20 هزار فرسنگ در عمق فناوري!
هومن فرزامي. مشاور هوشمندي فناوري
معمولا از يک شتابدهنده يا سرمايهگذار خطرپذير توقع داريم به استارتاپهايي ورود کند که مبتني بر فناوري بالغ و تجاريشده، مدل کسبوکار شفاف، بازار آماده، سرعت رشد بالا و مقياسپذيري سريع باشند. فعاليتهاي شتابدهي سنتي هم بر همين اساس تعريف شده است: در مدتزماني کوتاه و فشرده، با حمايت مالي مشخص و مربيگري از جنس آموزشهاي کسبوکاري براي بنيانگذاران. در مقابل براي استارتاپهايي که هيچکدام از اين ويژگيها را نداشته باشند، منطقا اين مدل شتابدهي جواب نميدهد و احتمالا توقع داريم که اين استارتاپها مقبوليت چنداني هم نداشته باشند. اما استارتاپهايي وجود دارند از جنس مفهوم «فناوري عميق Deep Techs» که ويژگيهاي ظاهرا جذاب بالا را ندارند ولي به شدت در سطح جهاني مقبوليت روبهرشدي دارند. طبق گزارشهاي جهاني، سرمايهگذاري خطرپذير در فناوريهاي عميق سه برابر سريعتر از استارتاپهاي کسبوکار به مشتري (B2C) در حال رشد است. همچنين درصد استارتاپهاي فناوري عميق نسبت به مجموع ديگر استارتاپها در حال افزايش است و تقريبا نيمي از استارتاپهايي که در سطح جهان ايجاد ميشوند اکنون در زيرمجموعههاي مربوط به فناوري عميق قرار دارند (دو برابر سهمي که آنها در سالهاي 2010 تا 2011 داشتند). علاوه بر اين، بر حسب مجموع قراردادهاي تأمين مالي در مرحله اوليه چرخه عمر استارتاپها، بيشترين رشد در تأمين مالي مربوط به حوزههاي فناوري عميق است. اما فناوريهاي عميق چيست و براي رشد و شتابدهي اين استارتاپها چه بايد کرد؟ با اينکه کنکاش در مفهوم فناوري عميق اهميت بسياري دارد، با اين حال در اين نوشته بيشتر به سؤال دوم ميپردازم. «فناوري عميق» در استارتاپها و بهطور کلي ميان مفاهيم فناوري و نوآوري، ويژگي متمايزي دارد. اين مفهوم در واقع به طبقهاي خاص از استارتاپها اشاره دارد که نوع خاصي از فناوري را محور ارزشآفريني خود قرار دادهاند. در تعريف، فناوريهاي عميق به استارتاپهايي ميگويند که روي يک کشف علمي قابل توجه يا نوآوري تکنيکي تمرکز کردهاند، به طور مثال استارتاپ فعال در حوزههاي زيستفناوري، مواد پيشرفته، الکترونيک، هوش مصنوعي يا پردازش کوانتومي عموما در اين گروه هستند. فناوريهاي عميق، بسيار پيشرفته هستند و اگر توسعه پيدا کنند، کاربردهاي بالقوه زيادي در صنايع مختلف خواهند داشت. بهطور مثال فرض کنيد استارتاپي روي داروي مبارزه با سرطان فعاليت کند يا آنتيويروسي را براي مبارزه فراگير با خانواده ويروس کرونا ارائه کند، ماشينهاي خودران و پهپادهاي هوشمند بسازد يا فناوريهاي پيشرفته ژنتيک براي کشاورزي توسعه دهد. همه اينها نمونههايي از استارتاپهاي فناوري عميق هستند. اما برگرديم به سؤال اصلي؛ استارتاپهاي فناوري عميق چه نيازهايي دارند و سرمايهگذاران خطرپذير و شتابدهندهها به چه شکل بايد با اين استارتاپها مواجه شوند؟ استارتاپهاي فناوري عميق به تحقيق و توسعه و فرايند تجاريسازي طولانيتر، سرمايهگذاري کلان با ريسک بالا، مدل تجاري منحصربهفرد، پايگاه تحقيقاتي و آزمايشگاهي قوي و پيشرفته نياز دارند. سرمايهگذاران و شتابدهندهها بايد آماده باشند که دوره بازگشت سرمايه اين استارتاپها طولانيتر و هزينه آزمايشهاي آنها بسيار گران است. حتي فرصت پايلوت، چشمانداز بازار و آينده اين فناوريها بسيار چالشي و با عدم قطعيت بالاست. از نگاه ديگر ميتوانيم به صورت سادهتر، نيازهاي استارتاپهاي فناوري عميق را با کمک دو محور و چهار حالت، بررسي کنيم.
