|

به بهانه انتشار ویراستی تازه از «چرند پرند» دهخدا

خدا پدرت را بیامرزد

حسین فراستخواه

«سلطان احمد شاه، پسر محمدعلی شاه را به لندن دعوت کردند، در صورتی که جوان بود و امیدها داشت و در یک میهمانی رسمی که ملکه و شاه و شاید «کور دیپلماتیک» همه حضور داشتند سه روز دایم برای او میهمانی دادند و آن لردی که میهمان‌دار او بود دایما گفت که شما بایستی در آن میهمانی تصدیق کنید قرارداد وثوق‌الدوله را و در تمام این سه روز دایم گفتند، وگرنه تاج و تخت شما در خطر است. سلطان احمدشاه هر سه روز هر دفعه به آنها گفت که تاج و تخت من با استقلال مملکت قابل تناسب نیست، من یک فرد هستم، چند روزی در این مملکت سلطنت دارم نمی‌توانم یک ملتی را به اسارت دایمی بدهم برای تاج و تخت خودم. اعلیحضرت همایونی بایستی، البته صدها مرتبه از سلطان احمد شاه بهتر و قوی‌تر، در این وقت که محتاج است مملکت به تقویت ایشان، مساعدت بفرمایند... من در هفتاد و چندمین سال عمر خود هستم، قلب من مریض است، ریه من مریض است، اعصاب من به کلی بر اثر کثرت کار که در عرض چهل سال برای لغت‌نامه کرده‌ام، روزی چهارده ساعت، حالا از کار افتاده است، اولاد هم ندارم، آنچه را که من می‌گویم مبتنی بر هیچ غرضی نمی‌تواند باشد، من فقط و فقط برای سعادت و ترقی و بزرگی مملکت ایران این پیشنهادها را می‌کنم و از این جهت هیچ نوع نظر شخصی ندارم. در عمرم مکرر در مکرر، چه در زمان قبل از اعلیحضرت فقید و چه در زمان اعلیحضرت فقید و چه بعد از آن تکلیف سفارت‌ها و وزارت‌ها شده است و من همه را رد کرده‌ام، از این جهت گمان نمی‌کنم که ملت ایران در این عرایض من تصور غرضی بکنند... .»

این بخشی از گفت‌وگوی رادیو تهران با دهخدا بود که قبل از کودتای 28مرداد انجام شد و به دستور دکتر مصدق چند بار از رادیو پخش شد و روزنامه «باختر امروز» در 23 تیر 1332 آن را منتشر کرد. این‌گونه کنایه‌زدن استادانه به شاه مملکت که یعنی: «اندازه آن بچه (احمد شاه) هم حالیت نیست» و «هوا برت ندارد که اعلیحضرت گفتن مرا بگذاری به حساب کاسه‌لیسی»ــ البته کار هر کس نیست و تصادفا از همان واکنش دکتر مصدق، یعنی دستور پخش مکرر آن از رادیو، می‌توان تاثیر این طنز باریک بر مخاطب تیزفهم را نیز فهمید. انگار دهخدا حرف دل مصدق را بر زبان رانده است. چراکه اگر نگاه کنیم و دفاعیات مصدق در دادگاه نظامی را به خاطر آوریم، می‌بینیم که مصدق نیز در آن دادگاه از مسخره صریح کارگزاران حکومتی هیچ ابايي نداشت؛ تا آنجا که بوی سوختگی شاه مملکت (محمدرضا پهلوی) به این نحو درمی‌آید: «مصدق در مقابل قضات دادگاه به بازی‌های خاص خودش ادامه داد. گاه در صدد جلب ترحم برمی‌آمد. گاه داستان‌سرایی می‌کرد. گاه حرف‌های مضحک می‌زد و به هر حال سعی داشت خود را به هر نحو شده برای مطبوعات بین‌المللی مطرح کند.»

