به نويسندهاي عاشق فرهنگ ملي
اين نامه را از دورجاي در مه و ابرپوشيده، که شفقش از فلق پيدا نيست و باران نميگذارد ساعات روز و شبات را حدس بزني، به آفتابگاه ايران که در آن پشت ميزت روبهروي مونيتور نشستهاي و يادداشتهايت را مينويسي و ميخواني، ميفرستم. در اين ديرهنگامي اميدوارم بتوانم پارهاي از آنچه در سرم ميگذشت و در دلم بود برايت بنويسم.
نامهاي خطاب به يک نويسنده که عاشق ادبيات ايران است و علاقهمند به فرهنگ جهاني و تمامي عمرش را عاشقانه در راه شناخت اين دو خطۀ معنوي کوشيده است، نويسندهاي که اتفاقا همسرم نيز هست و اين صفت دوم تا حالا مانع سخنگفتن من از کسي شده است که زندگي و آثارش را بيشتر و بهتر از هر کسي شناخته و دانستهام. به گواهي آثار منتشرشدهام، دربارۀ هر آدم شاخص و شايستۀ فرهنگ خودمان از قديم تا امروز ،که کارش را ميپسنديدهام و سلوک فردي و اجتماعیاش را دوست داشتهام حرف زدهام؛ چندين هزار صفحه دربارۀ معاصران و پيشينيان اين سرزمين سياه کردهام که اميدوارم مايۀ روسفيدي اين کوشاي ادبيات و هنر ايران باشد.
تو بهتر ميداني که ادبيات براي من امري جدي و نوعي ارزش مطلق است؛ باور دارم در اين عرصه جايي براي تعارف و مسائل شخصي نيست، فرهنگ مذهب مختار من است و تقدس اين حريم هرگز اجازه نداده قلم را به ميل دل خود يا سود و زيان فردي بچرخانم. يادت است يک سالي که «دنياي سخن» را با دوستانم مختاري و عمران و اشکوري و محمدعلي منتشر ميکرديم يک بار هم نشد من دربارۀ اين همکاران پرکار که آثارشان شايستۀ نقد و تحليل ضروري در آن روزگار عسرت و بيپناهي بود، يادداشتي بنويسم يا آنها دربارۀ آثار منتشرشدهام در آن مجله قلمي بدوانند، مجله درميآورديم که کاري جمعي براي کشور و مردم و فرهنگ آنان کرده باشيم و در اين وظيفۀ عام، خود را در ميانه نميديديم. بارها از من پرسيدهاي به عنوان منتقد نقاشي، چرا راجع به برادرت که به نظر هر دومان نبوغي در کار داشت رسالهاي چاپ نميکني و ميدانستي که انجام اين کار براي من آسانترين و گواراترين است و پاسخم را ميدانستي که پرهيز از شائبۀ خانوادهستائي، مرا از اين ضرورت پراشتياق بازميدارد تا عاقبت پس از پنجاه سال که همه نوشتند، من نيز دست به کار شدم. اين ستم خانوادگي را تا حالا بر تو نيز روا داشتهام به
خاطر حرف اين و آن. چرا نبايد در کنار آن همه نويسنده و هنرمندي که آثارشان را دوست داشتهام از اين همه کتابهاي تو حتي يک سطر چيزي نوشته باشم. قدرت بازدارندۀ افکار عمومي و عادات فرهنگي جوامع بسته و عتاب و ملامت روشنفکران با يکديگر که به پنهانکردن باورهاي اصلي و گاهي کتمان حقيقت منتهي ميشود حکايتي جداسر دارد، بگذريم.
اما حالا که دهمين کتابت، «برف در پرو» را هم منتشر کردهاي و ديگران کمابيش آثارت را پسنديده و ستودهاند، با تأخيري بيست سي ساله، اين نامه را از دورگاه لندن و ديرگاه پايان قرن شمسي مينويسم که شايد به زيور طبع نيز آراسته شود. اگر هنوز در دل کسي شائبهاي از هواخواهي دوستانۀ من نسبت به آثار تثبيتشدهات گذر کند، بنده مسئول آن نخواهم بود. در سطرهاي آغازين ياد کردم از عشق تو به فرهنگ ملي و علاقهمنديات به فرهنگ جهاني. بايد توضيح دهم که تو پيش از آن که شيداي ادبيات و هنر ايراني شوي، آشنائي با کتاب را با خواندن آثار اروپايي ترجمهشده شروع کردي. خيلي زود از رمانهايي مثل ميشل استروگف، به آثار داستايوسکي و چخوف و کافکا و کامو رسيدي که همنشيني تو در نوجواني با برادرم که خويشاوند و همسونگر بوديد در اين شتاب بيتأثير نبوده است. در فضاي تاريک شهرستان که محروم بود از تابش فرهنگ مدرن، توانستي غرقه شوي در دنياي بودلر و ژيد و سارتر و ونگوگ و رنوار و دورنماي مدرنيته. البته همانموقع شروع کرده بودي به خواندن هدايت و چوبک و نويسندگان معاصر ايراني، اما طلوع خورشيد آگاهيهايت از غرب بود و اين روند در آن ايام طبيعي بود.