محورهاي فناوري عميق
محور اول: «سطح آمادگي فناوري» يا همان خطکش TRL (فناوري در سطح هشتم و نهم است يا در سطح اول تا هفتم). توضيح اينکه مرحله اول تا هفتم شامل ايده تا نمونه اوليه ميشود و در مراحل هشتم و نهم، محصول براي ارائه به بازار آماده است. در محور دوم «آمادگي بازار» سنجيده ميشود. يعني بازار و مشتري براي پذيرش فناوري آماده است يا خير.
حالتهاي فناوري عميق
حالت نخست: در حالت نخست هم فناوري بالغ است و هم بازار آماده. استارتاپهاي اين دسته نيازمند دسترسي به دادههاي مشتريان صنعتي، برند و اعتبار، کانالهاي توزيع هدفمند و بازاريابي تخصصي در صنعت هستند. به طور مثال استارتاپي که با کلانداده و هوش مصنوعي ميخواهد متغيرهاي يک کوره ذوب را کنترل و زمان، انرژي و هزينه را بهينه کند ميتواند در اين دسته قرار گيرد.
حالت دوم: در حالت دوم فناوري بالغ است ولي بازار و مشتري هنوز نسبت به آن پذيرش ندارند. در اين حالت همچنان بايد مسئله شبکه توزيع را حل کرد و مقاومت در مقابل تغيير را در بازار کاهش داد. علاوهبراين، استارتاپها در اين حالت نياز دارند که دانش ويژه تجاري براي فروش محصول به يک صنعت خاص را در اختيار داشته باشند. همچنين در اين حالت، کسب فرصت پايلوت در صنعت و نمايش کاربردها و نتايج فناوري، مسئله جدي استارتاپها است. به عنوان نمونه، استارتاپي که براي مديريت يک سايت صنعتي و مسائل ايمني آن راهکاری مبتنيبر فناوري پوشيدني و واقعيت مجازي ارائه ميدهد، ميتواند در اين دسته قرار گيرد.
حالت سوم: در اين حالت بازار براي پذيرش فناوري آمادگي دارد ولي فناوري هنوز توسعه پيدا نکرده است. استارتاپها در اين حالت به کسب دانش تخصصی و فني نياز دارند و براي آنها جذب همکاراني از مجموعههاي تحقيقاتي و دانشگاهي در اولويت است. علاوهبراين زيرساختهاي پيشرفته فني و تجهیزاتي براي توسعه دانش فني نياز خواهد بود. برخي استارتاپهاي دارويي در حوزه زيستفناوري در اين دسته قرار دارند.
حالت چهارم: در حالت چهارم، هم فناوري عميق در مرحله ايده و اثبات مفهومي است و هم بازار براي پذيرش آن آماده نيست. در اين مرحله تمامي منابع قبلي مورد نياز است، بهويژه استمداد از منابع دولتي و مشارکت با دانشگاهها متداول است. مرحله چهارم اهميت زيادي دارد زيرا با توسعه آن، استارتاپ به يکي از سه مرحله قبلي وارد ميشود. برخي استارتاپهاي حوزه علومشناختي يا علوم فضايي در اين دسته قرار ميگيرند.
