|

به روایت بورخس و کاسارس

شرق: زیاد خواندن جزء فعالیت‌های عادی و روزانه نویسندگان بزرگ و نیز نویسندگانی است که اگر هم جزء نویسندگان بزرگ نیستند، نویسندگانی حرفه‌ای و کاربلدند که نوشتن برایشان تفنن نیست. اما نویسندگانی هستند که خود کتاب‌اند و تجسم کتاب و کتابخانه؛ به نحوی که کتاب و کتابخانه انگار اصلا جزئی از جسم‌شان شده است. خورخه لوئیس بورخس یکی از این نویسندگان است. نویسنده هزارتوی کتاب‌ها و متن‌ها. از دید بورخس خواندن یک کتاب و بازنویسی حتی عین‌‌به‌عین آن گویی مترادف نوشتن متنی تازه است. رونویسی صرف از یک متن هم متنی تازه پدید می‌آورد. این ایده را بورخس در قصه «پیر منار مؤلف دن‌کیشوت» مطرح کرده است. در کتاب «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» بورخس و آدولوفو بیوی کاسارس هم با همین ایده دست‌به‌کار بازنویسی متون دیگران شده‌اند، اگرچه به بازنویسی صرف این متون بسنده نکرده‌اند بلکه جوهر روایی و داستانی این متون را بیرون کشیده‌اند. «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» با ترجمه ونداد جلیلی در نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. این مجموعه شامل قصه‌هایی است از گذشته‌های دور و نزدیک؛ از دورترین اعصار تا حوالی عصر حاضر. در این مجموعه هم تکه‌هایی از «پنچاتنترا» (همان کلیله‌و‌دمنه خودمان) آمده و هم نوشته‌هایی از کافکا و برتراند راسل و الن پو و... . اهمیت این مجموعه اما در رویکرد نویسندگان به متون انتخاب‌شده و نحوه بازنویسی این متون بر اساس این رویکرد است؛ رویکردی که به وجه داستانی متن‌ها، هر متنی که باشند، اولویت داده است. در یادداشت مترجم بر ترجمه فارسی این کتاب درباره آن آمده است: «خورخه لوئیس بورخس و آدولفو بیوی کاسارس در قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده مجموعه‌ای از روایت‌های داستانی گرد آورده‌اند که اغلب بیش از آن که به داستان کوتاه شبیه باشد به حکایت و متل می‌برد و البته، همان‌گونه که در پیش‌گفتار اشاره کرده‌اند، نحوه گزینش و گردآوری و گاه ویرایش و تغییر این قطعات نیز به شیوه‌ای است که تأثیر شاخه‌های فرعی، فنون روایی و ابزارهای پرداخت داستان‌نویسی کمتر و روایت داستانی قصه‌ها برجسته‌تر باشد». چنان‌که مترجم در همین یادداشت اشاره می‌کند، متونی که بورخس و کاسارس در این کتاب گرد آورده‌اند، در بعضی موارد با اصل متن‌ها تفاوت آشکار و در بعضی موارد تفاوت‌های ناچیز دارد. مترجم در بخشی دیگر از این یادداشت به «ادراک جوهر روایت داستانی» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف بورخس و کاسارس از گردآوری این کتاب اشاره کرده. این را از پیش‌گفتار کوتاه بورخس و کاسارس بر این مجموعه به‌خوبی می‌توان دریافت. آنها در این پیش‌گفتار نوشته‌اند: «یکی از لذات انبوه ادبیات، لذت روایت داستانی است. در این کتاب خواسته‌ایم نمونه‌هایی از روایت داستانی فراهم بیاوریم که وقایعی گاه تخیلی و گاه تاریخی را شرح می‌دهد. به همین منظور متونی از ملل گوناگون و دوره‌های متفاوت کندوکاو و بررسی کرده‌ایم و منابع غنی و دیرینه شرقی را نیز به کار گرفته‌ایم. از حکایات، امثال و قصص، به شرط کوتاه‌بودن، بهره برده‌ایم. این جسارت را در خود یافته‌ایم که بگوییم آن‌چه در روایت داستانی اساسی است در این قطعات آمده است؛ باقی‌مانده فصول تشریحی، تحلیل روان‌شناختی و آرایه‌های کلامی است، خواه در خور و خواه نابه‌جا». بورخس و کاسارس پیش‌گفتار خود را این‌گونه خطاب به خواننده کتاب به پایان برده‌اند: «ای خواننده، امیدواریم که خواندن این صفحات سرگرمت کند همان‌گونه که ما را سرگرم کرده است».
