|

علوم اعصاب در زندگی روزمره

ماجرای مغز انسان ماجرایی پیچیده است. نمی‌توان به این سادگی‌ها گفت که چطور در اولین روزهای زندگی‌مان به ایده‌ها شکل می‌دهیم؟ چگونه تصمیم‌های مهم‌مان را می‌گیریم؟ چگونه رؤیا می‌بینیم و تصور می‌کنیم؟ چرا احساسات و هیجانات خاصی داریم؟ مغزمان چگونه تغییر می‌کند و ما همراه با آن چه تغییراتی می‌کنیم؟ چگونه تصورمان در مورد خوب و منصف‌بودن شکل می‌گیرد و بسیار زودتر از آنچه فکر می‌کنیم رشد می‌کند؟ در این خصوص کتاب‌های بسیاری نوشته‌ شده که پاسخ‌هایی تخصصی به این پرسش‌ها می‌دهند. اما کتاب علمی عامیانه هم در این زمینه کم نیست؛ ازجمله کتاب «زندگی پنهان ذهن» اثر ماریانو سیگمان که به‌تازگی به همت نشر نو به فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است. این کتاب از حوزه‌های فیزیک، ریاضیات، فلسفه، پزشکی، زیست‌شناسی، روان‌شناسی، مردم‌شناسی، زبان‌شناسی و همچنین آشپزی، شعبده‌بازی، شطرنج، موسیقی، ادبیات و هنر بهره می‌گیرد تا نشان دهد علوم اعصاب چگونه در زندگی به‌ خدمت ما در‌می‌آید و عیان می‌کند که چطور بیکرانگی نورون‌های درون مغزمان نحوه ادراک و احساس و استدلال و ارتباط ما را می‌سازند. سیگمان دانشمند فیزیک‌خوانده‌، از چهره‌های بین‌المللی پیشرو در علوم اعصاب‌ شناختی یادگیری و تصمیم‌گیری است. او بنیان‌گذار «آزمایشگاه علوم اعصاب یکپارچه» در دانشگاه بوئنوس‌آیرس است. این کتاب را می‌توان خلاصه‌ای دانست از علم اعصاب که از منظر خود نویسنده بیان می‌شود. او علم اعصاب را شیوه‌ای می‌داند که به ما در ارتباط با یکدیگر کمک می‌کند. از این منظر، علم اعصاب را ابزار دیگری می‌داند برای کاوش بشر در بیان سایه‌ها، رنگ‌ها، و تفاوت‌های ظریف آنچه احساس می‌کنیم و آنچه فکر می‌کنیم، تا برای دیگران و خودمان قابل فهم باشد.
امیلی دیکینسن، شاعر آمریکایی، زمانی گفته بود: «مغز عمیق‌تر از دریاست»‌. با کمک این تعبیر می‌توان گفت کتاب سیگمان راهنمای مناسبی است برای کشف ورطه‌های پنهان این دریا. در کتاب حاضر استعاره‌های روشنگر کم نیستند. نویسنده در این کتاب به ظرایف و عجایب ذهن انسان می‌پردازد و مخاطب را با مفاهیم ناآشنایی همچون «نبردهای ناآگاهانه درونی»، «خواب‌های واضح»، «مغزهای دوزبانه» و «نوزادانی که ذهن را می‌خوانند» آشنا می‌کند. سیگمان از آرای متفکرانی برجسته چون چامسکی، تورینگ، روسو، افلاطون، سی‌گن و فروید در تحلیل خود استفاده می‌کند. هدف سیگمان در کتاب حاضر کشف ذهن انسان است تا از این طریق به درک عمیق‌تری از خودمان برسیم. او در کل کتاب از دور مغز را نظاره و مطالعه می‌کند. به جایی می‌‌رود که افکار در آنجا شروع می‌کنند به شکل‌گیری؛ جایی که روان‌شناسی و علم اعصاب به هم می‌رسند. او این عرصه را به اقیانوسی تشبیه می‌کند که بسیاری افراد از رشته‌های مختلف در آن کار کرده‌اند: از زیست‌شناسان و فیزیک‌دانان و ریاضی‌دانان گرفته تا روان‌شناسان، مردم‌شناسان، زبان‌شناسان، فیلسوفان و پزشکان. این کتاب نتیجه چنین ترکیبی است.
