ای تئاتر، تئاتر عزیزم چه هزینههای هنگفت و زحماتی به نام تو انجام میشود؟
وقتی تنها تویی که در میانه نیستی
طلایه رؤیایی. عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی
مدتهای مدیدی است که بسیاری از تئاترهایی که میبینم نهتنها آن ایدئالی را که از تئاتر در ذهن دارم، متصور نمیکند، بلکه از اولیهترین اصل تئاتر نیز عاری هستند: بخشش لذت دیدن تئاتر! و بهجایش تحمیل ملال یا گاه حتی عذاب دیدن است.
میخواهم سخنم را از همینجا بسط بدهم، تفاوت بین بخشش و تحمیل در تمام ابعاد زندگی و پدیدارهای آن و بهطور مشخص در تئاتر.
تحمیل سنگینی، حمل آن چیزی است که نمیخواهیم و مجبوریم حمل و تحمل کنیم و بخشش سبُکی، آن چیزی است که میخواهیم و نداریم و تنها در آناتی خاص، به نرمی میبارند بر ما تا روح خشکیده ما را که از مواجهه مدام با سختیها و قطعیتها، جامد و خشک شده، نمناک کند و این نمناکی اندکی از جراحت سختیها و تیزیهای اطراف بکاهد که دائم روح را زخم میکند.
روحی که دیگر توان حمل آن سنگینیهایی را که بر دوشش گذاشته میشود، ندارد، روحی که دوست دارد مثل آب، روان باشد.
وقتی در میان تاریکی صحنه مینشیند، گاه این آب روان از چشمهایش فروبریزند و بارهایش را بردارند و حملش را سبکتر کنند و زندگی دیگری را برابرش بگذارند که به موازات زندگی روزمرهای که میگذراند، پدیداری باشد از زیست خود او که امکان زیستنش را ندارد یا حتی امکان گفتنش را، امکانهای دیگری که بهموازات زندگی معمول و پدیدار کلی زندگی «من» را شکل میدهد، «من»های پنهان، منهای نزیسته...
و مفهوم «کاتارسیس» یا به برگردان معمول «پالایش یا تزکیه» که البته حق کامل مطلب را هم ادا نمیکند، همین همراهی سبک و بخششوارِ ترحم و ترس است... .
ترحم، واژه نجیب و معصومانهای که برخاسته است از روح بخشش، بخشش ساده همدلی، بخششِ ساده مهر، بخشش ساده دلسوزی، آنچه کمترین و در حقیقت بالاترین است و ترس کاتارسیس، ترسی تحمیلی است که بخشش را دور میکند و تئاتر باید که این بخشش را بدهد، آنقدر که تو را از بخشش خود غنی کند، نه آنکه دائم چیزهایی را بر شانههای تو بگذارد که سنگین است و با این محموله سنگینی که از آنِ تئاتر نیست، خودِ غیرحقیقیاش را تنها در قالب تئاتر به تو تحمیل کند... .
کاتارسیس یا پالایش آن تعریف ساده آکادمیک کتاب بوطیقای ارسطو نیست که تنها به همان تعریف محدود شود و فراتر نرود، کاتارسیس را باید با جان و روح تجربه کرد و در صحنه تئاتر، چه مخاطبش باشی و چه اجراگرش... .
کاتارسیس بخشش است، تمام حرف من در تئاتر، تفاوت بین تحمیل و بخشش است مثل تمام زندگی، چون تئاتر پدیداری از زندگی است، اینکه بدانیم کجا تحمیل نمیکنیم و کجا تحمیل میشویم، کجا بخشش میکنیم، کجا از نوازشهای بخشش آکنده میشویم و باید بهدقت شناخت آن مرز باریکی را که بخشش را به تحمیل بدل میکند و کجا باید این حمل سنگینی را رها کرد و به سمت نرمی و سبکی بخشش حرکت کرد، آنطورکه تئاتر باید به سمت شعر حرکت کند که الان فکر میکنم که هنوز بسیاری حرفها دارم درباره تئاتر که هنوز در کتابم «حرکت تئاتر به سمت شعر» نگفتهام و این پویایی تئاتر به سمت شعر، حرکتی تمامنشدنی است که نمیبینندش و متوقفش میکنند، این پدیدار شعری را.
از یاد نبریم که تراژدی، شعر و مرثیه سنگینیِ تحمیل بود بر فیضان بخشش، بخششی که با والایی همراه بود و با کوچکترین سنگینی و حمل به فاجعه میانجامید، ما وارثان تراژدی هستیم... که اینطور جهان خشک اطراف، روزبهروز بارهای سنگینتری بر دوشمان میگذارد و بر دوش مأمنمان، معبدمان، تئاتر عزیزمان.
حملِ خشکی وقایع بیارزش و تهی روزمره و فروش بلیت، شهرت دروغ، دروغ و ملال، بیآنکه سهمگینی این تحمیل را درک کنیم و بیآنکه مجال آن را بیابیم که بدانیم چطور همانگونه که زندگیمان از نرمیِ بخشش، به سنگینی تحمیل رسید، تئاتر از شعر و کاتارسیس، به حملِ چیزهایی رسید که آنِ خودش نبود، پس تئاتر نبود، فضای دیگری بود که در آن تحمیل، جایگزین بخشش شد. بخشش که فضایی بود برای تأمل و زیستن بیواسطه در میان پدیدارهایی که مجالهایی بودند برای بیرونزدن از عادیبودن، برای بیرونزدن از روال معمول، برای بالکشیدن... و از یاد نبریم که تاریکی تئاتر، جایی است که از هر قرار و قرارداد رهاست، ورای همهچیزی است، به او تحمیل نکنیم تا به ما تحمیل نشود و ببخشیم بر او تا ببخشد بر ما... .
