|

‌ گفت‌و‌گو‌ با مصدومان و خانواده جان‌باختگان مراسم تشييع پيكر سردار سليماني ‌

روایت 48 دقیقه برزخی‌ ؛62 قربانی

محمد باقرزاده: «حشمت‌الله» در راه سفر به زاهدان و تمديد كارت اقامتش بود كه زني ناشناس آن‌طرف خط، خبري را به گوشش ‌رساند؛ دختر كوچک شما سالم ولي در بيمارستان است. دست «زينب»، دختر هشت‌ساله حشمت‌الله، چادر مادر را رها كرده بود و همين‌ جا‌‌ماندن‌ از مادر، جانش را نجات داد. او شماره تماس پدرش را به پرستاران بيمارستان داد كه خبر گم‌شدن مادر و خواهرش را اطلاع دهند. حشمت‌الله بيمارستان به بيمارستان گشت و در نهايت پيكر بي‌جان دختر 13ساله و همسر 34ساله‌اش را در سردخانه بيمارستان شفا پيدا كرد. شب كه به خانه رسيد، خبر به فاميل كوچك مهاجرش هم رسيده بود: «از در كه داخل آمدم، زينب سفت من را در بغل گرفت و گفت ديدي نتوانستي مادرم را نجات بدهي. مادرم همه‌اش تو را صدا مي‌زد، ولي تو نجاتش ندادي». خانواده شش‌نفره رحيمي در اواسط روز سه‌شنبه، 17 دي، چهارنفره شد و دو نفر را براي هميشه از دست داد؛ «معصومه نوري» و «دنيا رحيمي» دو نفر از آن 62 نفري هستند كه با پاي خود به ميدان آزادي و بدرقه سردار هم‌استاني خود رفته بودند و در كوچه‌اي تنگ قفل شدند و هيچ‌گاه به خانه برنگشتند. در آن روز و آن لحظات فشار و تنگي نفس، دست‌كم 213 نفر هم زخمي شدند كه همين چند روز پيش يكي از آنها نیز راهي سراي ابدی شد و دست‌كم دو نفر ديگرشان هم در بخش‌هاي ويژه بيمارستان‌هاي كرمان بستري‌اند.
قفل‌شدن در «بهشتي 2»؛ فاجعه چطور اتفاق افتاد؟
نبش كوچه بهشتي 2 و در ورودي اولين كوچه از سمت ميدان آزادي، بدليجات فروهر قرار دارد. مرد و زني در اين مغازه به كار مشغول‌اند كه روز حادثه در بين جمعيت‌ بودند. خانم كارگر اين مغازه مي‌گويد كه در همين كوچه آسيب ديده و با لطف خدا حالا نفس مي‌كشد: «سر همين كوچه و درست جلوي مغازه پاي چند نفر به اين نرده‌ها گير كرد و جمعيت قفل شد. من شانس آوردم و زودتر از موج جمعيت به كوچه رسيدم، هرچند هنوز پايم بي‌حس است. من دقيق نمي‌دانم چه اتفاقي بعد از ما رخ داد، ولي برادرم همين‌جا آسيب ديد و به كما رفت». شماره برادرش، «بهنام قادري» را مي‌گيرد و هماهنگ مي‌كند كه براي توضيح به محل حادثه بيايد. بهنام كارگر يك جوشكاري است و چند ساعت بعد با روايتي تازه به محل حادثه مي‌رسد. روايتي كه از زبان ديگر حادثه‌ديدگان هم تكرار مي‌شود و به نظر مي‌آيد شرح دقيق حادثه است. جواني لاغر كه آن روز جان‌دادن چندين نفر را به چشم ديده و مرگ را حس كرده، همچنان از عملكرد مسئولان عصباني است. بهنام آن روز با احمد، رفيق 10ساله‌اي كه مانند برادرش است، به مراسم رفته و حالا با هم به محل حادثه و كوچه بهشتي 2 برگشته‌اند. بهنام توضيح مي‌دهد كه ماجرا از زماني شروع شد كه سخنراني سردار سلامي به پايان رسيد و خودرو حامل پيكر سردار به سمت خيابان بهشتی به حركت درآمد: «سخنراني كه تمام شد، آقاي نظام اسلامي که مجري بود، گفت همه پشت سر شهيد و در خيابان بهشتي حركت كنيد، خيابان پر بود». آن‌طوركه شاهدان عيني و حاضران در مراسم تشييع روز سه‌شنبه كرمان مي‌گويند، مراسمي در ميدان آزادي در جريان بود كه پس از پايان آن، همه بايد وارد يكي از خيابان‌هاي متصل به اين ميدان يعني بهشتي مي‌شدند. ابتداي خيابان تعيين‌شده براي مراسم، بهشتي نام دارد كه پس از چندصد متر و گذر از اولين چهارراه، شريعتي ناميده مي‌شود. جمعيت ميدان به سمت خيابان بهشتي روانه مي‌شوند، اما اين خيابان باريك، پر از جمعيت بوده است: «جمعيت كه حركت كرد، جمعيت حاضر در خيابان برگشتند كه حركت كنند به سمت شريعتي. سه، چهار نفر زمين خوردند؛ درهمين‌حال كه مي‌خواستند جهت خود را تغيير دهند، زمين خوردند؛ يعني آن‌‌قدر فشار جمعيت زياد بود. چهار، پنج نفر از مأموران و بسيجيان دست هم را گرفتند كه جلوی موج جمعيت را بگيرند و اين چهار نفر را نجات دهند. با اين سدي كه ايجاد شد يك‌ مرتبه موج جمعيت به سمت نزديك‌ترين كوچه روانه شدند. من و احمد هم بين همين جمعيت بوديم». چند متر پس از ورودي كوچه بهشتي 2 راه بسته بود و نرده‌هايي كه براي بازرسي ايجاد شده بودند، حالا سدي در مقابل موج جمعيت شد: «چند نفر پشت ميله‌ها در يك حالت 90 درجه پرس شدند. يعني از كمر روي ميله‌ها خم شده بودند از پشت هم موج جمعيت فشار مي‌آورد. نه راه پيش بود و نه راه پس. پشت نرده‌ها هم چند جوان بسيجي ايستاده كه شوكه شده بودند. نمي‌توانستند داربست را باز كنند چون آچار نداشتند و همين‌طور مرگ مردم را كه ديدند، دستپاچه شدند». ادامه بحث را احمد پيش مي‌گيرد. آنها كنار هم در فاصله چندمتري