کتاب حاضر در شش فصل تنظیم شده است. نویسنده در فصل اول به «کودکی» می‌پردازد. او نشان می‌دهد که مغز خیلی بیش از آنکه شروع کنیم به صحبت‌کردن، آماده زبان است. همچنین نشان می‌دهد از همان اول این تصور را که چه چیزی خوب و چه چیزی درست و منصفانه است شکل می‌دهیم و سپس به نظری درباره همکاری و رقابت می‌رسیم که بعدها بر ارتباط‌مان با دیگران و خودمان تأثیر می‌گذارد. در فصل دوم به بررسی چیزی می‌پردازد که خطی محو و ظریف تعیین می‌کند میان آن چیزی که می‌خواهیم انجام دهیم و آن چیزی که انجام می‌دهیم. او نشان می‌دهد که اختلاف‌هایی کوچک در مدارهای تصمیم‌گیرنده مغز می‌تواند شیوه تصمیم‌گیری ما را به‌شدت تغییر دهد، از ساده‌ترین و پیچیده‌ترین تصمیم‌هایی که از ما موجود اجتماعی می‌سازد. فصول سوم و چهارم نیز به پر‌ رمز و رازترین جنبه تفکر و مغز انسان، یعنی آگاهی، اختصاص دارد. نویسنده این فصول را با نظریه فروید و آخرین تحولات علوم اعصاب می‌خواند. در این فصل حالت‌های مختلف آگاهی بررسی می‌شود، چیزهایی مانند رؤیاهای واضح و شفاف و فکرکردن تحت تأثیر داروهای توهم‌زا. دو فصل آخر کتاب نیز به پرسش‌هایی می‌پردازد دراین‌باره که مغز در شرایط مختلف، از زندگی روزمره گرفته تا تحصیلات رسمی، چگونه یاد می‌گیرد. برای نمونه به این سؤال پاسخ می‌دهد که آیا درست است یادگیری یک زبان جدید برای یک بزرگ‌سال بسیار سخت‌تر از کودک است؟ نویسنده در این فصول به تاریخ یادگیری می‌پردازد و نگاهی می‌اندازد به تلاش‌ها و توانایی‌ها، به تحولات شدیدی که با یادگیری خواندن در ذهن‌مان اتفاق می‌افتد و به آمادگی مغز برای تغییرکردن. کتاب حاضر طرحی اجمالی ارائه می‌دهد از اینکه چگونه می‌توان با بهره‌بردن مسئولانه از تمامی این دانش بزرگ‌ترین آزمایش جمعی در تاریخ بشر را که همانا مدرسه است، بهبود بخشید.

ماجرای مغز انسان ماجرایی پیچیده است. نمی‌توان به این سادگی‌ها گفت که چطور در اولین روزهای زندگی‌مان به ایده‌ها شکل می‌دهیم؟ چگونه تصمیم‌های مهم‌مان را می‌گیریم؟ چگونه رؤیا می‌بینیم و تصور می‌کنیم؟ چرا احساسات و هیجانات خاصی داریم؟ مغزمان چگونه تغییر می‌کند و ما همراه با آن چه تغییراتی می‌کنیم؟ چگونه تصورمان در مورد خوب و منصف‌بودن شکل می‌گیرد و بسیار زودتر از آنچه فکر می‌کنیم رشد می‌کند؟ در این خصوص کتاب‌های بسیاری نوشته‌ شده که پاسخ‌هایی تخصصی به این پرسش‌ها می‌دهند. اما کتاب علمی عامیانه هم در این زمینه کم نیست؛ ازجمله کتاب «زندگی پنهان ذهن» اثر ماریانو سیگمان که به‌تازگی به همت نشر نو به فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است. این کتاب از حوزه‌های فیزیک، ریاضیات، فلسفه، پزشکی، زیست‌شناسی، روان‌شناسی، مردم‌شناسی، زبان‌شناسی و همچنین آشپزی، شعبده‌بازی، شطرنج، موسیقی، ادبیات و هنر بهره می‌گیرد تا نشان دهد علوم اعصاب چگونه در زندگی به‌ خدمت ما در‌می‌آید و عیان می‌کند که چطور بیکرانگی نورون‌های درون مغزمان نحوه ادراک و احساس و استدلال و ارتباط ما را می‌سازند. سیگمان دانشمند فیزیک‌خوانده‌، از چهره‌های بین‌المللی پیشرو در علوم اعصاب‌ شناختی یادگیری و تصمیم‌گیری است. او بنیان‌گذار «آزمایشگاه علوم اعصاب یکپارچه» در دانشگاه بوئنوس‌آیرس است. این کتاب را می‌توان خلاصه‌ای دانست از علم اعصاب که از منظر خود نویسنده بیان می‌شود. او علم اعصاب را شیوه‌ای می‌داند که به ما در ارتباط با یکدیگر کمک می‌کند. از این منظر، علم اعصاب را ابزار دیگری می‌داند برای کاوش بشر در بیان سایه‌ها، رنگ‌ها، و تفاوت‌های ظریف آنچه احساس می‌کنیم و آنچه فکر می‌کنیم، تا برای دیگران و خودمان قابل فهم باشد.
