|

مسئوليت نظام آموزشي در برابر کودکان امروز چيست؟

مسعود کريمي . معلم

ويژگي جوامع امروزي و دوران ما، تغييرات سريع و دائمي است. اگر از ما سؤال شود چه خبرهايي از کودکان، نوجوانان و جوانان داريم، هرکس به نوبه خود مشاهدات متنوعي دارد. بعضي از مشاهدات ما به‌عنوان يک معلم و علاقه‌مند به موضوع آموزش و رشد کودکان و جوانان، عبارت‌اند از:
1. کودکان گرفتار انواع جعبه‌هاي جادویي و تجهيزات الکترونيکي امروزي هستند که بيشتر از آنکه با يکديگر و اجتماع اطراف خود گفت‌و‌گو کنند، از طريق آن وسايل يا با خود آن بازي‌ها ارتباط برقرار مي‌کنند.
2. محله‌هاي بازي و تعاملات کوچه و خيابان کودکان از بين رفته است و حتي اغلب از فضاي باز مدارس هم خبري نيست. کودکان ساعات بيشتري را در خانه‌هاي غالبا بدون حياط و آپارتماني خود مي‌گذرانند و با تعداد کمتري از هم‌سن‌و‌سالان خود و جامعه ارتباط دارند.
3. فردگرايي و تنهايي در کودکان بيشتر مشاهده مي‌شود.
4. در سراسر شهر، خانه و مدرسه، در معرض اطلاعات، اخبار و تبليغاتي قرار دارند که خواسته يا ناخواسته، ذهن آنان را از مسائل کودکي جدا مي‌‌کند.
5. والدين کودکان در معرض رسانه‌هايي هستند که اخبار انواع بحران‌هاي اقتصادي، مالي، اجتماعي و انساني از طرق مختلف به گوششان مي‌رسد و کودکان ناخواسته در معرض اخبار ناگوار و ترس و هراس از جنگ و نا‌امني‌هاي اجتماعي و اقتصادي قرار مي‌گيرند.
6. مشکل بي‌كاري گسترده و دشواري پيدا‌کردن شغلي مناسب در جوامع امروزي، موضوعي است که کودکان از سنين نوجواني با آن مواجه مي‌شوند.
7. در اقصا نقاط جامعه، شهر و حتي روستا، کلاس‌هاي بي‌شماري وجود دارد که کودکان به توصيه والدين، همسايه و خويشاوندان‌شان بايد براي موفقيت در آينده طي کنند. درس‌هايي که بعدها خواهند فهميد که چه فايده‌اي براي آنها دارد و اغلب ربطي با نياز و بستر زندگي آنها ندارد.
8. مراحل و مقاطع زندگي کودکان با مراحل و مقاطع زندگي والدين يا بزرگ‌ترهاي آنها به نحو شديدي متفاوت است و همواره بخش بزرگي از جامعه در حال بررسي اين نکته هستند که در زمان ما اصلا اين مقاطع وجود نداشت يا اگر وجود داشت، مربوط به سن‌هاي بالاتر بود. يکي از سخت‌ترين تصميم‌‌هاي والدين براي کودکان‌شان، اين است که کودکان چه چيزهايي را در چه سني بايد داشته باشند؟ مثلا استقلال، موبايل، اينترنت، کار و... .
اکنون سؤال اين است که با وجود چنين شرايطي که جزء مختصات اجتماعي جوامع امروزي است، کودکان چگونه بايد براي آينده‌اي سرشار از تجربه، خوشبختي و موفقيت توانمند شوند؟
براي توانمندکردن کودکان لازم است رويکردهاي خود را به آموزش بازنگري کنيم. حقيقت اين است که ما مربيان واقعا نمي‌توانيم با درس‌دادن آنها را توانمند کنيم. ما مي‌توانيم با ايجاد فضاي مناسب، آنها را ترغيب کنيم که خودشان را توانمند کنند و براي اين امر لازم است رويکردهاي آموزشي خود را به‌درستي انتخاب کنيم. برخي از رويکردهاي جاري و مطرح در سطح جامعه ما به قرار زير است:
- بچه‌ها لازم است باسواد باشند و به‌گونه‌اي تربيت شوند که علوم مختلف را آموخته‌اند؛ نه الزاما علومي که در زندگي به آن نياز دارند، بلکه علومي را که برنامه‌ريزان آموزشي بر اساس سنت‌هاي آموزشي براي رشد آنها لازم مي‌شمارند.
