پدافند رسانهاي
صادق صدقگو. دکتراي مديريت رسانه
رسانه (Media) واسطهاي عيني و عملي است که برقراري جريان ارتباط و پيامرساني به مخاطب را بر عهده دارد و وسيلهاي براي نقل و انتقال اطلاعات، تبادل ايدهها و افکار در جامعه محسوب ميشود. به تعبيري ديگر، مأموريت رسانه - همانگونه که از معناي واژه رسانه (در لغت به معني رساندن) نيز مشخص است - رساندن حرف، پيام و ديدگاههاي هر فرد يا مجموعهاي به افراد ديگر در جامعه است. گسترش روزافزون فناوريهاي جديد و پيدايش رسانههاي نوين، شيوههاي اطلاعرساني را دگرگون و مرز ميان وقوع رويداد و مردم را روزبهروز باريکتر کرده است. اين ماجرا، آگاهي روزآمد کاربران را با افزايش ميزان مشارکت اجتماعي آنها در عرصه اطلاعرساني ارتقا بخشيده و هر کاربر در فضاي مجازي به مثابه يک رسانه تلقي ميشود. در عصر ارتباطات، اطلاعرساني سنتي دستخوش تحولي بنيادين شده و مفهوم توليدکننده و مصرفکننده نيز دچار تغييرات جدي شده است. کاربران رسانههاي اجتماعي (با ضريب اثربخشي متفاوت) با کاهش فاصله وقوع رويداد تا مخابره (اطلاعرساني)، نه تنها ضريب نفوذ رسانههاي ديداري (تلويزيون)، شنيداري (راديو)، نوشتاري (کتاب و روزنامه)، شفاهي (خطابه و سخنراني) و حتي محيطي (بيلبورد و بنر) را کاهش دادهاند، بلکه با تقويت ارتباط با مخاطب و تبديل مونولوگ به ديالوگ، مهندسي افکار عمومي را نيز بر عهده گرفته و فضاي عمومي را مديريت و راهبري ميکنند. حضور اثرگذار و نقشپرداز «رسانه» در ميانه ماجراها و رويدادهاي جهاني، به گونهاي تعيينکننده و سرنوشتساز است که در روزگار صلح ميتوان زيرساختهاي فرايند توسعه پايدار، متوازن و همهجانبه را بر مبناي آن سامان بخشيد و در زمانه جنگ نيز به عنوان مهمترين ابزار براي هجمه يا دفاع، توفيق و پيروزي بدون تنش، درگيري و خونريزي را رقم زد. همانگونه که تشکيل قرارگاههاي تاکتيکي در حوزه نظامي، موضوعي بديهي و کليدي محسوب ميشود، در جنگ رسانهاي نيز تشکيل قرارگاهي مرکزي براي پدافند رسانهاي، امري مهم و گريزناپذير است؛ اقدامي که ضمن هماهنگي و همافزايي در برنامهريزي و تصميمگيري در حوزه مديريت اطلاعرساني، موجب يکپارچهسازي اقدامات و حذف تشتت در عرصه اجرا ميشود. مقابله و رويارويي با دشمنان متخاصمي که با بهرهگيري از ابزار رسانه در ميدان جنگ نرم، فضاي عمومي جامعه و تعاملات اجتماعي را هدف قرار گرفتهاند، بدون برنامهريزي هدفمند و جامع و اقدام هوشمندانه و مشترک رسانهاي امکانپذير نيست. عدم شفافيت و تأخير در اعلام عامل سقوط هواپيماي اوکرايني، باعث اعتباربخشي به رسانههاي خارجي شد و منزلت و مرجعيت رسانهاي کشور را به چالش کشيد؛ ماجرايي که با تضعيف اعتماد عمومي جامعه و تخريب سرمايه عظيم اجتماعي پس از شهادت سپهبد شهيد حاجقاسم سليماني، بار ديگر بخشي از باورها و اعتقادات مردم را خدشهدار کرد. رسانههاي