داربست بين جمعيت گير كرده بودند: «من و بهنام به فاصله چند متر از نرده‌ها بوديم. چهار، پنج نفر از روي سر ملت خودشان را به پشت نرده‌ها رساندند. اين چيزي كه مي‌گويم حدود نيم‌ساعت طول كشيد و در همين حالت بوديم. چند نفر از همسايه‌ها به پشت‌بام رفتند و با شلنگ آب روي جمعيت پاشيدند. يك كم نفس گرفتيم. من خودم حقيقتا خيلي بد و بیراه گفتم به همين چند نفری كه اينجا را بسته بودند. يكي از پشت به من زد و گفت مي‌خواهي زنده بماني. گفتم بله. گفت پس داد و بيداد نكن، چون كسي به تو كمك نمي‌كند و انرژي‌ات را بگذار چند نفس بماند كه چند دقيقه بيشتر زنده بماني». احمد حالا ساكت شده بود و سعي مي‌كرد راه نفسش را باز بگذارد: «يك كم جان گرفتم. اشهدم را خوانده بودم. خون هم از جريان افتاده بود و نفس هم به سختي بالا مي‌آمد و قشنگ حس مي‌كرديم داريم مي‌ميريم. ما مثل دو برادريم و 10 سال است كه با هم هستيم. من چهار بار كربلا رفته‌ام. توي دل خودم گفتم خدايا اگر بچه‌هاي من ذره‌اي آبرو پيش تو دارند، نجاتم بده. همين را كه گفتم يك نفر گفت مياي يك برنامه بريزيم و خودمان را نجات دهيم. گفت برويم از روي مردم و خود را به آن طرف برسانيم. گفتم حقيقتا من پاهايم حس ندارند، تو برو. گفت من كه بروم شايد جاي پاهايت آزاد شد و تو هم توانستي بيايی. دستش را روي شانه بهنام گذاشت و بهنام كلا پايين رفت و بي‌هوش شد».
بهنام مي‌گويد در اين لحظات نگاهش به سمت ديگري بود چون نمي‌خواست لحظه جان‌دادن رفيق 10ساله‌اش را ببيند و در اين لحظه هم احمد چندان بهنام را نمي‌ديد: «ديگر بهنام را نديدم. من خودم هم حقيقتا؛ حالا خدا ببخشد من را، نبخشد من را، ولي حقيقت را مي‌گويم، دست گذاشتم روي شانه نفر جلوتر و خودم را به بالاي مردم رساندم. نمي‌دانم آن كه سوارش شدم، زنده ماند يا نماند. خودم را مثل غلتك روي سر مردم جلو مي‌بردم تا اين دو متر تمام شد و به آن طرف نرده‌ها رسيدم. سوار آدم‌ها رفتم. دروغ نمي‌توانم بگويم. آن طرف كه رسيدم ديگر بي‌هوش شدم و خواهرخانمم و بقيه فاميل‌ها برای كمك سراغم را گرفتند». مي‌گويند هر كس مي‌توانست سوار آدم‌ها مي‌رفت و هر كسي هم نمي‌توانست، همان‌جا زير دست و پا له مي‌شد. اين رفتارها حالا مانند عذابي وجدان احمد را آزار مي‌دهد اما مي‌گويد هيچ راه ديگري وجود نداشت: «پشت سر من يك پيرمرد دست پسرش را مي‌گرفت و هي ذكر و يا حسين يا حسين مي‌گفت و آخر هم همان‌جا پايين رفت و مرُد. خفه شد. همين كنار ما بود. ما مي‌ديديم كه آدم‌ها مي‌ميرند. دو خانم ديگر هم كنار دست‌مان مردند. آدم‌ها كه مي‌مردند، سياه مي‌شدند و اين چند جوان بسيجي هم ترسيده بودند و نمي‌دانستند چه كاري كنند. من كه به آن طرف رسيدم بعد از چند دقيقه به هوش آمدم و ديدم دارند نرده‌ها را باز مي‌كنند». داربستي كه براي بازرسي مردم ايجاد شده بود، حدود 45 دقيقه بعد از حضور مردم در اين كوچه باز شد و جان‌هاي زخمي فراواني نجات پيدا كردند. كوچه بهشتي در ساعت 12 ظهر روز سه‌شنبه حادثه را پشت سر گذاشته بود و حالا اين چند متر پر از كفش و لباس پاره بود. احمد نجات پيدا كرد و بهنام پاهايش شكسته شد، قفسه سينه‌اش آسيب ديده بود اما در بيمارستان نجات پيدا كرد.
نارضايتي از امدادرساني پس از حادثه
اگرچه رئيس اورژانس كرمان از رسيدگي به مصدومان در كمترين زمان ممكن به «شرق» مي‌گويد اما بهنام و احمد چندان رضايتي از امدادرساني ندارند. بهنام مي‌گويد: «الان نمي‌توانم كار كنم، يك قاشق كه غذا مي‌خورم قفسه سينه‌ام درد مي‌گيرد. پاهايم هيچ حسي ندارد. 45 دقيقه اينجا بوديم و بعد كم‌كم داربست را باز كردند. يك پزشك لباس‌شخصي سيرجاني به ما تنفس دهان به دهان داد و كمی جان گرفتيم. اينجا هيچ كسي رسيدگي نمي‌كرد. من را بيمارستان سيدالشهدا بردند. دو روز خانه جان مي‌دادم ولي بيمارستان رسيدگي درستي نداشت». مشابه اين روايت را مصدومان ديگري هم بيان مي‌كنند و از پزشكي با لباس‌شخصي مي‌گويند كه در اولين لحظات پس از بازشدن داربست، به ياري آنها شتافته و جان‌شان را نجات داده است.
چند متر جلوتر از كوچه حادثه؛ نجات از طريق كتاب‌فروشي
پس از جان‌باختن چهار نفر در خيابان اصلي و هجوم موج جمعيت به سمت اولين كوچه، خيابان بهشتي همچنان قفل بود و گروهي با مرگ دست‌وپنجه نرم مي‌كردند. اين روايت فردي است كه در كتاب‌فروشي اين صحنه را به چشم ديده است و فيلم‌هاي دوربين‌مداربسته مغازه‌اش هم صحت سخنانش را تأييد مي‌كند. آن‌طور كه «مصطفي» مي‌گويد، كتاب‌فروشي آنها براي استفاده از برق آن باز بود و پس از هجوم موج جمعيت، درِ اين كتاب‌فروشي باز مي‌شود تا افرادي وارد شوند و از در ديگر خارج شوند.