شتابدهندههاي فناوري عميق
علاوه بر تمرکز بر رفع نيازهاي استارتاپهاي حوزه فناوريهاي عميق، بهطورکلي پيشنهاد شده است شتابدهندههايي که ميخواهند در حوزه اين استارتاپها ورود پيدا کنند چند اصل کلي را رعايت کنند. نخست بهصورت تخصصي به حوزه فناوريهاي عميق ورود پيدا کنند. تخصصيشدن سبب ميشود که پيگيري تحولات پيچيده سادهتر شود. همچنين با تخصصيشدن، مشکل پراکندگي و کمبود مربيان متخصص، سرمايهگذاران حرفهاي و استارتاپهاي توانمند فناوري عميق، راحتتر مديريت ميشود. شتابدهندهها بايد براي دورههاي طولانيتر و منعطف شتابدهي آماده باشند و در دورههاي شتابدهي لازم است تعاملات بين استارتاپهاي فناوري عميق، بهمنظور همآموزي افزايش يابد و باتوجه به پيچيدگي مدل رشد و موفقيت اين استارتاپها، فرايند انتقال دانش و تجارب بين استارتاپهاي پيشين و استارتاپهاي جديد بيشتر مورد توجه قرار گيرد. شتابدهندههاي فناوري عميق باید بيشتر به سمت شخصيسازي برنامههاي شتابدهي براي هر استارتاپ حرکت کنند و با وجود اينکه برنامههاي عمومي شتابدهي مفيد خواهد بود ولي نيازهاي اين دست از استارتاپها اغلب منحصربهفرد است. علاوهبراين ايجاد زيرساخت فني و
تحقيقاتي، مجاورت يا همکاري راهبردي با مراکز پژوهشي، آزمايشگاههاي تخصصي يا شهرکهاي تخصصي صنعتي، اقدام مناسبي است که شتابدهندههاي فناوريهاي عميق ميتوانند براي استارتاپهاي اين حوزه انجام دهند. همچنين به سبب سرعت تحولات فناورانه و تأثير آنها بر موفقيت اين نوع استارتاپها، شتابدهندههاي فناوري عميق بايد به نحوي خدمت پايش هوشمندانه فناوري را براي استارتاپها و توسعه اکوسيستم استارتاپي خود فراهم کنند. نکته آخر اينکه، بدون داشتن يک چشمانداز بينالمللي، رشد و موفقيت يک استارتاپ فناوري عميق عملا عقيم خواهد بود. باید توجه كرد که بينالملليشدن هم در حوزه بازاريابي، مربيگري، جذب سرمايه و هم ساير خدمات شتابدهي الزامي است. با تمام چالشها و پيچيدگيهاي فناوري عميق، روندهای جهاني نشان ميدهد استارتاپهاي فناوري عميق به سرعت در کانون توجه قرار گرفتهاند. با اين حال مدلهاي شتابدهي و فهم کلي اکوسيستم استارتاپي ايران، خيلي متوجه موضوع استارتاپهاي فناوريهاي عميق نيست و همچنان با وجود ظرفيتهاي شگرف علمي در حوزههاي فني و تخصصي، مدلهاي سنتيتر شتابدهي و استارتاپهاي مبتنيبر نوآوري در مدل کسبوکار، محور توجه
شتابدهندهها و سرمايهگذاران خطرپذير هستند. در کل پرداختن به استارتاپهاي فناوري عميق، اهميت راهبردي دارد و نيازمند مطالعات گسترده و آگاهيبخشي به اکوسيستم نوپاي استارتاپي ايران است؛ بهويژه باتوجه به ظرفيت مراکز تحقيقاتي، نيروي انساني دانشمحور و زيرساخت تجهيزاتي در دانشگاهها، مراکز پژوهشي و بنگاههاي بزرگ ايران، اکوسيستم استارتاپهاي فناوريهاي عميق براي رشد و پويايي، توجه بيشتري ميطلبد.