به گمانم تمام آنها که از کودتای 28 مرداد به خشم آمده بودند و فضای سیاسی همه‌شان را به خفه‌خون گرفتن وادار می‌کرد، با شنیدن مسخره‌های او و با دیدن مصدق، در حالی که دادگاه را به ترانه انداخته، دلشان قدری خنک می‌شد، آرام می‌گرفتند، و «دمت گرم» مبسوطی نثارش می‌کردند و این مشابه همان احساسی است که احتمالا، بعد از شنیدن سخنان دهخدا از رادیو، به مصدق دست داده بود.

فروید در کتاب «لطیفه‌ها و رابطه آنها با ناخودآگاه»، که در 1905 منتشر شد، شرح می‌دهد که احساس لذت ناشی از خنده، به خاطر تاثیر خنده در کاهش اضطراب و فشار روانی است. یعنی وقتی انرژی ما تخلیه می‌شود، همراه آن مقداری از انرژی که برای مهار یا سرکوب فعالیت روانی به کار می‌بریم هم تخلیه و آزاد می‌شود و در نتیجه احساس خوشی به ما دست می‌دهد. هربرت اسپنسر، فیلسوف انگلیسی در قرن نوزدهم، معتقد بود که خنده، آزاد شدن انرژی عصبی سرکوب‌شده است و سایمون کریچلی این عقیده درباره طنز را «نظریه آرامش» می‌نامد.

به قول دهخدا در «چرند پرند»: «اگرچه دردسر می‌دهم، اما چه می‌توان کرد، نشخوار آدمیزاد حرف است. آدم حرف هم که نزند دلش می‌پوسد». و بعد اشاره می‌کند به رفیقی که از او می‌خواهد به اصطلاح «روزنامه بنویسد» و وقتی دهخدا از او می‌پرسد که خب «چه بنویسیم؟ » می‌گوید: «چه می‌دانم از همین حرف‌ها که دیگران می‌نویسند معایب بزرگان را بنویس، به ملت دوست و دشمنش را بشناسان»؛ گویی دهخدا قاصدا چنین هدفی از طنز داشت؛ اینکه قدری روان مردم ساکن شود، دلشان خنک شود. این موارد در «چرند پرند» زیاد است. مثلا وقتی جامعه فقیر آن زمان را تصور می‌کنیم و در «چرند پرند» می‌خوانیم که: «ما می‌ماندیم تعجب که چطور می‌شود آدم حاجی، کاسب، خداشناس، این‌قدر پول داشته باشد. برای اینکه معلوم است که این همه مال از راه‌حلال که جمع نمی‌شود. لابد باید لکه دیزه حاجی عباس را آدم به زور تصرف کرده باشد. مال فلان یتیم را فلان صغیر را، فلان بیوه را به ضرب چماق گرفته باشد...» می‌توانیم حدس بزنیم و تا حدودی درک کنیم که مخاطب آن دوره از خواندن این قبیل حرف‌ها، هرچند به شور و شعف و انبساط خاطر نرسد، اما تسکین و التیامی در حال او پدیدار می‌شود که به قول معروف بگوید: «خدا پدرت را بیامرزد، حرف دل ما را می‌زنی.»

محمد دبیر سیاقی در «خاطراتی از دهخدا و از زبان دهخدا» که در سال 59 منتشر کرد، به این خاصیت نوشته‌های دهخدا اشاره می‌کند: «مردم کوچه و بازار در خلال سطور و کلمات آن روزنامه (صور اسرافیل) خاصه در سلسله مقالات طنزآمیز «چرند پرند» آن، آن شکوه‌ها و راز و نیازها را که سالیان دراز در دلشان مانده و به سبب محیط نامساعد مجال عبور بر لبانشان نیافته بود معاینه می‌دیدند... و احساس رها شدن از قیود و گشوده شدن بندهای‌گران از پیکر خود می‌کردند... .»

طنز، همان‌گونه که سایمون کریچلی می‌گوید، شکلی از دانش ممنوعه فرهنگی است و کارکردی مشابه مکانیسم دفاعی زبان‌شناختی دارد و نه از طریق ترسیم جهانی بهتر، بلکه با ترغیب ما به مواجهه با حماقت این جهان، از ما می‌خواهد که وضعیت را تغییر دهیم، زیرا خنده مسری است؛ همان‌گونه که چرند و پرندهای دهخدا تیراژ «صور اسرافیل» را در آن زمانه، به روایتی، تا 24000 نسخه رساند!

