شكلهاي زندگي: به مناسبت تجديد انتشار آثاري از صادق چوبك
عادتهاي چريك
نادر شهريوري (صدقي)
چوبك به عكاسي علاقهمند بود، در معدود عكسهايي كه از وي موجود است، عكسي هست با دوربيني در دست چوبك كه در سال 1373 برداشته شده است. دوربيني كه در دست چوبك است Rolleiflex ساخت آلمان است كه اين روزها پيدا نميشود. «چوبك ميگفت: اين دوربين را در سال 1963 ميلادي در مونيخ خريدم. بعد هم كلي وسايل ديگر عكاسي، از دوربين گرفته تا مواد شيميايي در لندن تهيه كردم و با خودم به ايران بردم. گفتم توي روستاها و شهرها راه ميافتم و از آدمهاي كوچه و بازار عكس ميگيرم».1
بسياري از داستانهاي چوبك شباهت به عكسگرفتن*،حتي عكسگرفتني فوري دارد زيرا كل داستان سريع اتفاق ميافتد و پايان میپذیرد و نويسنده آن را به شيوهاي آشكارا رئاليستي انعكاس ميدهد. مانند «دزد قالپاق» كه داستان نوجواني است كه ميكوشد قالپاق ماشيني را بدزدد، اگرچه قالپاق ماشين چيز بيارزشي است اما دزد نوجوان هنوز آنقدر حرفهاي نشده كه دزديِ پرسودتري كند اما در اين كار نيز ناموفق است چون مردم سر ميرسند و او را كتك میزنند و داستان فورا پايان ميپذيرد. بدون آنكه نياز به تأويل و تفسير باشد.عكسگرفتن با دوربين اگرچه به علاقه شخصي چوبك براي بهتصويردرآوردن جهان پيرامون برميگردد اما در عين حال شامل گوشهاي از ايدههاي وي به عنوان نويسندهاي خلاق نيز است. به نظر چوبك جهان چنان كه هست، بدون دخالت نويسنده بايد به نمايش درآيد. اين تلاش به عكس گرفتن شباهت دارد، اما نه آن عكاسي كه جهان اجتماعي را تحت سيطره خود درآورده بلكه عكسگرفتن از جهاني كه آدمهايش، تك به تك چنان در عادتهاي خود غرقاند كه نويسنده ميتواند خود را فراموش كند. خود فراموشي نويسنده يا همان غيبت وي كه همزمان با كمترين دخالتش در متن صورت میپذیرد در
سبك خود را در حذف داناي كل نمايان ميسازد تا داستان با توصيف و گفتوگو به سير طبيعي خود ادامه دهد.
عادت در جهان داستاني چوبك وجهي غالب است، رفتار و كردار بسياري از تیپهای داستاني چوبك بر «عادت» مبتني است. بسياري از آنان نميتوانند خود را از تكرار هر روزه كارهايي كه به اخلاقشان بدل شده و بخشي از هويتشان شده نجات دهند. عادت به تكرار و خو كردن به آن در بعضي از شخصيتهاي چوبك شكلي مضحك و غمانگيز پيدا ميكند. داستان كوتاه «مسيو الياس» نمونهاي از آن است. در اين داستان چوبك به رفتار كارمند پاكدست و امانتدار اداره ماليه آميرزا محمودخان ميپردازد كه مهمترين عادتش در زندگي
غصهخوردن است: «از بس غصه مردم خورده بود يك نوع ماليخوليا به هم زده و مثل دوك لاغر شده بود. تو كوچه، تو اداره، تو سلماني، تو حمام، تو مطب دكتر، هر دوست و آشنايي كه به چنگش ميافتاد، بيخ خرش ميچسبيد و آنقدر از بيچارگي و بدبختي مردم ميناليد كه سرش را ميبرد».2