او مي‌گويد ده‌ها نفر به همين شكل نجات پيدا كردند: «يك‌مرتبه ديدم در و ديوار در حال لرزيدن است. صداي جيغ و ناله و داد وحشتناك بود. در را كامل باز كرديم و عده‌اي خود را به داخل انداختند. همين كه مي‌رسيدند، دراز مي‌كشيدند و نفس مي‌گرفتند».
ما مهاجريم و نمي‌توانيم چيزي بخواهيم
حدود يك هفته پس از جان‌باختن همسر و دختر حشمت‌الله رحيمي، خانه‌اش خلوت است؛ او به همراه برادر بزرگش با لباسي سياه داخل خانه نشسته‌ و بچه‌ها هم مشغول بازي‌اند. حشمت‌الله مي‌گويد: «تا هوا روشن است اينها خوبند اما شب مي‌رسد هواي مادرشان را مي‌كنند. گريه مي‌كنند ولي ما هم كاري از دست‌مان برنمي‌آيد. قسمت ما همين بوده است». برادر بزرگ حشمت‌الله به بحث ادامه مي‌دهد و از علاقه همسر برادرش به سردار مي‌گويد: «شب به ما زنگ زدند كه فردا مي‌رويم مراسم. گفتم حواس‌تان باشد. گفت سردار كه رفت ما ديگر مهم نيستيم. چه مي‌خواهد بشود مگر؟ از سردار كه بالاتر نيستيم. اينها همه خودجوش بود و هيچ‌كس به اختيار خودش نبود. فاميل ما كه اين‌جور بود، بقيه را نمي‌دانيم. خودجوش و بي‌اختيار بودند. اختيارشان از دست رفته و قسمت بود». مرگ مادر و دختر، اما زندگي اين خانواده را با مشكلات فراواني روبه‌رو كرده است و اين را حشمت‌الله مي‌گويد: «الان همه‌چيز به هم ريخته است. مادرمان بي‌اختيار است و هوش و حواس درستي ندارد و همه‌اش عروسش را صدا مي‌زند. مي‌گويد شما يك دانه‌تان هم به درد نمي‌خورديد فقط عروسم. وضعيت‌مان خيلي خراب است». خانواده آقاي رحيمي تا هشت سال پيش ساكن جيرفت بودند اما يك تصميم دولتي، محل زندگي حشمت‌الله را از بقيه اعضاي خانواده جدا كرد: «جيرفت منطقه ممنوعه است و ما افغانستاني‌ها را به مدرسه راه نمي‌دهند. كارم صافكاري در جيرفت است و بچه‌ها را اينجا آوردم كه بتوانند درس بخوانند، شايد 10 سال ديگر وضعيت افغانستان بهتر شود. گفتم مثل خودم نشوند. از سال 90 ديگر جيرفت اجازه نمي‌دهد بچه‌ها درس بخوانند. چهار نفرشان درس مي‌خوانند ولي يكي‌ا‌ش را خدا از من گرفت».
بازماندگان ده‌ها نفر از جان‌باختگان حادثه كرمان، در گفت‌و‌گو با «شرق»، خواسته خود را شهيد اعلام‌كردن عزيز از دست‌رفته خود بيان مي‌كنند اما خانواده رحيمي كه در روزهاي گذشته بارها مسئولان استاني را از نزديك ديده‌اند، خواسته چنداني ندارند. برادر بزرگ‌تر مي‌گويد: «مسئولان پيش ما هم آمدند و تلاش مي‌كنند. ديگر چه‌كار كنند؟ به اندازه خودشان تلاش مي‌كنند. چيز خاصي به ما نگفتند. به‌اندازه تلاش‌شان را كردند. اينكه چه كسي مقصر بود، بحثی ديگر است و ما كه مهاجر هستيم اينجا دنبال اين چيزها نيستيم. نه دسترسي داريم و نه مي‌توانيم كاري انجام دهيم و نه كاري مي‌خواهيم».
با خانواده‌اش رفت و ديگر برنگشت
«سعيد شمسي‌گوشكي» هم يكي از آن 62 نفر بود؛ عددي كه در روزهاي گذشته بارها صحت آن مورد ترديد قرار گرفت و حتي مسئولان مختلف هم اعداد متفاوتي را اعلام مي‌كنند. اما «عباس آميان»، مدیرکل پزشکی قانونی استان کرمان مسئول اصلي اعلام اين موضوع است كه دراين‌باره به «شرق» مي‌گويد: «حدود 60 نفر بودند؛ 62-63 نفر بودند و فكر نمي‌كنم تعداد جان‌باختگان بيشتر از آمار ما باشد». سعيد يكي از همين افرادی است كه رئيس پزشكي قانوني تعداد دقيق آنها را به خاطر ندارد. او 34 سال داشت، متأهل و پدر يك دختر 7ساله به نام سما بود. خانواده سعيد باهم به اين مراسم رفتند اما در ورودي ميدان، زنان و مردان از هم جدا مي‌شدند و او هم از دختر و همسرش جدا شد. چند ساعت بعد اما خبر به مهدي، برادر سعيد، رسيد: «به موبايل سعيد زنگ مي‌‌زديم و جواب نمي‌داد. بيمارستان‌ به بيمارستان مي‌گشتيم كه يكي از آشنايان حدود ساعت 11 تا 12 همان روز سه‌شنبه به من زنگ زد و گفت كاپشن و گوشي سعيد در بيمارستان است؛ بيمارستان شفا. رفتم و هرچه گشتيم در بيمارستان نبود. رفتيم در سردخانه بيمارستان شفا كه جنازه‌اش آنجا بود». خانواده سعيد دو روز بعد او را در كرمان به خاك سپردند و حالا دخترش هر روز سراغ پدرش را مي‌گيرد: «همين ديروز دختر سعيد به من گفت عمو، يعني من ديگر هيچ‌وقت بابايم را نمي‌بينم. تا سيرجان فقط گريه كرد اما كاري است كه شده و بايد كنار بياييم». خانواده سعيد هم مانند ده‌ها جان‌باخته اين مراسم، يك خواسته دارند و آن شهيد اعلام‌شدن سعيد است. مهدي دراين‌باره مي‌گويد: «بعد از مراسم تشييع، امام‌جمعه و خيلي از مديران كرمان آمدند. براي عرض تسليت آمدند و چيزي نگفتند. يكي، دو بار از فرمانداري مدارك خواستند و برايشان برديم. گفتند قرار است كه هزينه‌اي براي كفن‌ودفن پرداخت شود». او مي‌گويد تاكنون مقصري اعلام نشده و حتي خبري از اعلام شهادت هم به آنها داده نشده ‌است: «من كه نمي‌توانم برادرم را زنده كنم و نمي‌توانند هم او را زنده كنند. با بي‌مسئوليتي اين اتفاق تلخ رخ داده و من مي‌خواهم فرزندش را تنها نگذارند و شهيد اعلام شود. خودش كه رفت، حداقل بچه‌اش پشتيبان داشته باشد».