امیلی دیکینسن، شاعر آمریکایی، زمانی گفته بود: «مغز عمیق‌تر از دریاست»‌. با کمک این تعبیر می‌توان گفت کتاب سیگمان راهنمای مناسبی است برای کشف ورطه‌های پنهان این دریا. در کتاب حاضر استعاره‌های روشنگر کم نیستند. نویسنده در این کتاب به ظرایف و عجایب ذهن انسان می‌پردازد و مخاطب را با مفاهیم ناآشنایی همچون «نبردهای ناآگاهانه درونی»، «خواب‌های واضح»، «مغزهای دوزبانه» و «نوزادانی که ذهن را می‌خوانند» آشنا می‌کند. سیگمان از آرای متفکرانی برجسته چون چامسکی، تورینگ، روسو، افلاطون، سی‌گن و فروید در تحلیل خود استفاده می‌کند. هدف سیگمان در کتاب حاضر کشف ذهن انسان است تا از این طریق به درک عمیق‌تری از خودمان برسیم. او در کل کتاب از دور مغز را نظاره و مطالعه می‌کند. به جایی می‌‌رود که افکار در آنجا شروع می‌کنند به شکل‌گیری؛ جایی که روان‌شناسی و علم اعصاب به هم می‌رسند. او این عرصه را به اقیانوسی تشبیه می‌کند که بسیاری افراد از رشته‌های مختلف در آن کار کرده‌اند: از زیست‌شناسان و فیزیک‌دانان و ریاضی‌دانان گرفته تا روان‌شناسان، مردم‌شناسان، زبان‌شناسان، فیلسوفان و پزشکان. این کتاب نتیجه چنین ترکیبی است.
کتاب حاضر در شش فصل تنظیم شده است. نویسنده در فصل اول به «کودکی» می‌پردازد. او نشان می‌دهد که مغز خیلی بیش از آنکه شروع کنیم به صحبت‌کردن، آماده زبان است. همچنین نشان می‌دهد از همان اول این تصور را که چه چیزی خوب و چه چیزی درست و منصفانه است شکل می‌دهیم و سپس به نظری درباره همکاری و رقابت می‌رسیم که بعدها بر ارتباط‌مان با دیگران و خودمان تأثیر می‌گذارد. در فصل دوم به بررسی چیزی می‌پردازد که خطی محو و ظریف تعیین می‌کند میان آن چیزی که می‌خواهیم انجام دهیم و آن چیزی که انجام می‌دهیم. او نشان می‌دهد که اختلاف‌هایی کوچک در مدارهای تصمیم‌گیرنده مغز می‌تواند شیوه تصمیم‌گیری ما را به‌شدت تغییر دهد، از ساده‌ترین و پیچیده‌ترین تصمیم‌هایی که از ما موجود اجتماعی می‌سازد. فصول سوم و چهارم نیز به پر‌ رمز و رازترین جنبه تفکر و مغز انسان، یعنی آگاهی، اختصاص دارد. نویسنده این فصول را با نظریه فروید و آخرین تحولات علوم اعصاب می‌خواند. در این فصل حالت‌های مختلف آگاهی بررسی می‌شود، چیزهایی مانند رؤیاهای واضح و شفاف و فکرکردن تحت تأثیر داروهای توهم‌زا. دو فصل آخر کتاب نیز به پرسش‌هایی می‌پردازد دراین‌باره که مغز در شرایط مختلف، از زندگی روزمره گرفته تا تحصیلات رسمی، چگونه یاد می‌گیرد. برای نمونه به این سؤال پاسخ می‌دهد که آیا درست است یادگیری یک زبان جدید برای یک بزرگ‌سال بسیار سخت‌تر از کودک است؟ نویسنده در این فصول به تاریخ یادگیری می‌پردازد و نگاهی می‌اندازد به تلاش‌ها و توانایی‌ها، به تحولات شدیدی که با یادگیری خواندن در ذهن‌مان اتفاق می‌افتد و به آمادگی مغز برای تغییرکردن. کتاب حاضر طرحی اجمالی ارائه می‌دهد از اینکه چگونه می‌توان با بهره‌بردن مسئولانه از تمامی این دانش بزرگ‌ترین آزمایش جمعی در تاریخ بشر را که همانا مدرسه است، بهبود بخشید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.