جهان چوبك، جهان بههمپيوستهاي است. تلاش وي همه آن است كه جهان را با همه پيوستگياش چنان كه هست به نمايش درآورد، در اين پيوستگي ميان موجودات جهان، چندان تمايزي وجود ندارد زيرا آنچه آنان را به تلاش و تكاپو ميكشاند طبيعت و عادتشان است. در داستان كوتاه «قفس» چوبك به اوقات روزانه مرغ و خروسهاي داخل قفس ميپردازد كه هر روز برحسب عادت منتظر اويند: «دستي سياه، سوخته، چركين و پينه بسته مدام در كمال سنگدلي، خشم و بياعتنايي، مانند اهريمني شوم به قفس ميآيد، بالاي سر مرغ و خروسها حركت ميكند، دانه دانه آنها را انتخاب ميكند و بيرون قفس با كاردي تيز و كهنه گلويشان را ميدرد».3 غلبه عادت در مرغ و خروس داخل قفس تا بدان حد است كه هيچ صدايي از آنها درنميآيد، فريادي نميكشند و پر و بالي هم نميزنند تا لااقل دست سياه و سوختهاي كه سرنوشتشان را رقم ميزند به لرزه افتد. چوبك در داستان تمثيلي «قفس» ناتواني از رهايي از جبر محيط را نمايان ميسازد. او در «قفس» اگرچه به زندگي و سرنوشت مرغ و خروس داخل قفس ميپردازد اما در عين حال اشارهاي تمثيل گونه به سرنوشت جامعهاي دارد كه رهايي از قفس و حتي تلاش براي آن را عبث و بيهوده
تلقي ميكند.
جهان داستاني چوبك البته جهاني فاقد معنا است، آنچه جهان را بيمعنا ميكند «عادت» است كه از خوي، سرشت، و غريزه طبيعي نشئت ميگيرد و در هر حال فاقد مازادي بر طبيعت است كه بتواند در خواست اراده تجلي پيدا كند. «... اگر بپذيريم كه عادت دنيا را فاقد معنا ميكند به طور قطع به اين دليل است كه با قراردادن مجموعهاي از حركات خودكار، به جاي حركاتي كه پيشتر بيانگر نوعي خواست و اراده بودهاند، انسان فاقد افعال مؤثر ميشود».4
خوگرفتني شديد و يا همان عادت را ميتوان در داستان بلند «انتري كه لوطياش مرده بود» مشاهده كنيم. چوبك در اين داستان با تسلط ويژه و در عين حال نثري روان به رفتار انتري ميپردازد كه لوطياش مرده است. داستان با مرگ «لوطي جهان» شروع ميشود. مخمل (انتر) كه منتظر بود لوطيَاش از خواب بيدار شود به تدريج درمييابد كه او مرده است. در ابتدا مخمل از اينكه لوطياش مرده، خوشحال ميشود چون خود را آزاد ميبيند بهخصوص آنكه از لوطياش دلِ پري داشت: «مخمل از دست لوطياش دل پري داشت، زيرا هيچ كاري نبود كه او بيتهديد آن را از مخمل بخواهد. جهان (لوطي) در آن وقت كه از دست همكاران و خرمگسهاي معركهاش برزخ ميشد، تلاقياش را سر مخمل درميآورد و با خيزران و چك و لگد و زنجير او را كتك ميزد و هرچه ناسزا به ذهنش ميآمد ميگفت و مخمل هم فحشهاي لوطياش را ميشناخت و آهنگ تهديدآميز آنها به گوشش آشنا بود».5 در ابتدا مخمل شادمان از آزادي، سر زنجيرش را از زمين پاره ميكند و به اين طرف و آن طرف ميرود تا جهان بدون آقا بالاسر - بدون لوطي- را تجربه كند اما اين حال اوليه در ابتدا به سرگرداني و سپس به بيپناهي منتهي ميشود و پس از مدتي
