گزارشی از نشست بررسی رمان «پطرزبورگ» آندری بیهلی
داستایوسکیِ از تبعید برگشته
شرق: «پطرزبورگ»، اثر آندری بیهلی، نویسنده روس اوایل قرن بیستم، از جمله شاهکارهای کلاسیک ادبیات مدرن است که تا چندی پیش احتمالا فقط آنها که جدیتر در کار ادبیات هستند نامش را شنیده بودند. البته این نام در ایران شاید به گوش اهل فلسفه و علاقهمندان کتابها و مباحث نظری نیز آشنا باشد. آنها که «تجربه مدرنیته» مارشال برمن را خواندهاند، حتما به نام بیهلی و رمان «پطرزبورگ» او برخوردهاند. بِرمن در این کتاب در بخش مربوط به روسیه بهطور مفصل به رمان «پطرزبورگ» پرداخته است. از «پطرزبورگ» امسال دو ترجمه منتشر شد که یکی از آنها ترجمه فرزانه طاهری است که در نشر مرکز منتشر شده است. «پطرزبورگ» رمانی است در زمان خود پیشرو با سبک و تکنیکی پیچیده و طنزی بینظیر. پطرزبورگ و نمادهایش در این رمان حضوری چنان نیرومند دارند و چنان با طرح و ساختار رمان عجین شدهاند که بعضی از آنها را چهبسا بتوان بخشی از کاراکترهای رمان به حساب آورد. «پطرزبورگ» همچنین پر از ارجاع به آثار ادبی پیش از خود است و همچنین روایتگر فضای سیاسی زمانه خود و بحرانها و تنشهایی که روسیه رو به فروپاشی در سالهای منتهی به انقلاب اکتبر با آن دستبهگریبان
است. شاید بتوان گفت انتشار ترجمه فارسی این رمان یکی از اتفاقهای مهم ادبی امسال است. فرزانه طاهری این رمان را از انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است. به مناسبت انتشار ترجمه او از این رمان روز سهشنبه هفدهم دیماه نشستی در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. در این نشست ابتدا علیاصغر محمدخانی در معرفی آندری بیهلی و رمان پطرزبورگ او توضیحاتی داد و آنگاه فرزانه طاهری، مترجم رمان و زهرا محمدی، عضو هیئتعلمی زبان و ادبیات روسی دانشگاه تهران، درباره این رمان صحبت کردند. آنچه میآید تلخیصی است از سخنان فرزانه طاهری و زهرا محمدی در این نشست.
فرزانه طاهری در بخشی از سخنانش به ستایش ناباکوف از این رمان اشاره کرد و اینکه ناباکوف رمان «پطرزبورگ» را در کنار «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان ازدسترفته» پروست و «اولیس» جویس، یکی از چهار اثر برتر منثور قرن بیستم میدانسته. طاهری همچنین درباره انتشار نخست این رمان در روسیه، تغییراتی که بیهلی چند سال بعد در چاپ بعدی آن داده بود و ترجمههای انگلیسی آن گفت: «این رمان در ۱۹۱۳ تا ۱۹۱۶ بهصورت پاورقی در نشریهای منتشر شد و بعد از آن در قالب کتاب در آمد. منتها بیهلی آدمی است که تا لحظه انتشار این کار را تغییر میدهد و در آن دخل و تصرف میکند. پس بلافاصله پس از چاپ ۱۹۱۶ در کار خودش دست برد و در سال ۱۹۲۲ با حذف ۱۵۰ صفحه دوباره آن را منتشر کرد. از نسخه ۱۹۲2 فقط یک ترجمه انگلیسی از دو استاد دانشگاه کلمبیا در دست بود. اما نسخه ۱۹۱۶ طی سالیان سه بار به انگلیسی ترجمه شده بود». طاهری گفت که ترجمه او بر اساس ترجمه انگلیسی نسخه 1922، یعنی بر اساس نسخهای است که بیهلی آن را اصلاح کرده و تغییر داده بوده است.