ازجمله قطعات و حکایت‌هایی که در کتاب «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» آمده عبارت‌اند از: «شخص ثالث» از رابرت برتن، «بیم خشم» از احمد القلیوبی، «پیرنگ‌هایی به قلم ناتانیل هوثورن» از ناتانیل هوثورن، «سوگند زندانی» برگرفته از هزار‌و‌یک‌شب، «اشارت مرگ» از ژان کوکتو، «قصر» از دیدرو، «هر انسان دنیایی است» برگرفته از فرهنگ‌نامه جامع اسپانیایی آمریکایی، «سرگرمی» از آنری میشو، «تأملات چهارگانه» از فرانتس کافکا، «نجات» از آدولفو بیوی کاسارس، «اودین» از خورخه لوئیس بورخس و دلیا اینخنیئروس و... . آنچه می‌خوانید قطعه‌ای است از کافکا از این مجموعه با عنوان حقیقت درباره سانچو پانسا: «سانچو پانسا بی‌آن‌که هرگز به این کارش ببالد، در گذر سالیان و به برکت بهره‌ای که از انبوهی رمان‌های شهسواری و عیاری برداشت، توانست شیطانش را، که بعدها دون کیخوته نامیدش، در ساعات غروب و شب به‌گونه‌ای از خود دور براند که خواسته‌ناخواسته جنون‌آمیزترین کارهای بزرگ را به انجام برساند. بااین‌همه این کارها، به سبب نداشتن هدفی از پیش معین که به‌راستی بایستی سانچو پانسا بوده باشد، هیچ‌کس را آسیبی نرساند. سانچو پانسای آزادمرد، شاید برانگیخته از حس تعهد، دون کیخوته را در ماجراجویی‌هایش همراهی کرد و این کار برایش سرگرمی والا و سودمندی تا واپسین روزهای عمرش فراهم آورد».

شرق: زیاد خواندن جزء فعالیت‌های عادی و روزانه نویسندگان بزرگ و نیز نویسندگانی است که اگر هم جزء نویسندگان بزرگ نیستند، نویسندگانی حرفه‌ای و کاربلدند که نوشتن برایشان تفنن نیست. اما نویسندگانی هستند که خود کتاب‌اند و تجسم کتاب و کتابخانه؛ به نحوی که کتاب و کتابخانه انگار اصلا جزئی از جسم‌شان شده است. خورخه لوئیس بورخس یکی از این نویسندگان است. نویسنده هزارتوی کتاب‌ها و متن‌ها. از دید بورخس خواندن یک کتاب و بازنویسی حتی عین‌‌به‌عین آن گویی مترادف نوشتن متنی تازه است. رونویسی صرف از یک متن هم متنی تازه پدید می‌آورد. این ایده را بورخس در قصه «پیر منار مؤلف دن‌کیشوت» مطرح کرده است. در کتاب «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» بورخس و آدولوفو بیوی کاسارس هم با همین ایده دست‌به‌کار بازنویسی متون دیگران شده‌اند، اگرچه به بازنویسی صرف این متون بسنده نکرده‌اند بلکه جوهر روایی و داستانی این متون را بیرون کشیده‌اند. «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» با ترجمه ونداد جلیلی در نشر نیلوفر به چاپ رسیده است. این مجموعه شامل قصه‌هایی است از گذشته‌های دور و نزدیک؛ از دورترین اعصار تا حوالی عصر حاضر. در این مجموعه هم تکه‌هایی از «پنچاتنترا» (همان کلیله‌و‌دمنه خودمان) آمده و هم نوشته‌هایی از کافکا و برتراند راسل و الن پو و... . اهمیت این مجموعه اما در رویکرد نویسندگان به متون انتخاب‌شده و نحوه بازنویسی این متون بر اساس این رویکرد است؛ رویکردی که به وجه داستانی متن‌ها، هر متنی که باشند، اولویت داده است. در یادداشت مترجم بر ترجمه فارسی این کتاب درباره آن آمده است: «خورخه لوئیس بورخس و آدولفو بیوی کاسارس در قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده مجموعه‌ای از