مخمل درمييابد كه از چاله به چاه افتاده است و حتي بقايش كه با بودن لوطي تامين ميشد در معرض تهديد قرار ميگيرد. «اكنون ديگر كاملا خسته و مانده بود از همه جا نااميد بود. هر جا رفته بود رانده شده بود. تنش مورمور ميكرد. دست و پايش كوفته شده بود. راه رفتن ديروز و تشويش و بيدردي و زندگی نامانوس امروز از پا درش آورده بود».6
«گريز از آزادي» نه فقط تم «انتري كه لوطياش مرده بود» است بلكه تقريبا در تمامي داستانهاي چوبك به مضموني اصلي بدل ميشود. اما آنچه به ويژه وضعيت مخمل را تراژيكتر ميكند آن است كه او پس از آزادي سرنوشتي بدتر پيدا ميكند. «مرگ لوطي به او آزادي نداده بود. فرار هم نكرده بود. تنها فشار و وزن زنجير زيادتر شده بود».7 و اصلا اين كشش و سنگيني زنجير بود كه نيرويش را براي هر اقدام موثري سلب كرده بود، هرچند كه ظاهرا اين او بود كه زنجيرش را به دنبال ميكشانيد اما در اصل «اين زنجير بود كه او را ميكشانيد».8
تنها داستاني كه در ميان آثار چوبك اثري متفاوت است «تنگسير» است. در اين داستان از فضاي تاريك و رعبآور داستانهاي چوبك خبري نيست. داستان «تنگسير» به خوشي پايان ميپذيرد و در نهايت زارمحمد به همراه همسر و فرزندش موفق ميشود بعد از انتقام از كساني كه تمامي سرمايهاش را بالا كشيدهاند، از مهلكه جان سالم به در ببرد. در «تنگسير» برخلاف داستانهاي ديگر چوبك با مفاهيمي تازه در ادبيات چوبك روبهرو ميشويم. مفاهيمي كه «مازاد» بر طبيعتاند مانند شرافت، آبرو و حتي مرگ: «هيچ چيز نيس كه به قد شرف و حيثيت آدم برابر باشد... حتا زن و بچه آدم درسه كه چشمشون به دس ماس و ما بايد به فكرشون باشيم و زير بال و پر خودمون بزرگشون كنيم اما نه با بيآبرويي، اين خوبه كه فردا كه بچههامون بزرگ شدن مردم بشون بگن، باباتون نامرد بود».9
تفاوت مهم ديگر «تنگسير» با داستانهاي ديگر چوبك مسئله «مرگ» است. مرگ در ادبيات چوبك امري طبيعي (ناتورال) است كه با آمدنش زندگي پايان ميپذيرد و در اساس معنايي ندارد در حالي كه در «تنگسير» زندگي در رويارويي با مرگ است كه معنا پيدا ميكند. در «تنگسير» مرگ حضوري دائمي دارد و اين حضور به زندگي زارمحمد معنا ميدهد و حتي عشق او به زندگي و خانواده و دوستانش را بيشتر ميكند. به بياني ديگر هستي زارمحمد تنها با حضور نيستي استمرار مييابد: اين «ديالكتيك» كاري است «خلاف عادت» در آثار چوبك.
پينوشتها:
ناتوراليسم تنها مشخصه آثار چوبك نيست. ساخت مدرن از جمله ويژگيهاي آثار چوبك است: «ساخت مدرن داستانهاي او به همراه نثر روان و توصيف درگيريهاي ذهني و حالات دروني شخصيتها به قدري شگرف است كه كمتر نويسندهاي را ميتوان يافت بدين قدرت و خلاقيت از توان نوشتن دست يازيده باشد» (كاوه گوهرين به نقل از مقدمه انتري كه لوطياش مرده بود).
* عكسگرفتن چوبك بدون «زاويه ديد» و غيرتاريخي صورت ميگيرد. «عكاسي در تصويرسازي تاريخ حكايت از آن دارد كه رخدادهاي مهم آنهايي هستند كه ميتوان به تصويرشان كشيد و از اين رو تاريخ بدل به صحنه نمايش ميشود. («بايگاني و تن»، آلن سكولا، ترجمه مهران مهاجر) در چوبك رخدادي مهم شكل نميگيرد.