از آغاز دهۀ چهل که با هم زندگي مشترک و پيوند فرهنگي را تاکنون ادامه دادهايم، در اين پنجاهوپنج سال متمادي، روزي و شبي نگذشته که ما جز کندوکاو در ادبيات و هنر ايران و حديث فرهنگهاي جهان، حرف مهمتري زده باشيم. زير آسمانههاي بلند و کوتاه اين ساليان آنچه ما را نيرو بخشيده، به آينده کشانده و تا حالا سرپا نگه داشته است خانهاي بوده با سقف و صحني استوار، يعني فرهنگ سقف همت ما بوده است و پاهامان روي زمين سفت زادبوم کهنسال. کوشيدهايم ديوارهاي اين خانه را هرچه بيشتر فراخ و بلورينه کنيم تا حايلي نماند بين ما و مردم کوچه و بنگريم خيره در تاريخي که شوربختانه در اين ملک گذر داشت بر همگان. خانۀ کوچک، آسيبناپذير پرولولۀ ما کتاب بود. در کتاب زندگي ميکرديم که ما را دمبهدم ميپرورد و در سرشاري لذتها عبور ميداد و فراتر از مصائب اکنونيان به هستي جهاني انسان پيوند ميداد و هرچه در کتاب نبود از دريافتهاي فيلم و موسيقي و نقاشي وصلهاش ميزديم، ما آدمهاي کتابي شديم و کتابها، خانه، پدر و مادر، ميهن آيندۀ ما بودند.
«پدر و مادر کتابي» که ميگويم تو ميداني چهقدر درست بوده و هنوز هست. کتابها ما را زادند و تربيت کردند و عشق به مردم و فرهنگ و لذت و ستايش طبيعت اين سياره را در ما افزودند و اين دايۀ کاغذين هنوز پرستار ذهن هردوي ماست. تو در ساختن آن زندگي ساده و قانعانه که تنها تجملش هنر و ادبيات بود فروتنانه و با آگاهي از گزندهاي پيش رويش کمک کردي تا آن زندگي اندکي بهتر و آسانتر شود. در آن دهه که هميشه با علاقه از آن ياد ميکنيم بين 45 تا 55 زندگي ديگري براي ما آغاز شد. همزيستي با نسلي از هنرمندان و روشنفکران که با هدف مشترک بهروزي اين مردم و وطن، زندگي غيرعادي محالگونه، در پيش گرفته بوديم و جز فقر و بيعنايتي و گاه بيم جان در چشماندازمان نبود. آخرين نسل وابسته به آرمان مشروطه، با پديدآوردن آثار خلاقه، فراهنجار، نوآورانه، بياعتنا به سود و زيان کارشان، با گذر رندانه از رهگذر سخريۀ عوام و جور دولت، جنبش نوين هنر و ادبيات ايران را در حد اعلاي ذهن و توان پيش ميبردند. حالا آن زنان و مردان جوان طغيانگر، فقير اما شرافتمند و کاشف؛ نامآوران محبوب فرهنگ معاصر گشتهاند. تو با آشنايي و دوستي با بسياري از اين بزرگان که به خانۀ