«سلطان احمد شاه، پسر محمدعلی شاه را به لندن دعوت کردند، در صورتی که جوان بود و امیدها داشت و در یک میهمانی رسمی که ملکه و شاه و شاید «کور دیپلماتیک» همه حضور داشتند سه روز دایم برای او میهمانی دادند و آن لردی که میهمان‌دار او بود دایما گفت که شما بایستی در آن میهمانی تصدیق کنید قرارداد وثوق‌الدوله را و در تمام این سه روز دایم گفتند، وگرنه تاج و تخت شما در خطر است. سلطان احمدشاه هر سه روز هر دفعه به آنها گفت که تاج و تخت من با استقلال مملکت قابل تناسب نیست، من یک فرد هستم، چند روزی در این مملکت سلطنت دارم نمی‌توانم یک ملتی را به اسارت دایمی بدهم برای تاج و تخت خودم. اعلیحضرت همایونی بایستی، البته صدها مرتبه از سلطان احمد شاه بهتر و قوی‌تر، در این وقت که محتاج است مملکت به تقویت ایشان، مساعدت بفرمایند... من در هفتاد و چندمین سال عمر خود هستم، قلب من مریض است، ریه من مریض است، اعصاب من به کلی بر اثر کثرت کار که در عرض چهل سال برای لغت‌نامه کرده‌ام، روزی چهارده ساعت، حالا از کار افتاده است، اولاد هم ندارم، آنچه را که من می‌گویم مبتنی بر هیچ غرضی نمی‌تواند باشد، من فقط و فقط برای سعادت و ترقی و بزرگی مملکت ایران این پیشنهادها را می‌کنم و از این جهت هیچ نوع نظر شخصی ندارم. در عمرم مکرر در مکرر، چه در زمان قبل از اعلیحضرت فقید و چه در زمان اعلیحضرت فقید و چه بعد از آن تکلیف سفارت‌ها و وزارت‌ها شده است و من همه را رد کرده‌ام، از این جهت گمان نمی‌کنم که ملت ایران در این عرایض من تصور غرضی بکنند... .»

این بخشی از گفت‌وگوی رادیو تهران با دهخدا بود که قبل از کودتای 28مرداد انجام شد و به دستور دکتر مصدق چند بار از رادیو پخش شد و روزنامه «باختر امروز» در 23 تیر 1332 آن را منتشر کرد. این‌گونه کنایه‌زدن استادانه به شاه مملکت که یعنی: «اندازه آن بچه (احمد شاه) هم حالیت نیست» و «هوا برت ندارد که اعلیحضرت گفتن مرا بگذاری به حساب کاسه‌لیسی»ــ البته کار هر کس نیست و تصادفا از همان واکنش دکتر مصدق، یعنی دستور پخش مکرر آن از رادیو، می‌توان تاثیر این طنز باریک بر مخاطب تیزفهم را نیز فهمید. انگار دهخدا حرف دل مصدق را بر زبان رانده است. چراکه اگر نگاه کنیم و دفاعیات مصدق در دادگاه نظامی را به خاطر آوریم، می‌بینیم که مصدق نیز در آن دادگاه از مسخره صریح کارگزاران حکومتی هیچ ابايي نداشت؛ تا آنجا که بوی سوختگی شاه مملکت (محمدرضا پهلوی) به این نحو درمی‌آید: «مصدق در مقابل قضات دادگاه به بازی‌های خاص خودش ادامه داد. گاه در صدد جلب ترحم برمی‌آمد. گاه داستان‌سرایی می‌کرد. گاه حرف‌های مضحک می‌زد و به هر حال سعی داشت خود را به هر نحو شده برای مطبوعات بین‌المللی مطرح کند.»

به گمانم تمام آنها که از کودتای 28 مرداد به خشم آمده بودند و فضای سیاسی همه‌شان را به خفه‌خون گرفتن وادار می‌کرد، با شنیدن مسخره‌های او و با دیدن مصدق، در حالی که دادگاه را به ترانه انداخته، دلشان قدری خنک می‌شد، آرام می‌گرفتند، و «دمت گرم» مبسوطی نثارش می‌کردند و این مشابه همان احساسی است که احتمالا، بعد از شنیدن سخنان دهخدا از رادیو، به مصدق دست داده بود.