تعداد آمبولانس و امدادگر مناسب بود؟
در روزهاي سپري‌شده از حادثه‌اي كه ده‌ها نفر را به ديار باقي فرستاد و صدها نفر را هم روانه بيمارستان كرد، بحث مقصر يا مقصران احتمالي چندان جدي مطرح نشد و حتي مسئولاني هم از بي‌تقصيري اجراكنندگان سخن به ميان آوردند. دراین‌بین اما تعدادي از مصدومان و حتي خانواده جان‌باختگان از كم‌توجهي نيروهاي امدادي يا حضورنداشتن آنها مي‌گويند؛ موضوعي كه رئيس اورژانس كرمان آن را رد مي‌كند. «محمد صابري» دراين‌باره و در پاسخ به اينكه «پيش از حادثه چه كاري انجام داديد؟»، مي‌گويد: «ما در تمام مسير آمبولانس چيده بوديم. در خيابان اصلي 26 آمبولانس چيده بوديم، 40 نفر پياده با كوله‌پشتي تجهيزات، با فاصله از خيابان بودند و در لايه دوم 12 دستگاه آمبولانس چيده بوديم و در لايه سوم هم 13 دستگاه آمبولانس وجود داشت كه آدرس آنها به اطلاع مردم رسيده بود. در همان نقطه دو دستگاه آمبولانس قرار داشت». صابري مي‌گويد كه در لحظه حادثه، نزديك به محل بوده و حتي حدود 50 كودك هم در اولين دقايق به دو آمبولانس منتقل مي‌شوند: «قبل از آنكه تراكم شديد شود، 40 نفر از بچه‌ها را از دست مردم گرفتيم و داخل آمبولانس‌ها برديم كه اگر اين كار نمی‌شد، شايد الان تلفات 50 نفر بيشتر بود. تراكم جمعيت اجازه حضور نيرو بين مردم را نمي‌داد و كسي نمي‌تواند كمك كند. در لحظه اوليه همان چهار دستگاه آمبولانس و اتوبوس آمبولانس تعداد زيادي را به بيمارستان منتقل كردند».
اما آيا در زمان طلايي اين آمبولانس‌ها و امدادگران به ياري مردم رسيدند؟
چندان طول نكشيد. 4 آمبولانس و يك دستگاه اتوبوس آمبولانس كه بود و بعد هم بقيه رسيدند.
اين تعداد آمبولانس كم نبود؟
نه. اگر بيشتر بود شايد حادثه بدتر مي‌شد و آمبولانس جاي نيروهاي امدادي را پر مي‌كرد. حادثه شبيه سقوط يك اتوبوس به ته دره است كه تعداد زيادي جان دادند و هرچه تعداد آمبولانس بيشتر باشد، كمكي نمي‌كند. اين حادثه بايد پيشگيري مي‌شد و نه درمان. همه تقريبا همان لحظات اول جان باختند و تمام.
ولي فيلم‌هايي هم هست كه نشان از كمبود نيرو دارد و يك نفر چند نفر را سي‌پي‌آر مي‌كند.
سه، چهار نفر را سي‌پي‌آر نمي‌كند. يك نفر دارد سه، چهار نفر فوتي را براي تسكين خانواده‌ها و تسلاي دل اطرافيان بررسي مي‌كند. اين افراد خفه شده بودند و بيشتر بودن نيروي اورژانس كمكي نمي‌كرد.
شما مي‌گوييد كه تعداد نيرو و آمبولانس استاندارد و كافي بوده است؟
بله كافي بوده است و كسي نبود كه بعد از كاهش جمعيت به دليل رسيدگي نشدن جان خود را از دست دهد.
از شما پيش از روز مراسم پيشنهادي خواسته نشد؟
در جلسات بوديم ولي در نهايت آقايان تصميم گرفتند كه اين مسير انتخاب شود. اين كار بايد قبل از وقوع حادثه پيشگيري مي‌شد و بعد از وقوع واقعا راهي براي كنترل و كاهش تلفات وجود نداشت. اينكه فكر كنيد تعداد نيروهاي اورژانس كم بود و اگر بيشتر بود، تلفات كمتر مي‌شد، واقعا نادرست است.
چه اتفاقي بايد رخ مي‌داد كه انجام نشد؟
مردم خودشان بايد رعايت مي‌كردند. وقتي با اين شدت و اين تراكم جمعيت بازهم فشار مي‌آورند، همين مي‌شود.
ولي مردم عملا در فضايي گير كردند.
نه مردم حركت كردند، مردم دو ساعت قبلش در همين مکان ايستاده بودند ولي حركت كردند و اين اتفاق رخ داد. مردم حركت نمي‌كردند شايد يك نفر هم آسيب نمي‌ديد.
ولي قابل پيش‌بيني بود كه وقتي ماشين حامل پيكر برسد، مردم هم حركت مي‌كنند.
من اگر بودم، حركت نمي‌كردم. من اگر در آن جمعيت بودم، حركت نمي‌كردم. براي چه در اين تراكم جمعيت و با اين جمعيت حركت كنم؟ فقط حركت و هجوم جمعيت باعث اين اتفاق شد. آن لحظه فقط حركت نكردن جمعيت مي‌توانست مانع حادثه شود.
ولي همه اين موارد قابل پيش‌بيني بود و بايد پيش‌بيني مي‌شد.
ولي به‌هر‌حال نمي‌شود يك فرد يا نهاد خاص را مقصر عنوان كرد. اين در حيطه اختيارات من نيست. ولي چون هي مي‌پرسيد، بايد بگويم كه آن زمان ديگر كاري نمي‌شد انجام داد.
در اين شرايط چه كاري بايد انجام داد؟
نبايد فشار آورد يا حركت كرد. نشستن يا پايين آوردن سر خطرناك است. برگشت به عقب يا هركدام از اين موارد خسارات فراواني دارد.