معمولا از يک شتابدهنده يا سرمايهگذار خطرپذير توقع داريم به استارتاپهايي ورود کند که مبتني بر فناوري بالغ و تجاريشده، مدل کسبوکار شفاف، بازار آماده، سرعت رشد بالا و مقياسپذيري سريع باشند. فعاليتهاي شتابدهي سنتي هم بر همين اساس تعريف شده است: در مدتزماني کوتاه و فشرده، با حمايت مالي مشخص و مربيگري از جنس آموزشهاي کسبوکاري براي بنيانگذاران. در مقابل براي استارتاپهايي که هيچکدام از اين ويژگيها را نداشته باشند، منطقا اين مدل شتابدهي جواب نميدهد و احتمالا توقع داريم که اين استارتاپها مقبوليت چنداني هم نداشته باشند. اما استارتاپهايي وجود دارند از جنس مفهوم «فناوري عميق Deep Techs» که ويژگيهاي ظاهرا جذاب بالا را ندارند ولي به شدت در سطح جهاني مقبوليت روبهرشدي دارند. طبق گزارشهاي جهاني، سرمايهگذاري خطرپذير در فناوريهاي عميق سه برابر سريعتر از استارتاپهاي کسبوکار به مشتري (B2C) در حال رشد است. همچنين درصد استارتاپهاي فناوري عميق نسبت به مجموع ديگر استارتاپها در حال افزايش است و تقريبا نيمي از استارتاپهايي که در سطح جهان ايجاد ميشوند اکنون در زيرمجموعههاي مربوط به فناوري عميق قرار دارند (دو برابر سهمي که آنها در سالهاي 2010 تا 2011 داشتند). علاوه بر اين، بر حسب مجموع قراردادهاي تأمين مالي در مرحله اوليه چرخه عمر استارتاپها، بيشترين رشد در تأمين مالي مربوط به حوزههاي فناوري عميق است. اما فناوريهاي عميق چيست و براي رشد و شتابدهي اين استارتاپها چه بايد کرد؟ با اينکه کنکاش در مفهوم فناوري عميق اهميت بسياري دارد، با اين حال در اين نوشته بيشتر به سؤال دوم ميپردازم. «فناوري عميق» در استارتاپها و بهطور کلي ميان مفاهيم فناوري و نوآوري، ويژگي متمايزي دارد. اين مفهوم در واقع به طبقهاي خاص از استارتاپها اشاره دارد که نوع خاصي از فناوري را محور ارزشآفريني خود قرار دادهاند. در تعريف، فناوريهاي عميق به استارتاپهايي ميگويند که روي يک کشف علمي قابل توجه يا نوآوري تکنيکي تمرکز کردهاند، به طور مثال استارتاپ فعال در حوزههاي زيستفناوري، مواد پيشرفته، الکترونيک، هوش مصنوعي يا پردازش کوانتومي عموما در اين گروه هستند. فناوريهاي عميق، بسيار پيشرفته هستند و اگر توسعه پيدا کنند، کاربردهاي بالقوه زيادي در صنايع مختلف خواهند داشت. بهطور مثال فرض کنيد استارتاپي روي داروي مبارزه با سرطان فعاليت کند يا آنتيويروسي را براي مبارزه فراگير با خانواده ويروس کرونا ارائه کند، ماشينهاي خودران و پهپادهاي هوشمند بسازد يا فناوريهاي پيشرفته ژنتيک براي کشاورزي توسعه دهد. همه اينها نمونههايي از استارتاپهاي فناوري عميق هستند. اما برگرديم به سؤال اصلي؛ استارتاپهاي فناوري عميق چه نيازهايي دارند و سرمايهگذاران خطرپذير و شتابدهندهها به چه شکل بايد با اين استارتاپها مواجه شوند؟ استارتاپهاي فناوري عميق به تحقيق و توسعه و فرايند تجاريسازي طولانيتر، سرمايهگذاري کلان با ريسک بالا، مدل تجاري منحصربهفرد، پايگاه تحقيقاتي و آزمايشگاهي قوي و پيشرفته نياز دارند. سرمايهگذاران و شتابدهندهها بايد آماده باشند که دوره بازگشت سرمايه اين استارتاپها طولانيتر و هزينه آزمايشهاي آنها بسيار گران است. حتي فرصت پايلوت، چشمانداز بازار و آينده اين فناوريها بسيار چالشي و با عدم قطعيت بالاست. از نگاه ديگر ميتوانيم به صورت سادهتر، نيازهاي استارتاپهاي فناوري عميق را با کمک دو محور و چهار حالت، بررسي کنيم.