1) رضا استخريان به نقل از «بر خاكستر ققنوس»، محمدرضا رهبريان
2) مسيو الياس، چوبك
3) قفس، چوبك
4) نشانهشناسي در آثار چوبك، ليلا صادقي
5، 6، 7، 8) انتري كه لوطياش مرده بود، چوبك
9) تنگسير، چوبك
چوبك به عكاسي علاقهمند بود، در معدود عكسهايي كه از وي موجود است، عكسي هست با دوربيني در دست چوبك كه در سال 1373 برداشته شده است. دوربيني كه در دست چوبك است Rolleiflex ساخت آلمان است كه اين روزها پيدا نميشود. «چوبك ميگفت: اين دوربين را در سال 1963 ميلادي در مونيخ خريدم. بعد هم كلي وسايل ديگر عكاسي، از دوربين گرفته تا مواد شيميايي در لندن تهيه كردم و با خودم به ايران بردم. گفتم توي روستاها و شهرها راه ميافتم و از آدمهاي كوچه و بازار عكس ميگيرم».1
بسياري از داستانهاي چوبك شباهت به عكسگرفتن*،حتي عكسگرفتني فوري دارد زيرا كل داستان سريع اتفاق ميافتد و پايان میپذیرد و نويسنده آن را به شيوهاي آشكارا رئاليستي انعكاس ميدهد. مانند «دزد قالپاق» كه داستان نوجواني است كه ميكوشد قالپاق ماشيني را بدزدد، اگرچه قالپاق ماشين چيز بيارزشي است اما دزد نوجوان هنوز آنقدر حرفهاي نشده كه دزديِ پرسودتري كند اما در اين كار نيز ناموفق است چون مردم سر ميرسند و او را كتك میزنند و داستان فورا پايان ميپذيرد. بدون آنكه نياز به تأويل و تفسير باشد.عكسگرفتن با دوربين اگرچه به علاقه شخصي چوبك براي بهتصويردرآوردن جهان پيرامون برميگردد اما در عين حال شامل گوشهاي از ايدههاي وي به عنوان نويسندهاي خلاق نيز است. به نظر چوبك جهان چنان كه هست، بدون دخالت نويسنده بايد به نمايش درآيد. اين تلاش به عكس گرفتن شباهت دارد، اما نه آن عكاسي كه جهان اجتماعي را تحت سيطره خود درآورده بلكه عكسگرفتن از جهاني كه آدمهايش، تك به تك چنان در عادتهاي خود غرقاند كه نويسنده ميتواند خود را فراموش كند. خود فراموشي نويسنده يا همان غيبت وي كه همزمان با كمترين دخالتش در متن صورت میپذیرد در
سبك خود را در حذف داناي كل نمايان ميسازد تا داستان با توصيف و گفتوگو به سير طبيعي خود ادامه دهد.
عادت در جهان داستاني چوبك وجهي غالب است، رفتار و كردار بسياري از تیپهای داستاني چوبك بر «عادت» مبتني است. بسياري از آنان نميتوانند خود را از تكرار هر روزه كارهايي كه به اخلاقشان بدل شده و بخشي از هويتشان شده نجات دهند. عادت به تكرار و خو كردن به آن در بعضي از شخصيتهاي چوبك شكلي مضحك و غمانگيز پيدا ميكند. داستان كوتاه «مسيو الياس» نمونهاي از آن است. در اين داستان چوبك به رفتار كارمند پاكدست و امانتدار اداره ماليه آميرزا محمودخان ميپردازد كه مهمترين عادتش در زندگي
غصهخوردن است: «از بس غصه مردم خورده بود يك نوع ماليخوليا به هم زده و مثل دوك لاغر شده بود. تو كوچه، تو اداره، تو سلماني، تو حمام، تو مطب دكتر، هر دوست و آشنايي كه به چنگش ميافتاد، بيخ خرش ميچسبيد و آنقدر از بيچارگي و بدبختي مردم ميناليد كه سرش را ميبرد».2