محمد باقرزاده: «حشمت‌الله» در راه سفر به زاهدان و تمديد كارت اقامتش بود كه زني ناشناس آن‌طرف خط، خبري را به گوشش ‌رساند؛ دختر كوچک شما سالم ولي در بيمارستان است. دست «زينب»، دختر هشت‌ساله حشمت‌الله، چادر مادر را رها كرده بود و همين‌ جا‌‌ماندن‌ از مادر، جانش را نجات داد. او شماره تماس پدرش را به پرستاران بيمارستان داد كه خبر گم‌شدن مادر و خواهرش را اطلاع دهند. حشمت‌الله بيمارستان به بيمارستان گشت و در نهايت پيكر بي‌جان دختر 13ساله و همسر 34ساله‌اش را در سردخانه بيمارستان شفا پيدا كرد. شب كه به خانه رسيد، خبر به فاميل كوچك مهاجرش هم رسيده بود: «از در كه داخل آمدم، زينب سفت من را در بغل گرفت و گفت ديدي نتوانستي مادرم را نجات بدهي. مادرم همه‌اش تو را صدا مي‌زد، ولي تو نجاتش ندادي». خانواده شش‌نفره رحيمي در اواسط روز سه‌شنبه، 17 دي، چهارنفره شد و دو نفر را براي هميشه از دست داد؛ «معصومه نوري» و «دنيا رحيمي» دو نفر از آن 62 نفري هستند كه با پاي خود به ميدان آزادي و بدرقه سردار هم‌استاني خود رفته بودند و در كوچه‌اي تنگ قفل شدند و هيچ‌گاه به خانه برنگشتند. در آن روز و آن لحظات فشار و تنگي نفس، دست‌كم 213 نفر هم زخمي شدند كه همين چند روز پيش يكي از آنها نیز راهي سراي ابدی شد و دست‌كم دو نفر ديگرشان هم در بخش‌هاي ويژه بيمارستان‌هاي كرمان بستري‌اند.
قفل‌شدن در «بهشتي 2»؛ فاجعه چطور اتفاق افتاد؟
نبش كوچه بهشتي 2 و در ورودي اولين كوچه از سمت ميدان آزادي، بدليجات فروهر قرار دارد. مرد و زني در اين مغازه به كار مشغول‌اند كه روز حادثه در بين جمعيت‌ بودند. خانم كارگر اين مغازه مي‌گويد كه در همين كوچه آسيب ديده و با لطف خدا حالا نفس مي‌كشد: «سر همين كوچه و درست جلوي مغازه پاي چند نفر به اين نرده‌ها گير كرد و جمعيت قفل شد. من شانس آوردم و زودتر از موج جمعيت به كوچه رسيدم، هرچند هنوز پايم بي‌حس است. من دقيق نمي‌دانم چه اتفاقي بعد از ما رخ داد، ولي برادرم همين‌جا آسيب ديد و به كما رفت». شماره برادرش، «بهنام قادري» را مي‌گيرد و هماهنگ مي‌كند كه براي توضيح به محل حادثه بيايد. بهنام كارگر يك جوشكاري است و چند ساعت بعد با روايتي تازه به محل حادثه مي‌رسد. روايتي كه از زبان ديگر حادثه‌ديدگان هم تكرار مي‌شود و به نظر مي‌آيد شرح دقيق حادثه است. جواني لاغر كه آن روز جان‌دادن چندين نفر را به چشم ديده و مرگ را حس كرده، همچنان از عملكرد مسئولان عصباني است. بهنام آن روز با احمد، رفيق 10ساله‌اي كه مانند برادرش است، به مراسم رفته و حالا با هم به محل حادثه و كوچه بهشتي 2 برگشته‌اند. بهنام توضيح مي‌دهد كه ماجرا از زماني شروع شد كه سخنراني سردار سلامي به پايان رسيد و خودرو حامل پيكر سردار به سمت خيابان بهشتی به حركت درآمد: «سخنراني كه تمام شد، آقاي نظام اسلامي که مجري بود، گفت همه پشت سر شهيد و در خيابان بهشتي حركت كنيد، خيابان پر بود». آن‌طوركه شاهدان عيني و حاضران در مراسم تشييع روز سه‌شنبه كرمان مي‌گويند، مراسمي در ميدان آزادي در جريان بود كه پس از پايان آن، همه بايد وارد يكي از خيابان‌هاي متصل به اين ميدان يعني بهشتي مي‌شدند. ابتداي خيابان تعيين‌شده براي مراسم، بهشتي نام دارد كه پس از چندصد متر و گذر از اولين چهارراه، شريعتي ناميده مي‌شود. جمعيت ميدان به سمت خيابان بهشتي روانه مي‌شوند، اما اين خيابان باريك، پر از جمعيت بوده است: «جمعيت كه حركت كرد، جمعيت حاضر در خيابان برگشتند كه حركت كنند به سمت شريعتي. سه، چهار نفر زمين خوردند؛ درهمين‌حال كه مي‌خواستند جهت خود را تغيير دهند، زمين خوردند؛ يعني آن‌‌قدر فشار جمعيت زياد بود. چهار، پنج نفر از مأموران و بسيجيان دست هم را گرفتند كه جلوی موج جمعيت را بگيرند و اين چهار نفر را نجات دهند. با اين سدي كه ايجاد شد يك‌ مرتبه موج جمعيت به سمت نزديك‌ترين كوچه روانه شدند. من و احمد هم بين همين جمعيت بوديم». چند متر پس از ورودي كوچه بهشتي 2 راه بسته بود و نرده‌هايي كه براي بازرسي ايجاد شده بودند، حالا سدي در مقابل موج جمعيت شد: «چند نفر پشت ميله‌ها در يك حالت 90 درجه پرس شدند. يعني از كمر روي ميله‌ها خم شده بودند از پشت هم موج جمعيت فشار مي‌آورد. نه راه پيش بود و نه راه پس. پشت نرده‌ها هم چند جوان بسيجي ايستاده كه شوكه شده بودند. نمي‌توانستند داربست را باز كنند چون آچار نداشتند و همين‌طور مرگ مردم را كه ديدند، دستپاچه شدند». ادامه بحث را احمد پيش مي‌گيرد. آنها كنار هم در فاصله چندمتري داربست بين جمعيت گير كرده بودند: «من و بهنام به فاصله چند متر از نرده‌ها بوديم. چهار، پنج نفر از روي سر ملت خودشان را به پشت نرده‌ها رساندند. اين چيزي كه مي‌گويم حدود نيم‌ساعت طول كشيد و در همين حالت بوديم. چند نفر از همسايه‌ها به پشت‌بام رفتند و با شلنگ آب روي جمعيت پاشيدند. يك كم نفس گرفتيم. من خودم حقيقتا خيلي بد و بیراه گفتم به همين چند نفری كه اينجا را بسته بودند. يكي از پشت به من زد و گفت مي‌خواهي زنده بماني. گفتم بله. گفت پس داد و بيداد نكن، چون كسي به تو كمك نمي‌كند و انرژي‌ات را بگذار چند نفس بماند كه چند دقيقه بيشتر زنده بماني». احمد حالا ساكت شده بود و سعي مي‌كرد راه نفسش را باز بگذارد: «يك كم جان گرفتم. اشهدم را خوانده بودم. خون هم از جريان افتاده بود و نفس هم به سختي بالا مي‌آمد و قشنگ حس مي‌كرديم داريم مي‌ميريم. ما مثل دو برادريم و 10 سال است كه با هم هستيم. من چهار بار كربلا رفته‌ام. توي دل خودم گفتم خدايا اگر بچه‌هاي من ذره‌اي آبرو پيش تو دارند، نجاتم بده. همين را كه گفتم يك نفر گفت مياي يك برنامه بريزيم و خودمان را نجات دهيم. گفت برويم از روي مردم و خود را به آن طرف برسانيم. گفتم حقيقتا من پاهايم حس ندارند، تو برو. گفت من كه بروم شايد جاي پاهايت آزاد شد و تو هم توانستي بيايی. دستش را روي شانه بهنام گذاشت و بهنام كلا پايين رفت و بي‌هوش شد».