- تلاش داريم کودکاني نخبه، عالم و موفق تربيت کنيم. ما (مربيان و مسئولان آموزشي) توجه ويژه‌اي به افزايش مهارت پاسخ‌دادن به آزمون‌‌هاي متنوع داريم. اصولا کودکانمان را براي آزمون‌دادن تربيت مي‌کنيم که از وروديه مدرسه تا استخدام در مراحل عالي، انواع آزمون‌ها را بدهند. آموزش مي‌دهيم تا آزمون بگيريم و آزمون مي‌گيريم تا پذيرش براي تحصيل صادر کنيم.
- لازم است از فرصت کودکي براي يادگيري علوم و هنرهاي مختلف به‌درستي استفاده شود.
رويکرد ديگر مي‌گويد:
- هر کودکي منحصر‌به‌فرد بوده و لازم است استعداد و توانايي کودکان از سوی خودشان جست‌و‌جو و کشف شود.
- کودکان در بستر زندگي و جامعه‌ خود رشد مي‌يابند و لازم است آنها را ياري کنيم تا توانايي‌هاي خود را کشف و مهارت‌هاي لازم زندگي را پيدا کنند.
- لازم است کودکان آموزش ببينند و رشد يابند تا يادگيري را کشف کنند.
- کودکان لازم است توانمند شوند تا بتوانند با استقلال، زندگي خود را بسازند.
- ما (مربيان و مسئولان آموزش) تلاش مي‌کنيم کودکان بتوانند تعادل و صلح با تمام اطراف در حال تغيير خود را بيابند و فرايند زندگي صلح‌آميز در آنان شکل بگيرد.
- لازم است کودکان رشد کنند تا مسئوليت تغييرات آينده را بپذيرند؛ تغييراتي که روش زندگي آنها را با ما متفاوت مي‌کند.
- کودکان بايد شاد‌بودن و با شادابي زندگي‌کردن را در خود رشد داده و حفظ کنند.
لازم است نظام آموزشي ما بار ديگر اين سؤال را از خود بپرسد که مأموريت اصلي‌اش در کشور چيست و با چه رويکردي و چگونه مي‌خواهيم آموزش دهيم؟
آموزش متوازن اجتماعي و مالي، بخشي از کل موضوع آموزش کودکان است. در اين آموزش، کودکان ترغيب مي‌شوند از لحاظ مالي و اجتماعي خود را توانمند کنند و عاملان تغيير و بهبود در جامعه خود باشند. اين آموزش بر پنج محور اصلي استوار است:
1. کشف و جست‌و‌جوي خود (کشف توانمندي‌ها، منحصر‌به‌فرد‌دانستن خود، کسب اعتماد‌به‌نفس و جست‌و‌جوي هويت اجتماعي خود)
2. حقوق و مسئوليت (درک حقوق فردي، فهم حق براي همه افراد، کنار هم قراردادن حق و مسئوليت، شناخت حقوق کودک)
3. منابع و پس‌انداز (شناخت منابع، فهم اهميت حفاظت از منابع، پس‌انداز و خرج، انتخاب الگوي پس‌انداز، وام‌گيرنده خوب و پس‌انداز‌کننده خوب، عادت پس‌انداز و شناخت مؤسسات مالي)
4. برنامه‌ريزي و بودجه‌بندي (هدف‌گذاري، تنظيم منابع، شناخت زمان و تيم)
5. اقدام ابتکاري اجتماعي و مالي (سازماندهي اقدام اجتماعي يا مالي، طرح‌ريزي يا اقدام).
چنين روش‌هاي آموزشي در اغلب کشورهاي دنيا اعم از پيشرفته و در‌حال‌توسعه، در مناطق مختلف روستايي و شهري در تمام قاره‌ها در حال اجراست. بسياري از وزارتخانه‌هاي آموزش‌و‌پرورش و بانک‌هاي مرکزي و سازمان‌هاي مردم‌نهاد، مدارس و اوليا‌ و ‌مربيان بر لزوم اين آموزش‌ها واقف بوده و در حال توسعه آن هستند. در تمام اين نوع آموزش‌ها، اصل اول توانمند‌کردن معلمان و نشان‌دادن راه‌هاي تسهيلگري و يادگيري فعال به آنان است؛ به‌طوري‌که معلم در هر منطقه‌اي متناسب با نياز و امکانات آن منطقه بتواند آموزش را با تجربه و زندگي اجتماعي و مالي کودکان بياميزد. کودکان و نوجوانان توانسته‌اند نقش مؤثري در جوامع محلي خود داشته باشند و با مراکز اجتماعي و مالي، ارتباط مؤثري برقرار کنند.