طاهری در بخشی دیگر از صحبتهایش درباره شیوه کار خود در ترجمه این رمان توضیحاتی داد و دراینباره گفت: «من مثل یک ترجمه معمولی با این اثر روبهرو نشدم، چراکه جاهایی احساس کردم زبان فارسی به من امکاناتی میدهد که ظاهراً به زبان انگلیسی داده نشده است. با توجه به قراین انگار خصلتهای مشترکی میان زبان روسی و فارسی بود و جاهایی دست من بازتر بود. بنابراین، انبوهی مطلب، از مقاله و مقایسه ترجمه و کتابهای نقد خواندم تا دریابم این نویسنده بهراستی چه کرده است. در واقع متنهای پیرامون آن را خواندم و باز ترجمهام را بر اساس کشفهای نو در این فرآیند مطالعاتی تغییر دادم».
یکی از پرسشهایی که ممکن است درباره ترجمه «پطرزبورگ» مطرح شود، این است که چرا این رمان از زبان واسطه ترجمه شده است. فرزانه طاهری دراینباره گفت: «خود من از منتقدان ترجمه غیرمستقیم بودم. این حکم که ترجمه غیرمستقیم مانند فتوکپیِ فتوکپی است، از زمان بنیامین بسیار تقویت شده بود، چراکه ترجمه به معنای انتقال است و در هر انتقالی چیزی از دست میرود. ترجمه از زبان واسط هم انتقالِ انتقال است و در نتیجه در آن چیز بیشتری از دست میرود. من در این چهار،پنج سال کوشیدم این آسیب را به حداقل برسانم، چراکه هیچ کاری مطلقا عین نسخه اصل نیست. منتها گمان میکنم حکم فتوکپیِ فتوکپی ریشه در زمانی دارد که ترجمه در زبانهای غربی به این دقت نبوده است و با دست باز و آزادانه ترجمه میکردهاند تاجاییکه خیلی وقتها مهر فرهنگ خودشان را بر اثر میزدند و اشتباههای ترجمه یا دگرگونیهای شدید ساختاریِ ناشی از زبان مقصد از یک ترجمه به ترجمه بعدی منتقل میشد. به بیان دیگر، این حکم از زمانی ریشه میگیرد که دستگاه فتوکپی خراب بوده و تصویری که از نسخه اولیه بوده (فتوکپی) خود کجومعوج بوده و در نتیجه فتوکپی از روی آن کار را خرابتر
میکرده است». طاهری ادامه داد: «ولی در دهههای اخیر ترجمه بسیار دقیقتر شده است. هم ناشران نظارت دارند و هم شأن ترجمه بالاتر رفته است. خیلیوقتها خود نویسندگان هم بر برگردان نظارت میکنند. در گذشته تعداد افراد مسلط به زبانهای پیرامونیتر اینقدر کم بود که نمیشد همه آثار را به آنها سپرد. درواقع ملاحظات عملی یا واقعبینی گاهی باعث میشود این حکم زیر پا گذاشته شود و خلاف آن هم ثابت شود. به بیان دیگر، این حکم به این دلیل اشتباه است که با مطلقکردن کافیبودن دانستن زبان اول، بقیه عوامل را از این معادله بیرون میگذارد».
بعد از فرزانه طاهری، زهرا محمدی، عضو هیئت علمی زبان و ادبیات روسی دانشگاه تهران، درباره رمان «پطرزبورگ» سخن گفت. محمدی سخنان خود را با صحبت از سمبولیسم، مکتبی که بیهلی به آن منتسب است، و تأثیر آن بر ادبیات روسیه آغاز کرد. او از بیهلی بهعنوان یکی از درخشانترین سمبولیستهای ادبیات روسیه نام برد. محمدی در بخشی دیگر از صحبتهایش درباره زندگی بیهلی و تأثیر تجربه زیسته او بر رمان «پطرزبورگ» توضیحاتی داد و نیز درباره مفهوم شهر پطرزبورگ برای روسها و کشمکشهای میان مسکوییها و پطرزبورگیها و تأثیر همه اینها بر نوع مواجهه با رمان بیهلی. او بعد از این توضیحات درباره بخشی که بیهلی در نسخه دوم کتاب از رمان حذف کرده گفت: «در مقایسه نسخه ۱۹۱۶ و ۱۹۲۲ پطرزبورگ به این نتیجه رسیدم که بیهلی در ویرایش دوم بخشی را حذف کرده است که کتاب را مفهوم میکرد. چرایی این کار برای من سؤال بود، تا اینکه در مقالهای از دیمیتری بیکوف خواندم که بیهلی میخواسته شاعرانگی اثر را اضافه کند و فقط فرم را در نظر داشته است. گویی قرار نیست این اثر فهمیده شود. در پطرزبورگ سوژه اصل نیست. ما باید با آگاهی از این امر به سراغ کتاب برویم».