بهنام مي‌گويد در اين لحظات نگاهش به سمت ديگري بود چون نمي‌خواست لحظه جان‌دادن رفيق 10ساله‌اش را ببيند و در اين لحظه هم احمد چندان بهنام را نمي‌ديد: «ديگر بهنام را نديدم. من خودم هم حقيقتا؛ حالا خدا ببخشد من را، نبخشد من را، ولي حقيقت را مي‌گويم، دست گذاشتم روي شانه نفر جلوتر و خودم را به بالاي مردم رساندم. نمي‌دانم آن كه سوارش شدم، زنده ماند يا نماند. خودم را مثل غلتك روي سر مردم جلو مي‌بردم تا اين دو متر تمام شد و به آن طرف نرده‌ها رسيدم. سوار آدم‌ها رفتم. دروغ نمي‌توانم بگويم. آن طرف كه رسيدم ديگر بي‌هوش شدم و خواهرخانمم و بقيه فاميل‌ها برای كمك سراغم را گرفتند». مي‌گويند هر كس مي‌توانست سوار آدم‌ها مي‌رفت و هر كسي هم نمي‌توانست، همان‌جا زير دست و پا له مي‌شد. اين رفتارها حالا مانند عذابي وجدان احمد را آزار مي‌دهد اما مي‌گويد هيچ راه ديگري وجود نداشت: «پشت سر من يك پيرمرد دست پسرش را مي‌گرفت و هي ذكر و يا حسين يا حسين مي‌گفت و آخر هم همان‌جا پايين رفت و مرُد. خفه شد. همين كنار ما بود. ما مي‌ديديم كه آدم‌ها مي‌ميرند. دو خانم ديگر هم كنار دست‌مان مردند. آدم‌ها كه مي‌مردند، سياه مي‌شدند و اين چند جوان بسيجي هم ترسيده بودند و نمي‌دانستند چه كاري كنند. من كه به آن طرف رسيدم بعد از چند دقيقه به هوش آمدم و ديدم دارند نرده‌ها را باز مي‌كنند». داربستي كه براي بازرسي مردم ايجاد شده بود، حدود 45 دقيقه بعد از حضور مردم در اين كوچه باز شد و جان‌هاي زخمي فراواني نجات پيدا كردند. كوچه بهشتي در ساعت 12 ظهر روز سه‌شنبه حادثه را پشت سر گذاشته بود و حالا اين چند متر پر از كفش و لباس پاره بود. احمد نجات پيدا كرد و بهنام پاهايش شكسته شد، قفسه سينه‌اش آسيب ديده بود اما در بيمارستان نجات پيدا كرد.
نارضايتي از امدادرساني پس از حادثه
اگرچه رئيس اورژانس كرمان از رسيدگي به مصدومان در كمترين زمان ممكن به «شرق» مي‌گويد اما بهنام و احمد چندان رضايتي از امدادرساني ندارند. بهنام مي‌گويد: «الان نمي‌توانم كار كنم، يك قاشق كه غذا مي‌خورم قفسه سينه‌ام درد مي‌گيرد. پاهايم هيچ حسي ندارد. 45 دقيقه اينجا بوديم و بعد كم‌كم داربست را باز كردند. يك پزشك لباس‌شخصي سيرجاني به ما تنفس دهان به دهان داد و كمی جان گرفتيم. اينجا هيچ كسي رسيدگي نمي‌كرد. من را بيمارستان سيدالشهدا بردند. دو روز خانه جان مي‌دادم ولي بيمارستان رسيدگي درستي نداشت». مشابه اين روايت را مصدومان ديگري هم بيان مي‌كنند و از پزشكي با لباس‌شخصي مي‌گويند كه در اولين لحظات پس از بازشدن داربست، به ياري آنها شتافته و جان‌شان را نجات داده است.
چند متر جلوتر از كوچه حادثه؛ نجات از طريق كتاب‌فروشي
پس از جان‌باختن چهار نفر در خيابان اصلي و هجوم موج جمعيت به سمت اولين كوچه، خيابان بهشتي همچنان قفل بود و گروهي با مرگ دست‌وپنجه نرم مي‌كردند. اين روايت فردي است كه در كتاب‌فروشي اين صحنه را به چشم ديده است و فيلم‌هاي دوربين‌مداربسته مغازه‌اش هم صحت سخنانش را تأييد مي‌كند. آن‌طور كه «مصطفي» مي‌گويد، كتاب‌فروشي آنها براي استفاده از برق آن باز بود و پس از هجوم موج جمعيت، درِ اين كتاب‌فروشي باز مي‌شود تا افرادي وارد شوند و از در ديگر خارج شوند.