جهان چوبك، جهان بههمپيوستهاي است. تلاش وي همه آن است كه جهان را با همه پيوستگياش چنان كه هست به نمايش درآورد، در اين پيوستگي ميان موجودات جهان، چندان تمايزي وجود ندارد زيرا آنچه آنان را به تلاش و تكاپو ميكشاند طبيعت و عادتشان است. در داستان كوتاه «قفس» چوبك به اوقات روزانه مرغ و خروسهاي داخل قفس ميپردازد كه هر روز برحسب عادت منتظر اويند: «دستي سياه، سوخته، چركين و پينه بسته مدام در كمال سنگدلي، خشم و بياعتنايي، مانند اهريمني شوم به قفس ميآيد، بالاي سر مرغ و خروسها حركت ميكند، دانه دانه آنها را انتخاب ميكند و بيرون قفس با كاردي تيز و كهنه گلويشان را ميدرد».3 غلبه عادت در مرغ و خروس داخل قفس تا بدان حد است كه هيچ صدايي از آنها درنميآيد، فريادي نميكشند و پر و بالي هم نميزنند تا لااقل دست سياه و سوختهاي كه سرنوشتشان را رقم ميزند به لرزه افتد. چوبك در داستان تمثيلي «قفس» ناتواني از رهايي از جبر محيط را نمايان ميسازد. او در «قفس» اگرچه به زندگي و سرنوشت مرغ و خروس داخل قفس ميپردازد اما در عين حال اشارهاي تمثيل گونه به سرنوشت جامعهاي دارد كه رهايي از قفس و حتي تلاش براي آن را عبث و بيهوده
تلقي ميكند.
جهان داستاني چوبك البته جهاني فاقد معنا است، آنچه جهان را بيمعنا ميكند «عادت» است كه از خوي، سرشت، و غريزه طبيعي نشئت ميگيرد و در هر حال فاقد مازادي بر طبيعت است كه بتواند در خواست اراده تجلي پيدا كند. «... اگر بپذيريم كه عادت دنيا را فاقد معنا ميكند به طور قطع به اين دليل است كه با قراردادن مجموعهاي از حركات خودكار، به جاي حركاتي كه پيشتر بيانگر نوعي خواست و اراده بودهاند، انسان فاقد افعال مؤثر ميشود».4
خوگرفتني شديد و يا همان عادت را ميتوان در داستان بلند «انتري كه لوطياش مرده بود» مشاهده كنيم. چوبك در اين داستان با تسلط ويژه و در عين حال نثري روان به رفتار انتري ميپردازد كه لوطياش مرده است. داستان با مرگ «لوطي جهان» شروع ميشود. مخمل (انتر) كه منتظر بود لوطيَاش از خواب بيدار شود به تدريج درمييابد كه او مرده است. در ابتدا مخمل از اينكه لوطياش مرده، خوشحال ميشود چون خود را آزاد ميبيند بهخصوص آنكه از لوطياش دلِ پري داشت: «مخمل از دست لوطياش دل پري داشت، زيرا هيچ كاري نبود كه او بيتهديد آن را از مخمل بخواهد. جهان (لوطي) در آن وقت كه از دست همكاران و خرمگسهاي معركهاش برزخ ميشد، تلاقياش را سر مخمل درميآورد و با خيزران و چك و لگد و زنجير او را كتك ميزد و هرچه ناسزا به ذهنش ميآمد ميگفت و مخمل هم فحشهاي لوطياش را ميشناخت و آهنگ تهديدآميز آنها به گوشش آشنا بود».5 در ابتدا مخمل شادمان از آزادي، سر زنجيرش را از زمين پاره ميكند و به اين طرف و آن طرف ميرود تا جهان بدون آقا بالاسر - بدون لوطي- را تجربه كند اما اين حال اوليه در ابتدا به سرگرداني و سپس به بيپناهي منتهي ميشود و پس از مدتي
مخمل درمييابد كه از چاله به چاه افتاده است و حتي بقايش كه با بودن لوطي تامين ميشد در معرض تهديد قرار ميگيرد. «اكنون ديگر كاملا خسته و مانده بود از همه جا نااميد بود. هر جا رفته بود رانده شده بود. تنش مورمور ميكرد. دست و پايش كوفته شده بود. راه رفتن ديروز و تشويش و بيدردي و زندگی نامانوس امروز از پا درش آورده بود».6