محمدی آنگاه درباره شیوه خوانش این رمان گفت: «ما به خوانش روایی از متن عادت داریم. به بیانی به روایت داستانی عادت داریم که در آن گم نشویم. اما در مواجهه با نثر سمبولیستی باید دید خود را عوض کنیم. به نظر من، خوانش نثر سمبولیستی نوعی خوانش سمفونیک است. قرار نیست ما همهچیز موسیقی را بفهمیم، بلکه میخواهیم به آن نقطه لذت برسیم. نثر سمبولیستی یک نثر روایی نیست. رمان سمبولیستی نمیخواهد چیزی را روایت یا داستانی را تعریف کند، بلکه در قدم اول میخواهد چیزی را نشان بدهد و در قدم دوم دست مخاطب را بگیرد و او را وسط آن موقعیت قرار دهد».
محمدی همچنین درباره ویژگیهای سبکی و شخصیتهای این رمان گفت: «تشبیهات در این اثر چنان زندهاند و شخصیتهای داستانی بهاندازهای مانند آدمهای واقعی توصیف شدهاند که این اثر را بسیار خواندنی میکنند. فکورترین شخصیت این داستان، گویی داستایوسکیِ از تبعید برگشته است. حرفهای او، توهمات او، حسی که به سرما و یخ، به پطرزبورگ و بهطورکلی به امپراتوری دارد، داستایوسکی است. آنا که همسرش را رها کرده و با بازیگری ایتالیایی رفته است، آنا کارنینا است».
محمدی همچنین به نابودی مدرنیسم توسط انقلاب روسیه اشاره کرد و گفت: «انقلاب روسیه مدرنیسم روسی را نابود کرد. نخست آنکه ردای فوتوریسم به تن مدرنیسم کردند و آن را واداشتند ساختارشکنی را بهمنزله ارزش به جامعه نشان بدهد تا مردم با ساختارشکنیهای انقلابی همانندسازی کنند». محمدی با اشاره به اینکه در دوره انقلاب روسیه «فوتوریسم ابزار تبلیغات، پوستر و پلاکارد شد» گفت: «در نهایت، رئالیسم سوسیالیستی تیر خلاصی بود که ادبیات مدرن روسی را به خدمت ایدئولوژی درآورد. بیهلی این را در پطرزبورگ به خوبی نشان میدهد».
محمدی همچنین به نقلقولی از بیهلی درباره مفهوم پنهان این رمان اشاره کرد و گفت: «اگر به دنبال مفهومی پنهانی برای این کتابید، به نظرم آن احساس گناه و عذاب پیوستهای است که روسیه در فاصله ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۸ تجربه کرد و من به ابتدای آن حس رسیدم. او میگوید ما شکست خوردیم، نه از شرق و نه از غرب، بلکه از آن انفعال و بوروکراسی عمیقی که در پطرزبورگ ۱۹۰۵ جاری و ساری بود و ریشه دوانده بود».
یکی از ویژگیهای مهم رمان «پطرزبورگ» بازیهای زبانی این رمان است. محمدی درباره این ویژگی رمان گفت: «همیشه تصور میکردم واژهسازی در آثار فوتوریستها بیشتر بوده و از فوتوریسم شروع شده است، ولی در نثر بیهلی این کار بهوفور انجام گرفته است. بیهلی در این رمان میکوشد از کلماتی استفاده کند که در گفتوگوهای روزمره خیلی استفاده نمیشود. هدف او احتمالاً زجر دادن خواننده است. به نظر میرسد او بهشدت به فکر قافیهسازی و شعرگونه نوشتن در قالب نثر است».