داخلي به جاي اثرگذاري بر جامعه و مديريت افکار عمومي، اثرپذير شدند و ظرفيت و پتانسيلشان براي جريانسازي در داخل و خارج از کشور، دستخوش هيجانزدگي، فقدان تخصص و بيتجربگي برخي از مديرانِ غيررسانهاي شد. هر کنش پيروز و اقدام موفقي نياز به پيوستي رسانهاي دارد تا ضمن پشتيباني ميداني در حوزه اجرا، واکنشهاي احتمالي پس از آن را نيز پيشبيني کرده و راهکارهاي متعدد و تاکتيکهاي عملياتي مناسبي را براي مقابله و مواجهه بينديشد. تشکيل «قرارگاه مرکزي پدافند رسانهاي» ميتواند به عنوان پيشنهاد قابل تأملي براي برونرفت از اين آسيبپذيري مستمر حاصل از بيبرنامگي تلقي شود. قرارگاهي که صرفا با حضور پيشکسوتان رسانه و متخصصان علوم ارتباطات تشکيل شده و با تدوين استراتژيهاي توليد و نشر محتوا - بهویژه در مقاطع حساس و مواقع بحراني - راه را بر رفتارهاي هيجاني و کنترلنشده غيرکارشناسان در اين حوزه ببندد و رسانههاي ديداري، شنيداري، نوشتاري و... را بر محور استراتژي واحدي ساماندهي و سازماندهي کند. در دنياي امروز، اطلاعرساني از انحصار تشکيلاتي، سازماني و فردي خارج شده و رسانه نيز نقش واسطهگري خود را از دست داده و به موجودي زنده و پويا تبدیل شده است. پس با تکيه بر سياستگذاريهاي اين قرارگاه و با حرکت بر اساس برنامهريزي راهبردي و خطمشيگذاري صحيح رسانهاي، ميتوانيم در جنگ نرم و تحميلي رسانهاي، پيشتاز و پيشرو باشيم.
رسانه (Media) واسطهاي عيني و عملي است که برقراري جريان ارتباط و پيامرساني به مخاطب را بر عهده دارد و وسيلهاي براي نقل و انتقال اطلاعات، تبادل ايدهها و افکار در جامعه محسوب ميشود. به تعبيري ديگر، مأموريت رسانه - همانگونه که از معناي واژه رسانه (در لغت به معني رساندن) نيز مشخص است - رساندن حرف، پيام و ديدگاههاي هر فرد يا مجموعهاي به افراد ديگر در جامعه است. گسترش روزافزون فناوريهاي جديد و پيدايش رسانههاي نوين، شيوههاي اطلاعرساني را دگرگون و مرز ميان وقوع رويداد و مردم را روزبهروز باريکتر کرده است. اين ماجرا، آگاهي روزآمد کاربران را با افزايش ميزان مشارکت اجتماعي آنها در عرصه اطلاعرساني ارتقا بخشيده و هر کاربر در فضاي مجازي به مثابه يک رسانه تلقي ميشود. در عصر ارتباطات، اطلاعرساني سنتي دستخوش تحولي بنيادين شده و مفهوم توليدکننده و مصرفکننده نيز دچار تغييرات جدي شده است. کاربران رسانههاي اجتماعي (با ضريب اثربخشي متفاوت) با کاهش فاصله وقوع رويداد تا مخابره (اطلاعرساني)، نه تنها ضريب نفوذ رسانههاي ديداري (تلويزيون)، شنيداري (راديو)، نوشتاري (کتاب و روزنامه)، شفاهي (خطابه و سخنراني) و حتي محيطي (بيلبورد و بنر) را کاهش دادهاند، بلکه با تقويت ارتباط با مخاطب و تبديل مونولوگ به ديالوگ، مهندسي افکار عمومي را نيز بر عهده گرفته و فضاي عمومي را مديريت و راهبري ميکنند. حضور اثرگذار و نقشپرداز «رسانه» در ميانه ماجراها و رويدادهاي جهاني، به گونهاي تعيينکننده و سرنوشتساز است که در روزگار صلح ميتوان زيرساختهاي فرايند توسعه پايدار، متوازن و همهجانبه را بر مبناي آن سامان بخشيد و در زمانه جنگ نيز به عنوان مهمترين ابزار براي هجمه يا دفاع، توفيق و پيروزي بدون تنش، درگيري و خونريزي را رقم زد. همانگونه که تشکيل قرارگاههاي تاکتيکي در حوزه نظامي، موضوعي بديهي و کليدي محسوب ميشود، در جنگ رسانهاي نيز تشکيل قرارگاهي مرکزي براي پدافند رسانهاي، امري مهم و گريزناپذير است؛ اقدامي که ضمن هماهنگي و همافزايي در برنامهريزي و تصميمگيري در حوزه مديريت اطلاعرساني، موجب يکپارچهسازي اقدامات و حذف تشتت در عرصه اجرا ميشود. مقابله و رويارويي با دشمنان متخاصمي که با بهرهگيري از ابزار رسانه در ميدان جنگ نرم، فضاي عمومي جامعه و تعاملات اجتماعي را هدف قرار گرفتهاند، بدون برنامهريزي هدفمند و جامع و اقدام هوشمندانه و مشترک رسانهاي امکانپذير نيست. عدم شفافيت و تأخير در اعلام عامل سقوط هواپيماي اوکرايني، باعث اعتباربخشي به رسانههاي خارجي شد و منزلت و مرجعيت رسانهاي کشور را به چالش کشيد؛ ماجرايي که با تضعيف اعتماد عمومي جامعه و تخريب سرمايه عظيم اجتماعي پس از شهادت سپهبد شهيد حاجقاسم سليماني، بار ديگر بخشي از باورها و اعتقادات مردم را خدشهدار کرد. رسانههاي داخلي به جاي اثرگذاري بر جامعه و مديريت افکار عمومي، اثرپذير شدند و ظرفيت و پتانسيلشان براي جريانسازي در داخل و خارج از کشور، دستخوش هيجانزدگي، فقدان تخصص و بيتجربگي برخي از مديرانِ غيررسانهاي شد. هر کنش پيروز و اقدام موفقي نياز به پيوستي رسانهاي دارد تا ضمن پشتيباني ميداني در حوزه اجرا، واکنشهاي احتمالي پس از آن را نيز پيشبيني کرده و راهکارهاي متعدد و تاکتيکهاي عملياتي مناسبي را براي مقابله و مواجهه بينديشد. تشکيل «قرارگاه مرکزي پدافند رسانهاي» ميتواند به عنوان پيشنهاد قابل تأملي براي برونرفت از اين آسيبپذيري مستمر حاصل از بيبرنامگي تلقي شود. قرارگاهي که صرفا با حضور پيشکسوتان رسانه و متخصصان علوم ارتباطات تشکيل شده و با تدوين استراتژيهاي توليد و نشر محتوا - بهویژه در مقاطع حساس و مواقع بحراني - راه را بر رفتارهاي هيجاني و کنترلنشده غيرکارشناسان در اين حوزه ببندد و رسانههاي ديداري، شنيداري، نوشتاري و... را بر محور استراتژي واحدي ساماندهي و سازماندهي کند. در دنياي امروز، اطلاعرساني از انحصار تشکيلاتي، سازماني و فردي خارج شده و رسانه نيز نقش واسطهگري خود را از دست داده و به موجودي زنده و پويا تبدیل شده است. پس با تکيه بر سياستگذاريهاي اين قرارگاه و با حرکت بر اساس برنامهريزي راهبردي و خطمشيگذاري صحيح رسانهاي، ميتوانيم در جنگ نرم و تحميلي رسانهاي، پيشتاز و پيشرو باشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.