|

حمايت‌هاي رواني- اجتماعي

سيدحسن موسوي‌چلک.رئيس انجمن مددکاران اجتماعي ايران

در هر کشوري حوادث و بلاياي متعددي اتفاق مي‌افتد که برخي از آنها طبيعي‌اند از قبيل: سيل، زلزله، توفان و... برخي هم غيرطبيعي‌اند از قبيل جنگ، حوادث و... . کشور ما هم از اين قضيه مستثنا نبوده و نيست. آخرين آن مربوط به منطقه‌هاي محروم در استان سيستان‌و‌بلوچستان است که حدود يک هفته مردم مهربان اين استان گرفتار سيل ويرانگر شدند. ايران مستعد حوادث و بلاياي گوناگون طبيعي و انسان‌ساخت و به عنوان يکي از آسيب‌پذيرترين کشورها در جهان مطرح است. در بيش از 90 سال گذشته، بالغ‌بر 180 هزار نفر بر اثر وقوع حوادث طبيعي جان خود را از دست داده و چندين برابر اين تعداد نيز دچار آسيب و صدمات جسمي و رواني و اجتماعي شده و دارايي‌هاي خود را از دست داده‌اند. زلزله، سيل و خشک‌سالي از حوادث بسيار فراوان در ايران بوده است. برخي آمار‌ها نشان مي‌دهند که حدود 93 درصد مناطق ايران در معرض زلزله قرار دارد و با وجود اينکه ايران کشوري خشک است، اما 50 درصد مناطق آن در معرض وقوع سيل است. معمولا حوادث و بلايا کارکردهاي عادي و معمول جامعه را مختل می‌کنند؛ به‌گونه‌اي که جمعيت آسيب‌ديده و تأثيرپذيرفته از آنها قادر به مقابله با تأثيرات حادثه نبوده و بدون کمک ديگران قابل بازيابي نیستند. همچنین معمولا وقوع حوادث طبيعي از قبيل سيل موجب ازدست‌رفتن روابط شخصي و منابع مادي و حمايت‌هاي رواني اجتماعي، از‌دست‌رفتن فرصت‌هاي کسب‌وکار و توليد و درآمدزايي، ازدست‌رفتن همبستگي و انسجام اجتماعي، ازدست‌رفتن‌ شأن و منزلت اجتماعي، کاهش اعتماد، نگراني نسبت به امنيت همه‌جانبه، غلبه احساس ناتواني در مقابل مشکلات، نااميدي و... خواهد شد که اين تأثيرات منفي مي‌تواند برای مردم درگير سيل مشکل ایجاد کند. منظور از اين خدمات مجموعه اقداماتي است که به صورت هماهنگ و سازماندهي‌شده و با استفاده از ظرفيت‌هاي تخصصي و اجتماعي در راستاي پيشگيري، تعديل و کاهش مخاطرات ناشي از حوادث و بلايا صورت مي‌گيرد تا حداقل آسيب‌هاي رواني و اجتماعي به افراد و جامعه وارد شود. اين اقدامات در درجه نخست بايد منجر به تقويت تاب‌آوري اجتماعي شود و سپس شرايط بازگشت و بهبود زندگي پس از حوادث و بلايا را تقويت و تسهيل کند. فرايند تسهيل، تاب‌آوري در بين افراد، خانواده‌ها و جوامع را مشخص مي‌کند؛ يعني قادرسازي اين گروه‌ها برای بازگشت از اثرات بحران‌ها و کمک به آنها به‌منظور مواجهه با رخداد‌هاي مشابه در آينده. به مردم کمک شود تا با مشارکت خودشان براي برآورده‌کردن نيازهاي اساسي و ضروري اقدامات ضروري انجام شود. گوش‌دادن به حرف مردم و نه مجبور‌کردن آنها به حرف‌زدن و کمک به مردم براي ايجاد آرامش مد نظر باشد. همچنین زمينه‌‌اي فراهم شود تا پيوند با خدمات و حمايت‌هاي اجتماعي برقرار شود، اطلاعات درست و به‌موقع در اختيار آنان قرار گيرد و براي حفاظت از جان و مال مردم تدابير لازم اتخاذ شود. همچنین براي پيشگيري از آسيب‌هاي رواني و اجتماعي حين و پس از بحران‌ها هم به‌موقع اقدام شود تا شاهد اخبار نگران‌کننده در اين زمينه از مردم در مناطق سيل‌زده نباشيم. از جمله اقداماتي که باید در اين شرايط انجام داد مي‌توان به کاهش پيامدهاي رواني و اجتماعي، تقويت توانایي‌هاي مردم در مقابل فقدان‌هاي ايجاد‌شده (مادي، اجتماعي، شخصيتي، اقتصادي، امنيتي و...)