محورهاي فناوري عميق
محور اول: «سطح آمادگي فناوري» يا همان خطکش TRL (فناوري در سطح هشتم و نهم است يا در سطح اول تا هفتم). توضيح اينکه مرحله اول تا هفتم شامل ايده تا نمونه اوليه ميشود و در مراحل هشتم و نهم، محصول براي ارائه به بازار آماده است. در محور دوم «آمادگي بازار» سنجيده ميشود. يعني بازار و مشتري براي پذيرش فناوري آماده است يا خير.
حالتهاي فناوري عميق
حالت نخست: در حالت نخست هم فناوري بالغ است و هم بازار آماده. استارتاپهاي اين دسته نيازمند دسترسي به دادههاي مشتريان صنعتي، برند و اعتبار، کانالهاي توزيع هدفمند و بازاريابي تخصصي در صنعت هستند. به طور مثال استارتاپي که با کلانداده و هوش مصنوعي ميخواهد متغيرهاي يک کوره ذوب را کنترل و زمان، انرژي و هزينه را بهينه کند ميتواند در اين دسته قرار گيرد.
حالت دوم: در حالت دوم فناوري بالغ است ولي بازار و مشتري هنوز نسبت به آن پذيرش ندارند. در اين حالت همچنان بايد مسئله شبکه توزيع را حل کرد و مقاومت در مقابل تغيير را در بازار کاهش داد. علاوهبراين، استارتاپها در اين حالت نياز دارند که دانش ويژه تجاري براي فروش محصول به يک صنعت خاص را در اختيار داشته باشند. همچنين در اين حالت، کسب فرصت پايلوت در صنعت و نمايش کاربردها و نتايج فناوري، مسئله جدي استارتاپها است. به عنوان نمونه، استارتاپي که براي مديريت يک سايت صنعتي و مسائل ايمني آن راهکاری مبتنيبر فناوري پوشيدني و واقعيت مجازي ارائه ميدهد، ميتواند در اين دسته قرار گيرد.
حالت سوم: در اين حالت بازار براي پذيرش فناوري آمادگي دارد ولي فناوري هنوز توسعه پيدا نکرده است. استارتاپها در اين حالت به کسب دانش تخصصی و فني نياز دارند و براي آنها جذب همکاراني از مجموعههاي تحقيقاتي و دانشگاهي در اولويت است. علاوهبراين زيرساختهاي پيشرفته فني و تجهیزاتي براي توسعه دانش فني نياز خواهد بود. برخي استارتاپهاي دارويي در حوزه زيستفناوري در اين دسته قرار دارند.
حالت چهارم: در حالت چهارم، هم فناوري عميق در مرحله ايده و اثبات مفهومي است و هم بازار براي پذيرش آن آماده نيست. در اين مرحله تمامي منابع قبلي مورد نياز است، بهويژه استمداد از منابع دولتي و مشارکت با دانشگاهها متداول است. مرحله چهارم اهميت زيادي دارد زيرا با توسعه آن، استارتاپ به يکي از سه مرحله قبلي وارد ميشود. برخي استارتاپهاي حوزه علومشناختي يا علوم فضايي در اين دسته قرار ميگيرند.