او مي‌گويد ده‌ها نفر به همين شكل نجات پيدا كردند: «يك‌مرتبه ديدم در و ديوار در حال لرزيدن است. صداي جيغ و ناله و داد وحشتناك بود. در را كامل باز كرديم و عده‌اي خود را به داخل انداختند. همين كه مي‌رسيدند، دراز مي‌كشيدند و نفس مي‌گرفتند».
ما مهاجريم و نمي‌توانيم چيزي بخواهيم
حدود يك هفته پس از جان‌باختن همسر و دختر حشمت‌الله رحيمي، خانه‌اش خلوت است؛ او به همراه برادر بزرگش با لباسي سياه داخل خانه نشسته‌ و بچه‌ها هم مشغول بازي‌اند. حشمت‌الله مي‌گويد: «تا هوا روشن است اينها خوبند اما شب مي‌رسد هواي مادرشان را مي‌كنند. گريه مي‌كنند ولي ما هم كاري از دست‌مان برنمي‌آيد. قسمت ما همين بوده است». برادر بزرگ حشمت‌الله به بحث ادامه مي‌دهد و از علاقه همسر برادرش به سردار مي‌گويد: «شب به ما زنگ زدند كه فردا مي‌رويم مراسم. گفتم حواس‌تان باشد. گفت سردار كه رفت ما ديگر مهم نيستيم. چه مي‌خواهد بشود مگر؟ از سردار كه بالاتر نيستيم. اينها همه خودجوش بود و هيچ‌كس به اختيار خودش نبود. فاميل ما كه اين‌جور بود، بقيه را نمي‌دانيم. خودجوش و بي‌اختيار بودند. اختيارشان از دست رفته و قسمت بود». مرگ مادر و دختر، اما زندگي اين خانواده را با مشكلات فراواني روبه‌رو كرده است و اين را حشمت‌الله مي‌گويد: «الان همه‌چيز به هم ريخته است. مادرمان بي‌اختيار است و هوش و حواس درستي ندارد و همه‌اش عروسش را صدا مي‌زند. مي‌گويد شما يك دانه‌تان هم به درد نمي‌خورديد فقط عروسم. وضعيت‌مان خيلي خراب است». خانواده آقاي رحيمي تا هشت سال پيش ساكن جيرفت بودند اما يك تصميم دولتي، محل زندگي حشمت‌الله را از بقيه اعضاي خانواده جدا كرد: «جيرفت منطقه ممنوعه است و ما افغانستاني‌ها را به مدرسه راه نمي‌دهند. كارم صافكاري در جيرفت است و بچه‌ها را اينجا آوردم كه بتوانند درس بخوانند، شايد 10 سال ديگر وضعيت افغانستان بهتر شود. گفتم مثل خودم نشوند. از سال 90 ديگر جيرفت اجازه نمي‌دهد بچه‌ها درس بخوانند. چهار نفرشان درس مي‌خوانند ولي يكي‌ا‌ش را خدا از من گرفت».
بازماندگان ده‌ها نفر از جان‌باختگان حادثه كرمان، در گفت‌و‌گو با «شرق»، خواسته خود را شهيد اعلام‌كردن عزيز از دست‌رفته خود بيان مي‌كنند اما خانواده رحيمي كه در روزهاي گذشته بارها مسئولان استاني را از نزديك ديده‌اند، خواسته چنداني ندارند. برادر بزرگ‌تر مي‌گويد: «مسئولان پيش ما هم آمدند و تلاش مي‌كنند. ديگر چه‌كار كنند؟ به اندازه خودشان تلاش مي‌كنند. چيز خاصي به ما نگفتند. به‌اندازه تلاش‌شان را كردند. اينكه چه كسي مقصر بود، بحثی ديگر است و ما كه مهاجر هستيم اينجا دنبال اين چيزها نيستيم. نه دسترسي داريم و نه مي‌توانيم كاري انجام دهيم و نه كاري مي‌خواهيم».
با خانواده‌اش رفت و ديگر برنگشت
«سعيد شمسي‌گوشكي» هم يكي از آن 62 نفر بود؛ عددي كه در روزهاي گذشته بارها صحت آن مورد ترديد قرار گرفت و حتي مسئولان مختلف هم اعداد متفاوتي را اعلام مي‌كنند. اما «عباس آميان»، مدیرکل پزشکی قانونی استان کرمان مسئول اصلي اعلام اين موضوع است كه دراين‌باره به «شرق» مي‌گويد: «حدود 60 نفر بودند؛ 62-63 نفر بودند و فكر نمي‌كنم تعداد جان‌باختگان بيشتر از آمار ما باشد». سعيد يكي از همين افرادی است كه رئيس پزشكي قانوني تعداد دقيق آنها را به خاطر ندارد. او 34 سال داشت، متأهل و پدر يك دختر 7ساله به نام سما بود. خانواده سعيد باهم به اين مراسم رفتند اما در ورودي ميدان، زنان و مردان از هم جدا مي‌شدند و او هم از دختر و همسرش جدا شد. چند ساعت بعد اما خبر به مهدي، برادر سعيد، رسيد: «به موبايل سعيد زنگ مي‌‌زديم و جواب نمي‌داد. بيمارستان‌ به بيمارستان مي‌گشتيم كه يكي از آشنايان حدود ساعت 11 تا 12 همان روز سه‌شنبه به من زنگ زد و گفت كاپشن و گوشي سعيد در بيمارستان است؛ بيمارستان شفا. رفتم و هرچه گشتيم در بيمارستان نبود. رفتيم در سردخانه بيمارستان شفا كه جنازه‌اش آنجا بود». خانواده سعيد دو روز بعد او را در كرمان به خاك سپردند و حالا دخترش هر روز سراغ پدرش را مي‌گيرد: «همين ديروز دختر سعيد به من گفت عمو، يعني من ديگر هيچ‌وقت بابايم را نمي‌بينم. تا سيرجان فقط گريه كرد اما كاري است كه شده و بايد كنار بياييم». خانواده سعيد هم مانند ده‌ها جان‌باخته اين مراسم، يك خواسته دارند و آن شهيد اعلام‌شدن سعيد است. مهدي دراين‌باره مي‌گويد: «بعد از مراسم تشييع، امام‌جمعه و خيلي از مديران كرمان آمدند. براي عرض تسليت آمدند و چيزي نگفتند. يكي، دو بار از فرمانداري مدارك خواستند و برايشان برديم. گفتند قرار است كه هزينه‌اي براي كفن‌ودفن پرداخت شود». او مي‌گويد تاكنون مقصري اعلام نشده و حتي خبري از اعلام شهادت هم به آنها داده نشده ‌است: «من كه نمي‌توانم برادرم را زنده كنم و نمي‌توانند هم او را زنده كنند. با بي‌مسئوليتي اين اتفاق تلخ رخ داده و من مي‌خواهم فرزندش را تنها نگذارند و شهيد اعلام شود. خودش كه رفت، حداقل بچه‌اش پشتيبان داشته باشد».