، کمک به بازگشت بازماندگان، ايجاد ارتباط با منابع حياتي، کمک به توسعه اجتماعي، حمايت از افرادي که ارائه‌کنندگان خدمات اجتماعي و رواني وامداد و نجات هستند و... اشاره کرد. البته اين نکته را بايد در نظر داشت که شدت تأثيرپذيري مردم از سيل و ساير حوادث طبيعي در چگونگي و کيفيت ارائه خدمات به آنان تأثير دارد؛ از‌جمله ويژگي‌هاي تعيين‌کننده در اين شرايط ماهيت و شدت حادثه ميزان نزديکي افراد به حادثه، سابقه مواجهه قبلي، حمايت‌هاي اجتماعي در دسترس، سلامت جسمي، رواني و اجتماعي، وضعيت سني و جنسيتي، شرايط فرهنگي مردم و... هستند. تجربه‌هاي اين نوع بحران‌ها نشان مي‌دهد که هيچ‌کس تا حوادث و بلايا را لمس نکند آن را به‌طور کامل درک نمي‌کند، کارايي و اثربخشي اکثر افراد در حين و بعد از حوادث کاهش مي‌يابد. بايد اين نکته مد نظر باشد که واکنش‌هاي استرس و سوگ ناشي از حوادث و بلايا، پاسخ‌هاي طبيعي به يک موقعيت غيرطبيعي هستند. يکي از اشکال‌هاي اساسي چنين شرايطي اين است که اکثر مردم بعد از حوادث و بلايا، خود را نيازمند خدمات رواني و اجتماعي نمي‌دانند و در جست‌وجوي آن بر‌نمي‌آيند و حتي بازماندگان ممکن است هر نوع کمکي را نپذيرند. ولي لازم است به بازماندگان فعالانه، با علاقه و مسئولانه پاسخ داد و سيستم‌هاي حمايت اجتماعي براي بهبود و بازگشت به زندگي اساسي در دسترس مردم باشد. هنگام ارائه خدمات رواني و اجتماعي از جمله مددکاري اجتماعي که محور حمايت‌هاي اجتماعي است، هرگز قول قطعي و صد درصدي ندهيد؛ به‌جاي قول صد درصد فرد را حمايت و تشويق کنيد، اجازه دهيد صحبت کند، از صحبت و پند و اندرز يک‌طرفه پرهيز کنيد، تمرکز بر موقعيت اينجا و اکنون مد نظر باشد، سيستم‌هاي حمايتي را فعال کنيد، کمک شود تا سازگاري مجدد اتفاق بيفتد و افراد را تشويق به فعاليت کنيد.
در هر کشوري حوادث و بلاياي متعددي اتفاق مي‌افتد که برخي از آنها طبيعي‌اند از قبيل: سيل، زلزله، توفان و... برخي هم غيرطبيعي‌اند از قبيل جنگ، حوادث و... . کشور ما هم از اين قضيه مستثنا نبوده و نيست. آخرين آن مربوط به منطقه‌هاي محروم در استان سيستان‌و‌بلوچستان است که حدود يک هفته مردم مهربان اين استان گرفتار سيل ويرانگر شدند. ايران مستعد حوادث و بلاياي گوناگون طبيعي و انسان‌ساخت و به عنوان يکي از آسيب‌پذيرترين کشورها در جهان مطرح است. در بيش از 90 سال گذشته، بالغ‌بر 180 هزار نفر بر اثر وقوع حوادث طبيعي جان خود را از دست داده و چندين برابر اين تعداد نيز دچار آسيب و صدمات جسمي و رواني و اجتماعي شده و دارايي‌هاي خود را از دست داده‌اند. زلزله، سيل و خشک‌سالي از حوادث بسيار فراوان در ايران بوده است. برخي آمار‌ها نشان مي‌دهند که حدود 93 درصد مناطق ايران در معرض زلزله قرار دارد و با وجود اينکه ايران کشوري خشک است، اما 50 درصد مناطق آن در معرض وقوع سيل است. معمولا حوادث و بلايا کارکردهاي عادي و معمول جامعه را مختل می‌کنند؛ به‌گونه‌اي که جمعيت آسيب‌ديده و تأثيرپذيرفته از آنها قادر به مقابله با تأثيرات حادثه نبوده و بدون کمک ديگران قابل بازيابي نیستند. همچنین معمولا وقوع حوادث طبيعي از قبيل سيل موجب ازدست‌رفتن روابط شخصي و منابع مادي و حمايت‌هاي رواني اجتماعي، از‌دست‌رفتن فرصت‌هاي کسب‌وکار و توليد و درآمدزايي، ازدست‌رفتن همبستگي و انسجام اجتماعي، ازدست‌رفتن‌ شأن و منزلت اجتماعي، کاهش اعتماد، نگراني نسبت به امنيت همه‌جانبه، غلبه احساس ناتواني در مقابل مشکلات، نااميدي و... خواهد شد که اين تأثيرات منفي مي‌تواند برای مردم درگير سيل