روایت‌های داستانی گرد آورده‌اند که اغلب بیش از آن که به داستان کوتاه شبیه باشد به حکایت و متل می‌برد و البته، همان‌گونه که در پیش‌گفتار اشاره کرده‌اند، نحوه گزینش و گردآوری و گاه ویرایش و تغییر این قطعات نیز به شیوه‌ای است که تأثیر شاخه‌های فرعی، فنون روایی و ابزارهای پرداخت داستان‌نویسی کمتر و روایت داستانی قصه‌ها برجسته‌تر باشد». چنان‌که مترجم در همین یادداشت اشاره می‌کند، متونی که بورخس و کاسارس در این کتاب گرد آورده‌اند، در بعضی موارد با اصل متن‌ها تفاوت آشکار و در بعضی موارد تفاوت‌های ناچیز دارد. مترجم در بخشی دیگر از این یادداشت به «ادراک جوهر روایت داستانی» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف بورخس و کاسارس از گردآوری این کتاب اشاره کرده. این را از پیش‌گفتار کوتاه بورخس و کاسارس بر این مجموعه به‌خوبی می‌توان دریافت. آنها در این پیش‌گفتار نوشته‌اند: «یکی از لذات انبوه ادبیات، لذت روایت داستانی است. در این کتاب خواسته‌ایم نمونه‌هایی از روایت داستانی فراهم بیاوریم که وقایعی گاه تخیلی و گاه تاریخی را شرح می‌دهد. به همین منظور متونی از ملل گوناگون و دوره‌های متفاوت کندوکاو و بررسی کرده‌ایم و منابع غنی و دیرینه شرقی را نیز به کار گرفته‌ایم. از حکایات، امثال و قصص، به شرط کوتاه‌بودن، بهره برده‌ایم. این جسارت را در خود یافته‌ایم که بگوییم آن‌چه در روایت داستانی اساسی است در این قطعات آمده است؛ باقی‌مانده فصول تشریحی، تحلیل روان‌شناختی و آرایه‌های کلامی است، خواه در خور و خواه نابه‌جا». بورخس و کاسارس پیش‌گفتار خود را این‌گونه خطاب به خواننده کتاب به پایان برده‌اند: «ای خواننده، امیدواریم که خواندن این صفحات سرگرمت کند همان‌گونه که ما را سرگرم کرده است».
ازجمله قطعات و حکایت‌هایی که در کتاب «قصه‌های کوتاه و خارق‌العاده» آمده عبارت‌اند از: «شخص ثالث» از رابرت برتن، «بیم خشم» از احمد القلیوبی، «پیرنگ‌هایی به قلم ناتانیل هوثورن» از ناتانیل هوثورن، «سوگند زندانی» برگرفته از هزار‌و‌یک‌شب، «اشارت مرگ» از ژان کوکتو، «قصر» از دیدرو، «هر انسان دنیایی است» برگرفته از فرهنگ‌نامه جامع اسپانیایی آمریکایی، «سرگرمی» از آنری میشو، «تأملات چهارگانه» از فرانتس کافکا، «نجات» از آدولفو بیوی کاسارس، «اودین» از خورخه لوئیس بورخس و دلیا اینخنیئروس و... . آنچه می‌خوانید قطعه‌ای است از کافکا از این مجموعه با عنوان حقیقت درباره سانچو پانسا: «سانچو پانسا بی‌آن‌که هرگز به این کارش ببالد، در گذر سالیان و به برکت بهره‌ای که از انبوهی رمان‌های شهسواری و عیاری برداشت، توانست شیطانش را، که بعدها دون کیخوته نامیدش، در ساعات غروب و شب به‌گونه‌ای از خود دور براند که خواسته‌ناخواسته جنون‌آمیزترین کارهای بزرگ را به انجام برساند. بااین‌همه این کارها، به سبب نداشتن هدفی از پیش معین که به‌راستی بایستی سانچو پانسا بوده باشد، هیچ‌کس را آسیبی نرساند. سانچو پانسای آزادمرد، شاید برانگیخته از حس تعهد، دون کیخوته را در ماجراجویی‌هایش همراهی کرد و این کار برایش سرگرمی والا و سودمندی تا واپسین روزهای عمرش فراهم آورد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.