شرق: «پطرزبورگ»، اثر آندری بیهلی، نویسنده روس اوایل قرن بیستم، از جمله شاهکارهای کلاسیک ادبیات مدرن است که تا چندی پیش احتمالا فقط آنها که جدیتر در کار ادبیات هستند نامش را شنیده بودند. البته این نام در ایران شاید به گوش اهل فلسفه و علاقهمندان کتابها و مباحث نظری نیز آشنا باشد. آنها که «تجربه مدرنیته» مارشال برمن را خواندهاند، حتما به نام بیهلی و رمان «پطرزبورگ» او برخوردهاند. بِرمن در این کتاب در بخش مربوط به روسیه بهطور مفصل به رمان «پطرزبورگ» پرداخته است. از «پطرزبورگ» امسال دو ترجمه منتشر شد که یکی از آنها ترجمه فرزانه طاهری است که در نشر مرکز منتشر شده است. «پطرزبورگ» رمانی است در زمان خود پیشرو با سبک و تکنیکی پیچیده و طنزی بینظیر. پطرزبورگ و نمادهایش در این رمان حضوری چنان نیرومند دارند و چنان با طرح و ساختار رمان عجین شدهاند که بعضی از آنها را چهبسا بتوان بخشی از کاراکترهای رمان به حساب آورد. «پطرزبورگ» همچنین پر از ارجاع به آثار ادبی پیش از خود است و همچنین روایتگر فضای سیاسی زمانه خود و بحرانها و تنشهایی که روسیه رو به فروپاشی در سالهای منتهی به انقلاب اکتبر با آن دستبهگریبان
است. شاید بتوان گفت انتشار ترجمه فارسی این رمان یکی از اتفاقهای مهم ادبی امسال است. فرزانه طاهری این رمان را از انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است. به مناسبت انتشار ترجمه او از این رمان روز سهشنبه هفدهم دیماه نشستی در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. در این نشست ابتدا علیاصغر محمدخانی در معرفی آندری بیهلی و رمان پطرزبورگ او توضیحاتی داد و آنگاه فرزانه طاهری، مترجم رمان و زهرا محمدی، عضو هیئتعلمی زبان و ادبیات روسی دانشگاه تهران، درباره این رمان صحبت کردند. آنچه میآید تلخیصی است از سخنان فرزانه طاهری و زهرا محمدی در این نشست.
فرزانه طاهری در بخشی از سخنانش به ستایش ناباکوف از این رمان اشاره کرد و اینکه ناباکوف رمان «پطرزبورگ» را در کنار «مسخ» کافکا، «در جستوجوی زمان ازدسترفته» پروست و «اولیس» جویس، یکی از چهار اثر برتر منثور قرن بیستم میدانسته. طاهری همچنین درباره انتشار نخست این رمان در روسیه، تغییراتی که بیهلی چند سال بعد در چاپ بعدی آن داده بود و ترجمههای انگلیسی آن گفت: «این رمان در ۱۹۱۳ تا ۱۹۱۶ بهصورت پاورقی در نشریهای منتشر شد و بعد از آن در قالب کتاب در آمد. منتها بیهلی آدمی است که تا لحظه انتشار این کار را تغییر میدهد و در آن دخل و تصرف میکند. پس بلافاصله پس از چاپ ۱۹۱۶ در کار خودش دست برد و در سال ۱۹۲۲ با حذف ۱۵۰ صفحه دوباره آن را منتشر کرد. از نسخه ۱۹۲2 فقط یک ترجمه انگلیسی از دو استاد دانشگاه کلمبیا در دست بود. اما نسخه ۱۹۱۶ طی سالیان سه بار به انگلیسی ترجمه شده بود». طاهری گفت که ترجمه او بر اساس ترجمه انگلیسی نسخه 1922، یعنی بر اساس نسخهای است که بیهلی آن را اصلاح کرده و تغییر داده بوده است.