مشکل ایجاد کند. منظور از اين خدمات مجموعه اقداماتي است که به صورت هماهنگ و سازماندهي‌شده و با استفاده از ظرفيت‌هاي تخصصي و اجتماعي در راستاي پيشگيري، تعديل و کاهش مخاطرات ناشي از حوادث و بلايا صورت مي‌گيرد تا حداقل آسيب‌هاي رواني و اجتماعي به افراد و جامعه وارد شود. اين اقدامات در درجه نخست بايد منجر به تقويت تاب‌آوري اجتماعي شود و سپس شرايط بازگشت و بهبود زندگي پس از حوادث و بلايا را تقويت و تسهيل کند. فرايند تسهيل، تاب‌آوري در بين افراد، خانواده‌ها و جوامع را مشخص مي‌کند؛ يعني قادرسازي اين گروه‌ها برای بازگشت از اثرات بحران‌ها و کمک به آنها به‌منظور مواجهه با رخداد‌هاي مشابه در آينده. به مردم کمک شود تا با مشارکت خودشان براي برآورده‌کردن نيازهاي اساسي و ضروري اقدامات ضروري انجام شود. گوش‌دادن به حرف مردم و نه مجبور‌کردن آنها به حرف‌زدن و کمک به مردم براي ايجاد آرامش مد نظر باشد. همچنین زمينه‌‌اي فراهم شود تا پيوند با خدمات و حمايت‌هاي اجتماعي برقرار شود، اطلاعات درست و به‌موقع در اختيار آنان قرار گيرد و براي حفاظت از جان و مال مردم تدابير لازم اتخاذ شود. همچنین براي پيشگيري از آسيب‌هاي رواني و اجتماعي حين و پس از بحران‌ها هم به‌موقع اقدام شود تا شاهد اخبار نگران‌کننده در اين زمينه از مردم در مناطق سيل‌زده نباشيم. از جمله اقداماتي که باید در اين شرايط انجام داد مي‌توان به کاهش پيامدهاي رواني و اجتماعي، تقويت توانایي‌هاي مردم در مقابل فقدان‌هاي ايجاد‌شده (مادي، اجتماعي، شخصيتي، اقتصادي، امنيتي و...)، کمک به بازگشت بازماندگان، ايجاد ارتباط با منابع حياتي، کمک به توسعه اجتماعي، حمايت از افرادي که ارائه‌کنندگان خدمات اجتماعي و رواني وامداد و نجات هستند و... اشاره کرد. البته اين نکته را بايد در نظر داشت که شدت تأثيرپذيري مردم از سيل و ساير حوادث طبيعي در چگونگي و کيفيت ارائه خدمات به آنان تأثير دارد؛ از‌جمله ويژگي‌هاي تعيين‌کننده در اين شرايط ماهيت و شدت حادثه ميزان نزديکي افراد به حادثه، سابقه مواجهه قبلي، حمايت‌هاي اجتماعي در دسترس، سلامت جسمي، رواني و اجتماعي، وضعيت سني و جنسيتي، شرايط فرهنگي مردم و... هستند. تجربه‌هاي اين نوع بحران‌ها نشان مي‌دهد که هيچ‌کس تا حوادث و بلايا را لمس نکند آن را به‌طور کامل درک نمي‌کند، کارايي و اثربخشي اکثر افراد در حين و بعد از حوادث کاهش مي‌يابد. بايد اين نکته مد نظر باشد که واکنش‌هاي استرس و سوگ ناشي از حوادث و بلايا، پاسخ‌هاي طبيعي به يک موقعيت غيرطبيعي هستند. يکي از اشکال‌هاي اساسي چنين شرايطي اين است که اکثر مردم بعد از حوادث و بلايا، خود را نيازمند خدمات رواني و اجتماعي نمي‌دانند و در جست‌وجوي آن بر‌نمي‌آيند و حتي بازماندگان ممکن است هر نوع کمکي را نپذيرند. ولي لازم است به بازماندگان فعالانه، با علاقه و مسئولانه پاسخ داد و سيستم‌هاي حمايت اجتماعي براي بهبود و بازگشت به زندگي اساسي در دسترس مردم باشد. هنگام ارائه خدمات رواني و اجتماعي از جمله مددکاري اجتماعي که محور حمايت‌هاي اجتماعي است، هرگز قول قطعي و صد درصدي ندهيد؛ به‌جاي قول صد درصد فرد را حمايت و تشويق کنيد، اجازه دهيد صحبت کند، از صحبت و پند و اندرز يک‌طرفه پرهيز کنيد، تمرکز بر موقعيت اينجا و اکنون مد نظر باشد، سيستم‌هاي حمايتي را فعال کنيد، کمک شود تا سازگاري مجدد اتفاق بيفتد و افراد را تشويق به فعاليت کنيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.