ويژگي جوامع امروزي و دوران ما، تغييرات سريع و دائمي است. اگر از ما سؤال شود چه خبرهايي از کودکان، نوجوانان و جوانان داريم، هرکس به نوبه خود مشاهدات متنوعي دارد. بعضي از مشاهدات ما به‌عنوان يک معلم و علاقه‌مند به موضوع آموزش و رشد کودکان و جوانان، عبارت‌اند از:
1. کودکان گرفتار انواع جعبه‌هاي جادویي و تجهيزات الکترونيکي امروزي هستند که بيشتر از آنکه با يکديگر و اجتماع اطراف خود گفت‌و‌گو کنند، از طريق آن وسايل يا با خود آن بازي‌ها ارتباط برقرار مي‌کنند.
2. محله‌هاي بازي و تعاملات کوچه و خيابان کودکان از بين رفته است و حتي اغلب از فضاي باز مدارس هم خبري نيست. کودکان ساعات بيشتري را در خانه‌هاي غالبا بدون حياط و آپارتماني خود مي‌گذرانند و با تعداد کمتري از هم‌سن‌و‌سالان خود و جامعه ارتباط دارند.
3. فردگرايي و تنهايي در کودکان بيشتر مشاهده مي‌شود.
4. در سراسر شهر، خانه و مدرسه، در معرض اطلاعات، اخبار و تبليغاتي قرار دارند که خواسته يا ناخواسته، ذهن آنان را از مسائل کودکي جدا مي‌‌کند.
5. والدين کودکان در معرض رسانه‌هايي هستند که اخبار انواع بحران‌هاي اقتصادي، مالي، اجتماعي و انساني از طرق مختلف به گوششان مي‌رسد و کودکان ناخواسته در معرض اخبار ناگوار و ترس و هراس از جنگ و نا‌امني‌هاي اجتماعي و اقتصادي قرار مي‌گيرند.
6. مشکل بي‌كاري گسترده و دشواري پيدا‌کردن شغلي مناسب در جوامع امروزي، موضوعي است که کودکان از سنين نوجواني با آن مواجه مي‌شوند.
7. در اقصا نقاط جامعه، شهر و حتي روستا، کلاس‌هاي بي‌شماري وجود دارد که کودکان به توصيه والدين، همسايه و خويشاوندان‌شان بايد براي موفقيت در آينده طي کنند. درس‌هايي که بعدها خواهند فهميد که چه فايده‌اي براي آنها دارد و اغلب ربطي با نياز و بستر زندگي آنها ندارد.
8. مراحل و مقاطع زندگي کودکان با مراحل و مقاطع زندگي والدين يا بزرگ‌ترهاي آنها به نحو شديدي متفاوت است و همواره بخش بزرگي از جامعه در حال بررسي اين نکته هستند که در زمان ما اصلا اين مقاطع وجود نداشت يا اگر وجود داشت، مربوط به سن‌هاي بالاتر بود. يکي از سخت‌ترين تصميم‌‌هاي والدين براي کودکان‌شان، اين است که کودکان چه چيزهايي را در چه سني بايد داشته باشند؟ مثلا استقلال، موبايل، اينترنت، کار و... .
اکنون سؤال اين است که با وجود چنين شرايطي که جزء مختصات اجتماعي جوامع امروزي است، کودکان چگونه بايد براي آينده‌اي سرشار از تجربه، خوشبختي و موفقيت توانمند شوند؟
براي توانمندکردن کودکان لازم است رويکردهاي خود را به آموزش بازنگري کنيم. حقيقت اين است که ما مربيان واقعا نمي‌توانيم با درس‌دادن آنها را توانمند کنيم. ما مي‌توانيم با ايجاد فضاي مناسب، آنها را ترغيب کنيم که خودشان را توانمند کنند و براي اين امر لازم است رويکردهاي آموزشي خود را به‌درستي انتخاب کنيم. برخي از رويکردهاي جاري و مطرح در سطح جامعه ما به قرار زير است:
- بچه‌ها لازم است باسواد باشند و به‌گونه‌اي تربيت شوند که علوم مختلف را آموخته‌اند؛ نه الزاما علومي که در زندگي به آن نياز دارند، بلکه علومي را که برنامه‌ريزان آموزشي بر اساس سنت‌هاي آموزشي براي رشد آنها لازم مي‌شمارند.