طاهری در بخشی دیگر از صحبتهایش درباره شیوه کار خود در ترجمه این رمان توضیحاتی داد و دراینباره گفت: «من مثل یک ترجمه معمولی با این اثر روبهرو نشدم، چراکه جاهایی احساس کردم زبان فارسی به من امکاناتی میدهد که ظاهراً به زبان انگلیسی داده نشده است. با توجه به قراین انگار خصلتهای مشترکی میان زبان روسی و فارسی بود و جاهایی دست من بازتر بود. بنابراین، انبوهی مطلب، از مقاله و مقایسه ترجمه و کتابهای نقد خواندم تا دریابم این نویسنده بهراستی چه کرده است. در واقع متنهای پیرامون آن را خواندم و باز ترجمهام را بر اساس کشفهای نو در این فرآیند مطالعاتی تغییر دادم».
یکی از پرسشهایی که ممکن است درباره ترجمه «پطرزبورگ» مطرح شود، این است که چرا این رمان از زبان واسطه ترجمه شده است. فرزانه طاهری دراینباره گفت: «خود من از منتقدان ترجمه غیرمستقیم بودم. این حکم که ترجمه غیرمستقیم مانند فتوکپیِ فتوکپی است، از زمان بنیامین بسیار تقویت شده بود، چراکه ترجمه به معنای انتقال است و در هر انتقالی چیزی از دست میرود. ترجمه از زبان واسط هم انتقالِ انتقال است و در نتیجه در آن چیز بیشتری از دست میرود. من در این چهار،پنج سال کوشیدم این آسیب را به حداقل برسانم، چراکه هیچ کاری مطلقا عین نسخه اصل نیست. منتها گمان میکنم حکم فتوکپیِ فتوکپی ریشه در زمانی دارد که ترجمه در زبانهای غربی به این دقت نبوده است و با دست باز و آزادانه ترجمه میکردهاند تاجاییکه خیلی وقتها مهر فرهنگ خودشان را بر اثر میزدند و اشتباههای ترجمه یا دگرگونیهای شدید ساختاریِ ناشی از زبان مقصد از یک ترجمه به ترجمه بعدی منتقل میشد. به بیان دیگر، این حکم از زمانی ریشه میگیرد که دستگاه فتوکپی خراب بوده و تصویری که از نسخه اولیه بوده (فتوکپی) خود کجومعوج بوده و در نتیجه فتوکپی از روی آن کار را خرابتر
میکرده است». طاهری ادامه داد: «ولی در دهههای اخیر ترجمه بسیار دقیقتر شده است. هم ناشران نظارت دارند و هم شأن ترجمه بالاتر رفته است. خیلیوقتها خود نویسندگان هم بر برگردان نظارت میکنند. در گذشته تعداد افراد مسلط به زبانهای پیرامونیتر اینقدر کم بود که نمیشد همه آثار را به آنها سپرد. درواقع ملاحظات عملی یا واقعبینی گاهی باعث میشود این حکم زیر پا گذاشته شود و خلاف آن هم ثابت شود. به بیان دیگر، این حکم به این دلیل اشتباه است که با مطلقکردن کافیبودن دانستن زبان اول، بقیه عوامل را از این معادله بیرون میگذارد».
بعد از فرزانه طاهری، زهرا محمدی، عضو هیئت علمی زبان و ادبیات روسی دانشگاه تهران، درباره رمان «پطرزبورگ» سخن گفت. محمدی سخنان خود را با صحبت از سمبولیسم، مکتبی که بیهلی به آن منتسب است، و تأثیر آن بر ادبیات روسیه آغاز کرد. او از بیهلی بهعنوان یکی از درخشانترین سمبولیستهای ادبیات روسیه نام برد. محمدی در بخشی دیگر از صحبتهایش درباره زندگی بیهلی و تأثیر تجربه زیسته او بر رمان «پطرزبورگ» توضیحاتی داد و نیز درباره مفهوم شهر پطرزبورگ برای روسها و کشمکشهای میان مسکوییها و پطرزبورگیها و تأثیر همه اینها بر نوع مواجهه با رمان بیهلی. او بعد از این توضیحات درباره بخشی که بیهلی در نسخه دوم کتاب از رمان حذف کرده گفت: «در مقایسه نسخه ۱۹۱۶ و ۱۹۲۲ پطرزبورگ به این نتیجه رسیدم که بیهلی در ویرایش دوم بخشی را حذف کرده است که کتاب را مفهوم میکرد. چرایی این کار برای من سؤال بود، تا اینکه در مقالهای از دیمیتری بیکوف خواندم که بیهلی میخواسته شاعرانگی اثر را اضافه کند و فقط فرم را در نظر داشته است. گویی قرار نیست این اثر فهمیده شود. در پطرزبورگ سوژه اصل نیست. ما باید با آگاهی از این امر به سراغ کتاب برویم».
