به‌هرحال به نفع آنان خاتمه می‌یابد. و میبینیم که مشکلهای اصلی در دستهای هاوکز همه مسائلی بسیار بدیهی مینمایند: تداوم و توازن و یکپارچگی فیلم - بدون یک صحنه‌ی اضافی و یک شخصیت اضافی و بدون حتی یک لحظه‌ی تلف شده یا خسته‌کننده و بدون حتی یک مکث در وزن کلی فیلم و برغم تضاد ظاهری بین سطحها و لحنهای مختلف صحنه‌ها...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.