- تلاش داريم کودکاني نخبه، عالم و موفق تربيت کنيم. ما (مربيان و مسئولان آموزشي) توجه ويژه‌اي به افزايش مهارت پاسخ‌دادن به آزمون‌‌هاي متنوع داريم. اصولا کودکانمان را براي آزمون‌دادن تربيت مي‌کنيم که از وروديه مدرسه تا استخدام در مراحل عالي، انواع آزمون‌ها را بدهند. آموزش مي‌دهيم تا آزمون بگيريم و آزمون مي‌گيريم تا پذيرش براي تحصيل صادر کنيم.
- لازم است از فرصت کودکي براي يادگيري علوم و هنرهاي مختلف به‌درستي استفاده شود.
رويکرد ديگر مي‌گويد:
- هر کودکي منحصر‌به‌فرد بوده و لازم است استعداد و توانايي کودکان از سوی خودشان جست‌و‌جو و کشف شود.
- کودکان در بستر زندگي و جامعه‌ خود رشد مي‌يابند و لازم است آنها را ياري کنيم تا توانايي‌هاي خود را کشف و مهارت‌هاي لازم زندگي را پيدا کنند.
- لازم است کودکان آموزش ببينند و رشد يابند تا يادگيري را کشف کنند.
- کودکان لازم است توانمند شوند تا بتوانند با استقلال، زندگي خود را بسازند.
- ما (مربيان و مسئولان آموزش) تلاش مي‌کنيم کودکان بتوانند تعادل و صلح با تمام اطراف در حال تغيير خود را بيابند و فرايند زندگي صلح‌آميز در آنان شکل بگيرد.
- لازم است کودکان رشد کنند تا مسئوليت تغييرات آينده را بپذيرند؛ تغييراتي که روش زندگي آنها را با ما متفاوت مي‌کند.
- کودکان بايد شاد‌بودن و با شادابي زندگي‌کردن را در خود رشد داده و حفظ کنند.
لازم است نظام آموزشي ما بار ديگر اين سؤال را از خود بپرسد که مأموريت اصلي‌اش در کشور چيست و با چه رويکردي و چگونه مي‌خواهيم آموزش دهيم؟
آموزش متوازن اجتماعي و مالي، بخشي از کل موضوع آموزش کودکان است. در اين آموزش، کودکان ترغيب مي‌شوند از لحاظ مالي و اجتماعي خود را توانمند کنند و عاملان تغيير و بهبود در جامعه خود باشند. اين آموزش بر پنج محور اصلي استوار است:
1. کشف و جست‌و‌جوي خود (کشف توانمندي‌ها، منحصر‌به‌فرد‌دانستن خود، کسب اعتماد‌به‌نفس و جست‌و‌جوي هويت اجتماعي خود)
2. حقوق و مسئوليت (درک حقوق فردي، فهم حق براي همه افراد، کنار هم قراردادن حق و مسئوليت، شناخت حقوق کودک)
3. منابع و پس‌انداز (شناخت منابع، فهم اهميت حفاظت از منابع، پس‌انداز و خرج، انتخاب الگوي پس‌انداز، وام‌گيرنده خوب و پس‌انداز‌کننده خوب، عادت پس‌انداز و شناخت مؤسسات مالي)
4. برنامه‌ريزي و بودجه‌بندي (هدف‌گذاري، تنظيم منابع، شناخت زمان و تيم)
5. اقدام ابتکاري اجتماعي و مالي (سازماندهي اقدام اجتماعي يا مالي، طرح‌ريزي يا اقدام).
چنين روش‌هاي آموزشي در اغلب کشورهاي دنيا اعم از پيشرفته و در‌حال‌توسعه، در مناطق مختلف روستايي و شهري در تمام قاره‌ها در حال اجراست. بسياري از وزارتخانه‌هاي آموزش‌و‌پرورش و بانک‌هاي مرکزي و سازمان‌هاي مردم‌نهاد، مدارس و اوليا‌ و ‌مربيان بر لزوم اين آموزش‌ها واقف بوده و در حال توسعه آن هستند. در تمام اين نوع آموزش‌ها، اصل اول توانمند‌کردن معلمان و نشان‌دادن راه‌هاي تسهيلگري و يادگيري فعال به آنان است؛ به‌طوري‌که معلم در هر منطقه‌اي متناسب با نياز و امکانات آن منطقه بتواند آموزش را با تجربه و زندگي اجتماعي و مالي کودکان بياميزد. کودکان و نوجوانان توانسته‌اند نقش مؤثري در جوامع محلي خود داشته باشند و با مراکز اجتماعي و مالي، ارتباط مؤثري برقرار کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.