مدتهای مدیدی است که بسیاری از تئاترهایی که میبینم نهتنها آن ایدئالی را که از تئاتر در ذهن دارم، متصور نمیکند، بلکه از اولیهترین اصل تئاتر نیز عاری هستند: بخشش لذت دیدن تئاتر! و بهجایش تحمیل ملال یا گاه حتی عذاب دیدن است.
میخواهم سخنم را از همینجا بسط بدهم، تفاوت بین بخشش و تحمیل در تمام ابعاد زندگی و پدیدارهای آن و بهطور مشخص در تئاتر.
تحمیل سنگینی، حمل آن چیزی است که نمیخواهیم و مجبوریم حمل و تحمل کنیم و بخشش سبُکی، آن چیزی است که میخواهیم و نداریم و تنها در آناتی خاص، به نرمی میبارند بر ما تا روح خشکیده ما را که از مواجهه مدام با سختیها و قطعیتها، جامد و خشک شده، نمناک کند و این نمناکی اندکی از جراحت سختیها و تیزیهای اطراف بکاهد که دائم روح را زخم میکند.
روحی که دیگر توان حمل آن سنگینیهایی را که بر دوشش گذاشته میشود، ندارد، روحی که دوست دارد مثل آب، روان باشد.
وقتی در میان تاریکی صحنه مینشیند، گاه این آب روان از چشمهایش فروبریزند و بارهایش را بردارند و حملش را سبکتر کنند و زندگی دیگری را برابرش بگذارند که به موازات زندگی روزمرهای که میگذراند، پدیداری باشد از زیست خود او که امکان زیستنش را ندارد یا حتی امکان گفتنش را، امکانهای دیگری که بهموازات زندگی معمول و پدیدار کلی زندگی «من» را شکل میدهد، «من»های پنهان، منهای نزیسته...
و مفهوم «کاتارسیس» یا به برگردان معمول «پالایش یا تزکیه» که البته حق کامل مطلب را هم ادا نمیکند، همین همراهی سبک و بخششوارِ ترحم و ترس است... .
ترحم، واژه نجیب و معصومانهای که برخاسته است از روح بخشش، بخشش ساده همدلی، بخششِ ساده مهر، بخشش ساده دلسوزی، آنچه کمترین و در حقیقت بالاترین است و ترس کاتارسیس، ترسی تحمیلی است که بخشش را دور میکند و تئاتر باید که این بخشش را بدهد، آنقدر که تو را از بخشش خود غنی کند، نه آنکه دائم چیزهایی را بر شانههای تو بگذارد که سنگین است و با این محموله سنگینی که از آنِ تئاتر نیست، خودِ غیرحقیقیاش را تنها در قالب تئاتر به تو تحمیل کند... .
کاتارسیس یا پالایش آن تعریف ساده آکادمیک کتاب بوطیقای ارسطو نیست که تنها به همان تعریف محدود شود و فراتر نرود، کاتارسیس را باید با جان و روح تجربه کرد و در صحنه تئاتر، چه مخاطبش باشی و چه اجراگرش... .
کاتارسیس بخشش است، تمام حرف من در تئاتر، تفاوت بین تحمیل و بخشش است مثل تمام زندگی، چون تئاتر پدیداری از زندگی است، اینکه بدانیم کجا تحمیل نمیکنیم و کجا تحمیل میشویم، کجا بخشش میکنیم، کجا از نوازشهای بخشش آکنده میشویم و باید بهدقت شناخت آن مرز باریکی را که بخشش را به تحمیل بدل میکند و کجا باید این حمل سنگینی را رها کرد و به سمت نرمی و سبکی بخشش حرکت کرد، آنطورکه تئاتر باید به سمت شعر حرکت کند که الان فکر میکنم که هنوز بسیاری حرفها دارم درباره تئاتر که هنوز در کتابم «حرکت تئاتر به سمت شعر» نگفتهام و این پویایی تئاتر به سمت شعر، حرکتی تمامنشدنی است که نمیبینندش و متوقفش میکنند، این پدیدار شعری را.
از یاد نبریم که تراژدی، شعر و مرثیه سنگینیِ تحمیل بود بر فیضان بخشش، بخششی که با والایی همراه بود و با کوچکترین سنگینی و حمل به فاجعه میانجامید، ما وارثان تراژدی هستیم... که اینطور جهان خشک اطراف، روزبهروز بارهای سنگینتری بر دوشمان میگذارد و بر دوش مأمنمان، معبدمان، تئاتر عزیزمان.
حملِ خشکی وقایع بیارزش و تهی روزمره و فروش بلیت، شهرت دروغ، دروغ و ملال، بیآنکه سهمگینی این تحمیل را درک کنیم و بیآنکه مجال آن را بیابیم که بدانیم چطور همانگونه که زندگیمان از نرمیِ بخشش، به سنگینی تحمیل رسید، تئاتر از شعر و کاتارسیس، به حملِ چیزهایی رسید که آنِ خودش نبود، پس تئاتر نبود، فضای دیگری بود که در آن تحمیل، جایگزین بخشش شد. بخشش که فضایی بود برای تأمل و زیستن بیواسطه در میان پدیدارهایی که مجالهایی بودند برای بیرونزدن از عادیبودن، برای بیرونزدن از روال معمول، برای بالکشیدن... و از یاد نبریم که تاریکی تئاتر، جایی است که از هر قرار و قرارداد رهاست، ورای همهچیزی است، به او تحمیل نکنیم تا به ما تحمیل نشود و ببخشیم بر او تا ببخشد بر ما... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.