«گريز از آزادي» نه فقط تم «انتري كه لوطياش مرده بود» است بلكه تقريبا در تمامي داستانهاي چوبك به مضموني اصلي بدل ميشود. اما آنچه به ويژه وضعيت مخمل را تراژيكتر ميكند آن است كه او پس از آزادي سرنوشتي بدتر پيدا ميكند. «مرگ لوطي به او آزادي نداده بود. فرار هم نكرده بود. تنها فشار و وزن زنجير زيادتر شده بود».7 و اصلا اين كشش و سنگيني زنجير بود كه نيرويش را براي هر اقدام موثري سلب كرده بود، هرچند كه ظاهرا اين او بود كه زنجيرش را به دنبال ميكشانيد اما در اصل «اين زنجير بود كه او را ميكشانيد».8
تنها داستاني كه در ميان آثار چوبك اثري متفاوت است «تنگسير» است. در اين داستان از فضاي تاريك و رعبآور داستانهاي چوبك خبري نيست. داستان «تنگسير» به خوشي پايان ميپذيرد و در نهايت زارمحمد به همراه همسر و فرزندش موفق ميشود بعد از انتقام از كساني كه تمامي سرمايهاش را بالا كشيدهاند، از مهلكه جان سالم به در ببرد. در «تنگسير» برخلاف داستانهاي ديگر چوبك با مفاهيمي تازه در ادبيات چوبك روبهرو ميشويم. مفاهيمي كه «مازاد» بر طبيعتاند مانند شرافت، آبرو و حتي مرگ: «هيچ چيز نيس كه به قد شرف و حيثيت آدم برابر باشد... حتا زن و بچه آدم درسه كه چشمشون به دس ماس و ما بايد به فكرشون باشيم و زير بال و پر خودمون بزرگشون كنيم اما نه با بيآبرويي، اين خوبه كه فردا كه بچههامون بزرگ شدن مردم بشون بگن، باباتون نامرد بود».9
تفاوت مهم ديگر «تنگسير» با داستانهاي ديگر چوبك مسئله «مرگ» است. مرگ در ادبيات چوبك امري طبيعي (ناتورال) است كه با آمدنش زندگي پايان ميپذيرد و در اساس معنايي ندارد در حالي كه در «تنگسير» زندگي در رويارويي با مرگ است كه معنا پيدا ميكند. در «تنگسير» مرگ حضوري دائمي دارد و اين حضور به زندگي زارمحمد معنا ميدهد و حتي عشق او به زندگي و خانواده و دوستانش را بيشتر ميكند. به بياني ديگر هستي زارمحمد تنها با حضور نيستي استمرار مييابد: اين «ديالكتيك» كاري است «خلاف عادت» در آثار چوبك.
پينوشتها:
ناتوراليسم تنها مشخصه آثار چوبك نيست. ساخت مدرن از جمله ويژگيهاي آثار چوبك است: «ساخت مدرن داستانهاي او به همراه نثر روان و توصيف درگيريهاي ذهني و حالات دروني شخصيتها به قدري شگرف است كه كمتر نويسندهاي را ميتوان يافت بدين قدرت و خلاقيت از توان نوشتن دست يازيده باشد» (كاوه گوهرين به نقل از مقدمه انتري كه لوطياش مرده بود).
* عكسگرفتن چوبك بدون «زاويه ديد» و غيرتاريخي صورت ميگيرد. «عكاسي در تصويرسازي تاريخ حكايت از آن دارد كه رخدادهاي مهم آنهايي هستند كه ميتوان به تصويرشان كشيد و از اين رو تاريخ بدل به صحنه نمايش ميشود. («بايگاني و تن»، آلن سكولا، ترجمه مهران مهاجر) در چوبك رخدادي مهم شكل نميگيرد.
1) رضا استخريان به نقل از «بر خاكستر ققنوس»، محمدرضا رهبريان
2) مسيو الياس، چوبك
3) قفس، چوبك
4) نشانهشناسي در آثار چوبك، ليلا صادقي
5، 6، 7، 8) انتري كه لوطياش مرده بود، چوبك
9) تنگسير، چوبك
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.