محمدی آنگاه درباره شیوه خوانش این رمان گفت: «ما به خوانش روایی از متن عادت داریم. به بیانی به روایت داستانی عادت داریم که در آن گم نشویم. اما در مواجهه با نثر سمبولیستی باید دید خود را عوض کنیم. به نظر من، خوانش نثر سمبولیستی نوعی خوانش سمفونیک است. قرار نیست ما همهچیز موسیقی را بفهمیم، بلکه میخواهیم به آن نقطه لذت برسیم. نثر سمبولیستی یک نثر روایی نیست. رمان سمبولیستی نمیخواهد چیزی را روایت یا داستانی را تعریف کند، بلکه در قدم اول میخواهد چیزی را نشان بدهد و در قدم دوم دست مخاطب را بگیرد و او را وسط آن موقعیت قرار دهد».
محمدی همچنین درباره ویژگیهای سبکی و شخصیتهای این رمان گفت: «تشبیهات در این اثر چنان زندهاند و شخصیتهای داستانی بهاندازهای مانند آدمهای واقعی توصیف شدهاند که این اثر را بسیار خواندنی میکنند. فکورترین شخصیت این داستان، گویی داستایوسکیِ از تبعید برگشته است. حرفهای او، توهمات او، حسی که به سرما و یخ، به پطرزبورگ و بهطورکلی به امپراتوری دارد، داستایوسکی است. آنا که همسرش را رها کرده و با بازیگری ایتالیایی رفته است، آنا کارنینا است».
محمدی همچنین به نابودی مدرنیسم توسط انقلاب روسیه اشاره کرد و گفت: «انقلاب روسیه مدرنیسم روسی را نابود کرد. نخست آنکه ردای فوتوریسم به تن مدرنیسم کردند و آن را واداشتند ساختارشکنی را بهمنزله ارزش به جامعه نشان بدهد تا مردم با ساختارشکنیهای انقلابی همانندسازی کنند». محمدی با اشاره به اینکه در دوره انقلاب روسیه «فوتوریسم ابزار تبلیغات، پوستر و پلاکارد شد» گفت: «در نهایت، رئالیسم سوسیالیستی تیر خلاصی بود که ادبیات مدرن روسی را به خدمت ایدئولوژی درآورد. بیهلی این را در پطرزبورگ به خوبی نشان میدهد».
محمدی همچنین به نقلقولی از بیهلی درباره مفهوم پنهان این رمان اشاره کرد و گفت: «اگر به دنبال مفهومی پنهانی برای این کتابید، به نظرم آن احساس گناه و عذاب پیوستهای است که روسیه در فاصله ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۸ تجربه کرد و من به ابتدای آن حس رسیدم. او میگوید ما شکست خوردیم، نه از شرق و نه از غرب، بلکه از آن انفعال و بوروکراسی عمیقی که در پطرزبورگ ۱۹۰۵ جاری و ساری بود و ریشه دوانده بود».
یکی از ویژگیهای مهم رمان «پطرزبورگ» بازیهای زبانی این رمان است. محمدی درباره این ویژگی رمان گفت: «همیشه تصور میکردم واژهسازی در آثار فوتوریستها بیشتر بوده و از فوتوریسم شروع شده است، ولی در نثر بیهلی این کار بهوفور انجام گرفته است. بیهلی در این رمان میکوشد از کلماتی استفاده کند که در گفتوگوهای روزمره خیلی استفاده نمیشود. هدف او احتمالاً زجر دادن خواننده است. به نظر میرسد او بهشدت به فکر قافیهسازی و شعرگونه نوشتن در قالب نثر است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.