کوچک ما ميآمدند و ما به ديدار آنها در کافهها و جشنوارهها و کنسرتها و شعرخوانيها ميرفتيم، ايمانت را آتشينتر يافتي نسبت به راهي که از دل فرهنگ پيشرو ميگذشت. هميشه ميپرسيدم از اين صدها کتاب که خواندهاي و از اين درک عالي که نسبت به فرهنگ داري چرا به نوشتار، از نقد بگير تا داستان و نمايشنامه نميپردازي خاصه که کارشناسي تو در رشتۀ تئاتر دانشگاه تهران اين زمينه را آماده کرده بود. همواره پاسخ ميدادي مخاطب آگاه هنر بودن چيز کمي نيست، خلق هنر موهبتيست نادر و دسترسناپذير. چند کوشش کوچک من براي کشاندن تو به عرصۀ نوشتن بينتيجه ماند. بعدا اعتراف کردي: با ديدن کساني مثل اخوان و شاملو و ساعدي و شاهد بودن آن جنون عظيم خلاقه و مرارتهاي مهلک و شاديهاي کلان، ترس به جان ما جوانها ميانداخت تا بدانيم اين حرفهاي است خاص و دشوارياب، که براي آن بايد با مغزي عالي و ذهنی تربیتیافته و جاني شيفته وارد معرکهاي پرابهام شوي. اما جدا از اين تلقي آنچه تو را از خلق اثر بازميداشت اين بزرگواري و دريافت عميق فرهنگي بود که همسر من کار ادبي ميکند، ميتوانم کمک کنم او بيشتر رشد کند، همانطور که او سهمي براي خود در اشاعۀ
فرهنگ نميخواهد من نيز ميتوانم در اين ايثار ذهني شريک باشم. من و او نبايد داشته باشيم، هر دو به فتح آفاق ناشناختهاي ميرويم که در ظاهر نام او در ميان است اما در باطن، کار فرهنگي، محصول مشترکيست که هر دو (و همۀ ما) برايش به جان کوشيدهايم. درک اين بزرگواري و سعۀ مشرب که براي تو طبيعي و کنشي بديهي بود، براي کسي که عاشق فرهنگ نباشد آسان نيست. در اين دنيا که هر کسي سهم خود را به حق يا ناحق طلب ميکند، ادراک اين بينيازي و استغنا حالا سخت شده.
ترکبرداشتن ترديدها
سال 63 با اولين کار پژوهشيات که گردآوري مقالاتي دربارۀ «معماري ايران» بود آرام وارد اين گود شدي و چه خوب که با احتياط وارد اين معرکۀ خطرخيز شدي. بيست سال طول کشيد تا کتاب ديگرت که «شناختنامۀ جواد مجابي» باشد در نشر قطره (سال83) منتشر شود. و اين دو کار تحقيقي تو را به نوشتن رسالات تحليلي ديگري در زمينۀ زندگينامه آثار معاصران کشاند دربارۀ غلامحسين ساعدي، غزاله عليزاده و ابراهيم گلستان که کتاب مربوط به ساعدي سال 91 در لندن با عنوان «الفباي آثار ساعدي» چاپ شد و دو سال بعد در ايران به نام «تکه قبل از تکهشدن» (نشر افراز) منتشر شد و دو کتاب ديگر در همين زمينه زير چاپ است. در زمينۀ پژوهشي کتاب ديگري با عنوان «راويان قرن اضطراب» در سوئد چاپ شد که شامل چهار گفتوگو با سيمين بهبهاني، محمدعلي سپانلو، اسماعيل خوئي و جواد مجابي بود و کتاب را شروع کردي که از اين چهار شاعر بپرسي «کجا و چه زماني حس کرديد شعرتان دچار تغيير اساسي شده است؟».