فروید در کتاب «لطیفه‌ها و رابطه آنها با ناخودآگاه»، که در 1905 منتشر شد، شرح می‌دهد که احساس لذت ناشی از خنده، به خاطر تاثیر خنده در کاهش اضطراب و فشار روانی است. یعنی وقتی انرژی ما تخلیه می‌شود، همراه آن مقداری از انرژی که برای مهار یا سرکوب فعالیت روانی به کار می‌بریم هم تخلیه و آزاد می‌شود و در نتیجه احساس خوشی به ما دست می‌دهد. هربرت اسپنسر، فیلسوف انگلیسی در قرن نوزدهم، معتقد بود که خنده، آزاد شدن انرژی عصبی سرکوب‌شده است و سایمون کریچلی این عقیده درباره طنز را «نظریه آرامش» می‌نامد.

به قول دهخدا در «چرند پرند»: «اگرچه دردسر می‌دهم، اما چه می‌توان کرد، نشخوار آدمیزاد حرف است. آدم حرف هم که نزند دلش می‌پوسد». و بعد اشاره می‌کند به رفیقی که از او می‌خواهد به اصطلاح «روزنامه بنویسد» و وقتی دهخدا از او می‌پرسد که خب «چه بنویسیم؟ » می‌گوید: «چه می‌دانم از همین حرف‌ها که دیگران می‌نویسند معایب بزرگان را بنویس، به ملت دوست و دشمنش را بشناسان»؛ گویی دهخدا قاصدا چنین هدفی از طنز داشت؛ اینکه قدری روان مردم ساکن شود، دلشان خنک شود. این موارد در «چرند پرند» زیاد است. مثلا وقتی جامعه فقیر آن زمان را تصور می‌کنیم و در «چرند پرند» می‌خوانیم که: «ما می‌ماندیم تعجب که چطور می‌شود آدم حاجی، کاسب، خداشناس، این‌قدر پول داشته باشد. برای اینکه معلوم است که این همه مال از راه‌حلال که جمع نمی‌شود. لابد باید لکه دیزه حاجی عباس را آدم به زور تصرف کرده باشد. مال فلان یتیم را فلان صغیر را، فلان بیوه را به ضرب چماق گرفته باشد...» می‌توانیم حدس بزنیم و تا حدودی درک کنیم که مخاطب آن دوره از خواندن این قبیل حرف‌ها، هرچند به شور و شعف و انبساط خاطر نرسد، اما تسکین و التیامی در حال او پدیدار می‌شود که به قول معروف بگوید: «خدا پدرت را بیامرزد، حرف دل ما را می‌زنی.»

محمد دبیر سیاقی در «خاطراتی از دهخدا و از زبان دهخدا» که در سال 59 منتشر کرد، به این خاصیت نوشته‌های دهخدا اشاره می‌کند: «مردم کوچه و بازار در خلال سطور و کلمات آن روزنامه (صور اسرافیل) خاصه در سلسله مقالات طنزآمیز «چرند پرند» آن، آن شکوه‌ها و راز و نیازها را که سالیان دراز در دلشان مانده و به سبب محیط نامساعد مجال عبور بر لبانشان نیافته بود معاینه می‌دیدند... و احساس رها شدن از قیود و گشوده شدن بندهای‌گران از پیکر خود می‌کردند... .»

طنز، همان‌گونه که سایمون کریچلی می‌گوید، شکلی از دانش ممنوعه فرهنگی است و کارکردی مشابه مکانیسم دفاعی زبان‌شناختی دارد و نه از طریق ترسیم جهانی بهتر، بلکه با ترغیب ما به مواجهه با حماقت این جهان، از ما می‌خواهد که وضعیت را تغییر دهیم، زیرا خنده مسری است؛ همان‌گونه که چرند و پرندهای دهخدا تیراژ «صور اسرافیل» را در آن زمانه، به روایتی، تا 24000 نسخه رساند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.