شتابدهندههاي فناوري عميق
علاوه بر تمرکز بر رفع نيازهاي استارتاپهاي حوزه فناوريهاي عميق، بهطورکلي پيشنهاد شده است شتابدهندههايي که ميخواهند در حوزه اين استارتاپها ورود پيدا کنند چند اصل کلي را رعايت کنند. نخست بهصورت تخصصي به حوزه فناوريهاي عميق ورود پيدا کنند. تخصصيشدن سبب ميشود که پيگيري تحولات پيچيده سادهتر شود. همچنين با تخصصيشدن، مشکل پراکندگي و کمبود مربيان متخصص، سرمايهگذاران حرفهاي و استارتاپهاي توانمند فناوري عميق، راحتتر مديريت ميشود. شتابدهندهها بايد براي دورههاي طولانيتر و منعطف شتابدهي آماده باشند و در دورههاي شتابدهي لازم است تعاملات بين استارتاپهاي فناوري عميق، بهمنظور همآموزي افزايش يابد و باتوجه به پيچيدگي مدل رشد و موفقيت اين استارتاپها، فرايند انتقال دانش و تجارب بين استارتاپهاي پيشين و استارتاپهاي جديد بيشتر مورد توجه قرار گيرد. شتابدهندههاي فناوري عميق باید بيشتر به سمت شخصيسازي برنامههاي شتابدهي براي هر استارتاپ حرکت کنند و با وجود اينکه برنامههاي عمومي شتابدهي مفيد خواهد بود ولي نيازهاي اين دست از استارتاپها اغلب منحصربهفرد است. علاوهبراين ايجاد زيرساخت فني و
تحقيقاتي، مجاورت يا همکاري راهبردي با مراکز پژوهشي، آزمايشگاههاي تخصصي يا شهرکهاي تخصصي صنعتي، اقدام مناسبي است که شتابدهندههاي فناوريهاي عميق ميتوانند براي استارتاپهاي اين حوزه انجام دهند. همچنين به سبب سرعت تحولات فناورانه و تأثير آنها بر موفقيت اين نوع استارتاپها، شتابدهندههاي فناوري عميق بايد به نحوي خدمت پايش هوشمندانه فناوري را براي استارتاپها و توسعه اکوسيستم استارتاپي خود فراهم کنند. نکته آخر اينکه، بدون داشتن يک چشمانداز بينالمللي، رشد و موفقيت يک استارتاپ فناوري عميق عملا عقيم خواهد بود. باید توجه كرد که بينالملليشدن هم در حوزه بازاريابي، مربيگري، جذب سرمايه و هم ساير خدمات شتابدهي الزامي است. با تمام چالشها و پيچيدگيهاي فناوري عميق، روندهای جهاني نشان ميدهد استارتاپهاي فناوري عميق به سرعت در کانون توجه قرار گرفتهاند. با اين حال مدلهاي شتابدهي و فهم کلي اکوسيستم استارتاپي ايران، خيلي متوجه موضوع استارتاپهاي فناوريهاي عميق نيست و همچنان با وجود ظرفيتهاي شگرف علمي در حوزههاي فني و تخصصي، مدلهاي سنتيتر شتابدهي و استارتاپهاي مبتنيبر نوآوري در مدل کسبوکار، محور توجه
شتابدهندهها و سرمايهگذاران خطرپذير هستند. در کل پرداختن به استارتاپهاي فناوري عميق، اهميت راهبردي دارد و نيازمند مطالعات گسترده و آگاهيبخشي به اکوسيستم نوپاي استارتاپي ايران است؛ بهويژه باتوجه به ظرفيت مراکز تحقيقاتي، نيروي انساني دانشمحور و زيرساخت تجهيزاتي در دانشگاهها، مراکز پژوهشي و بنگاههاي بزرگ ايران، اکوسيستم استارتاپهاي فناوريهاي عميق براي رشد و پويايي، توجه بيشتري ميطلبد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.