اما سال 90 را بايد سال پوستاندازي ترديدهاي درازآهنگ تو دانست که بالأخره توانستي بر آن تلقي سنتي غلبه کني که هنرمندشدن را امري نادر ميشمارد. هنرمندان پيشين حتي بعضي از نويسندگان و شاعران و هنرمندان مدرن، بدشان نميآمده اين موهبت ويژه و استثنائي را که سرچشمۀ انحصار آفرينشگري هنري به گروهي معدود است آشکار و پنهان ترويج کنند. داستاننويسي تو که در سالهاي پيش بهعنوان دستگرمي سابقهاي داشت، اگرچه ظاهرا با تأخير در ششمين دهۀ زندگيات شروع شد، اما تو اولين داستانها را در جواني با صدها رمان درخشان که خوانده بودي در ذهن آغاز کرده بودي. با ديدن آنهمه تئاتر تأملبرانگيز و فيلم مدرن و نقاشي حيرتزا و موسيقي پيشرو؛ مگر ذهن فعال ميتواند بيواکنش و منفعل بماند؟ آنهمه تجربۀ زيسته بر اثر خواندن و ديدن و شنيدن آثار، سفر به هر گوشۀ جهان، نشستوبرخاست با برگزيدگان نسل هنرمند چهل و پنجاه، دقت در سلوک فردي و اجتماعي روشنفکران يک عصر، در خزانۀ ذهنت ذخيره ميشد تا روزي عصارۀ آن معرفت بدل به ديدگاهي هنرمندانه شود و در داستانهاي کوتاه، نمايان شود. نخستين تجربهات سخنگفتن صريح و شوخچشمانۀ يک زن از درون جامعۀ زنان بهقصد
واقعنمايي سيماي پنهان آنان بود که خلاف پارهاي از نويسندگان پيشين فقط به زن تاريخي پرابهام و مادربزرگهاي برقــعپــوش و والــدههــاي قربانيشده توسط شوهران جفــاکــار اشـــاره ميکردند، رکوپوستکنده به خودت، به زنان حاضر پيرامونت اشاره کردي، از ظاهر و باطن جنس دوم گفتي و درنهايت بر قرارداد جعلي جنسبندي آدميان شوريدي. «رکوپوستکنده» موردتوجه قرار گرفت در زمستان 90 که البته بيشتر آنها حکايت بود تا روايت. در همان سال با انتشار «تمشکهاي نارس» که تلفيقي از واقعگرائي و خيالات شگفتيزا بود شکل تازهاي از داستانهاي کوتاه خودت را عرضه کردي که بيشتر وامدار روح افسانههاي ايراني و تجربههاي روانشناختي نويسندگان اروپايي موردعلاقهات بود. «کارد زدن به گوجهفرنگي» در سال 94 اداي دين فروتنانهاي به آشپزخانۀ زن ايراني است که خوراکپزي را تا حد يک فن اشتياقآميز بالا برده است و ميدانيم که گوناگوني غذاي ايراني و چاشني و آچارهايش در عداد سه سفرۀ مهم و متنوع جهان است، کتاب نوعي فولکلور غذاپزي ايراني بود که رسمهاي ديرين تازه ازيادرفتۀ خانوادهها را يادآوري ميکرد. پيداست که ميخواهي پس از اين بيشتر به داستان کوتاه
بپردازي، دو کتاب از «تير به مهر» (منتشر در 95) و «برف در پرو» (در سال 98) اين اشتياق مهارتآميز را هرچه بيشتر نشان ميدهد.
در اين نامه نميخواهم در نقش يک منتقد به چندوچوني ادبي کارهاي تو بپردازم که دراینباره ميداني ساعتها در جزئيات اين داستانها با هم صحبت کردهايم و هريک نظرات مستقل خود را داشتهايم. و البته ناقديني که نداريم يا داريم و فعلا به اطرافيان ژنريک خود ميپردازند شايد در آينده حرفهاي درست و نادرستي در مورد آثارت بزنند و اگر هم نزنند چه غم، آنچه مهم است نوشتن حرفۀ تو شده است و با عشقي ناگزير و بيمهار آن را ادامه ميدهي و همين لذت خلق، هنرمند را بس است. آنچه مرا به نوشتن اين نامه واداشته، ارزشگذاري ادبي اين داستانها نيست، نگاهي از دورگاه و ديرجاي به زندگي هنرمندي است که با شيفتگي نيمقرن در متن حوادث اصلي ادبيات ايران حضور داشته و از جايگاه يک ناظر متفکر اما خاموش به تأمل در يک جنبش فرهنگي معترض مردمگرا، پرداخته و حالا بخشي از تأملات و تخيل برآمده از واقعيت اين سامان فرهنگي را در آثارش بازتاب داده است.