تعداد آمبولانس و امدادگر مناسب بود؟
در روزهاي سپري‌شده از حادثه‌اي كه ده‌ها نفر را به ديار باقي فرستاد و صدها نفر را هم روانه بيمارستان كرد، بحث مقصر يا مقصران احتمالي چندان جدي مطرح نشد و حتي مسئولاني هم از بي‌تقصيري اجراكنندگان سخن به ميان آوردند. دراین‌بین اما تعدادي از مصدومان و حتي خانواده جان‌باختگان از كم‌توجهي نيروهاي امدادي يا حضورنداشتن آنها مي‌گويند؛ موضوعي كه رئيس اورژانس كرمان آن را رد مي‌كند. «محمد صابري» دراين‌باره و در پاسخ به اينكه «پيش از حادثه چه كاري انجام داديد؟»، مي‌گويد: «ما در تمام مسير آمبولانس چيده بوديم. در خيابان اصلي 26 آمبولانس چيده بوديم، 40 نفر پياده با كوله‌پشتي تجهيزات، با فاصله از خيابان بودند و در لايه دوم 12 دستگاه آمبولانس چيده بوديم و در لايه سوم هم 13 دستگاه آمبولانس وجود داشت كه آدرس آنها به اطلاع مردم رسيده بود. در همان نقطه دو دستگاه آمبولانس قرار داشت». صابري مي‌گويد كه در لحظه حادثه، نزديك به محل بوده و حتي حدود 50 كودك هم در اولين دقايق به دو آمبولانس منتقل مي‌شوند: «قبل از آنكه تراكم شديد شود، 40 نفر از بچه‌ها را از دست مردم گرفتيم و داخل آمبولانس‌ها برديم كه اگر اين كار نمی‌شد، شايد الان تلفات 50 نفر بيشتر بود. تراكم جمعيت اجازه حضور نيرو بين مردم را نمي‌داد و كسي نمي‌تواند كمك كند. در لحظه اوليه همان چهار دستگاه آمبولانس و اتوبوس آمبولانس تعداد زيادي را به بيمارستان منتقل كردند».
اما آيا در زمان طلايي اين آمبولانس‌ها و امدادگران به ياري مردم رسيدند؟
چندان طول نكشيد. 4 آمبولانس و يك دستگاه اتوبوس آمبولانس كه بود و بعد هم بقيه رسيدند.
اين تعداد آمبولانس كم نبود؟
نه. اگر بيشتر بود شايد حادثه بدتر مي‌شد و آمبولانس جاي نيروهاي امدادي را پر مي‌كرد. حادثه شبيه سقوط يك اتوبوس به ته دره است كه تعداد زيادي جان دادند و هرچه تعداد آمبولانس بيشتر باشد، كمكي نمي‌كند. اين حادثه بايد پيشگيري مي‌شد و نه درمان. همه تقريبا همان لحظات اول جان باختند و تمام.
ولي فيلم‌هايي هم هست كه نشان از كمبود نيرو دارد و يك نفر چند نفر را سي‌پي‌آر مي‌كند.
سه، چهار نفر را سي‌پي‌آر نمي‌كند. يك نفر دارد سه، چهار نفر فوتي را براي تسكين خانواده‌ها و تسلاي دل اطرافيان بررسي مي‌كند. اين افراد خفه شده بودند و بيشتر بودن نيروي اورژانس كمكي نمي‌كرد.
شما مي‌گوييد كه تعداد نيرو و آمبولانس استاندارد و كافي بوده است؟
بله كافي بوده است و كسي نبود كه بعد از كاهش جمعيت به دليل رسيدگي نشدن جان خود را از دست دهد.
از شما پيش از روز مراسم پيشنهادي خواسته نشد؟
در جلسات بوديم ولي در نهايت آقايان تصميم گرفتند كه اين مسير انتخاب شود. اين كار بايد قبل از وقوع حادثه پيشگيري مي‌شد و بعد از وقوع واقعا راهي براي كنترل و كاهش تلفات وجود نداشت. اينكه فكر كنيد تعداد نيروهاي اورژانس كم بود و اگر بيشتر بود، تلفات كمتر مي‌شد، واقعا نادرست است.
چه اتفاقي بايد رخ مي‌داد كه انجام نشد؟
مردم خودشان بايد رعايت مي‌كردند. وقتي با اين شدت و اين تراكم جمعيت بازهم فشار مي‌آورند، همين مي‌شود.
ولي مردم عملا در فضايي گير كردند.
نه مردم حركت كردند، مردم دو ساعت قبلش در همين مکان ايستاده بودند ولي حركت كردند و اين اتفاق رخ داد. مردم حركت نمي‌كردند شايد يك نفر هم آسيب نمي‌ديد.
ولي قابل پيش‌بيني بود كه وقتي ماشين حامل پيكر برسد، مردم هم حركت مي‌كنند.
من اگر بودم، حركت نمي‌كردم. من اگر در آن جمعيت بودم، حركت نمي‌كردم. براي چه در اين تراكم جمعيت و با اين جمعيت حركت كنم؟ فقط حركت و هجوم جمعيت باعث اين اتفاق شد. آن لحظه فقط حركت نكردن جمعيت مي‌توانست مانع حادثه شود.
ولي همه اين موارد قابل پيش‌بيني بود و بايد پيش‌بيني مي‌شد.
ولي به‌هر‌حال نمي‌شود يك فرد يا نهاد خاص را مقصر عنوان كرد. اين در حيطه اختيارات من نيست. ولي چون هي مي‌پرسيد، بايد بگويم كه آن زمان ديگر كاري نمي‌شد انجام داد.
در اين شرايط چه كاري بايد انجام داد؟
نبايد فشار آورد يا حركت كرد. نشستن يا پايين آوردن سر خطرناك است. برگشت به عقب يا هركدام از اين موارد خسارات فراواني دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.