حضور دايمي پويا و جويا
در روزگار کجمدار، همواره پويا و جويا بودهاي و تحرک ذهن در اين جهان متحرک، همسويي با هستي همگانيست. قديميها کجمداري روزگار را به ناسازگاري بخت خويش تعبير ميکردهاند اما اين تعبير معناي ديگري هم دارد که به خود مدار برميگردد. وقتي مدار راست و درست است گردش سياره روال طبيعي دارد لکن مدار اگر کج بشود و مج باشد، اين عيب درونزاد مايۀ سقوط و خارجشدنش از دور طبيعي ميشود، اين معناي موحشتريست که سياره - و اينجا به تشبيه روزگار ما- هر آن احتمال خارجشدنش از مدار ميرود به علت کجي و نادرستي گردش آن. روزگار ما چنين اضطراب و تشويشي در بطن خود داشت و در بعضي، کمابيش، دلهرۀ عظيم خارجشدن از مدار طبيعي و زوال و انهدام را برانگيخته بود. شايد طبع روزگار و روال زيست در اين جهان هميشه چنين بوده است و خواهد بود. اين تناقضي شگفت است روزگار ما را ميپرورد، زندگي ميبخشد اما با گذرکردنش در مدار کج، هر آن طعم زوال و مرگ را به ما ميچشاند. در اين سالهاي پرتشويش مرگ دوستان و خويشاوندان، انهدام باورها و آرزوها، سقوط سلسلهها، عدم چون تطاولي متلاطم در نهان جاي زندگي چه سقفها که ناگاهان فرو نريخت و چه آوارها که بر آن بود
تا مدفون کند ما را و کتاب و موسيقي و فيلم و زندگي آزادمنشانۀ يک عصر را. در کشاکش بيرحم دهر که هيچ بر مراد ما نبود، شهادت ميدهم که هيچگاه ايمانت را به زندگي از دست ندادي، يکدم در اصالت زندگي شک نکردي و دل به مرگ ننهادي، کوشيدي براي زيستن به قصد ادامهدادن مبارزه با هرچه ناانساني و پلشت و تباهيآموز است. دوران عسرت و بحرانهاي پياپي فردي و جمعي را همه از سر گذراندهايم اما زنان اين ملک بيش از مردان تاب آوردند و برونرفت از آن را آزمودند، تو همواره نمونهاي از شادخويي برابر زبانههاي خاکسترکنندۀ اميد و رؤياهامان بودي. اينجا نميخواهم از رنجهايي که در طول زندگي تحمل کردهايم سخني بگويم، رنجهاي ما بهعنوان يک خانواده، در برابر رنجهاي ملتمان اندک مايه و بهشمارنيامدني ست، اما آنچه ما را در اين عذاب مدام و آشوب بيتمام، يارايي و شکيبايي ميبخشيد روشناي لبخندت بود که آن تاريکي مدهش را اندکي روشن ميکرد تا بهياد آوريم براي هدفي بزرگتر از زندگي خود، برجا و در اينجا ماندهايم. آنچه معناي زندگي ما و البته بسي بزرگتر از زندگي و عشق ما بوده فرهنگ ايرانشهر است که با آن زندگي دوباره يافتهايم و کوشيدهايم آن
جوانه را که حيات ذهنيمانست به زندگي هزاران سالۀ جاري در اين آفاق معنوي پيوند زنيم.
تو که با نمونههاي مؤثر ادبيات غرب کتابخواندنت را شروع کرده بودي، در اوان جنگ و پس از آن، با گوشهگيريمان در کنج فقر و قناعت کوشيدي دوباره ادبيات پيشين اين سرزمين را کشف کني. بهياد دارم که در اوان نويسندگيات، به پيشنهاد تو و پوپک، چند سالي، با هم شاهکارهاي فرهنگ خودمان را دوره کرديم، از شاهنامه و گلستان و بيهقي و قابوسنامه و حافظ و تذکرهالاوليا تا بقيه. و اين جدا از مرور شاهکارهاي ادب جهاني و گزيدهترين رمانها و داستانهاي معاصر خودمان بود. ناگفته نماند که در شعر خيلي پيشتر از اينها غرقه شده بودي. از آغاز دهۀ چهل دفتر مهمي در شعر معاصر درنيامده بود که نخوانده باشي و اين شاعرانگي که در بافت قصههاي تو نهان است حاصل شيفتگي مدام تو به شعر ايران و تأمل در ساخت و بافت خيالانگيز آن است. اينکه تو فلسفۀ ايران را در ژرفاي شعر کهنمان جستوجو ميکني و حکمت ايراني را در بطن نظم و نثر ميراث ايراني ميجويي، انديشهاي صواب است که درستي آن را پژوهشهاي آينده روشنتر خواهد کرد.
اين سخن پايان ندارد
سخنگفتن از تو با شوقي پايانناپذير مرا به آفاق دورتري در اين زندگي مشترک ادبي ميکشاند اما حلاوت ايجاز کلام به «واژه بس!» زنهارم ميدهد و دوستتر دارم اين يادداشت را با دريافتي که بدان مؤمنم تمام کنم. با هم دراینباره بارها حرف زدهايم. باور دارم که در ايران زنان پاسداران نامريي فرهنگ هستند اگرچه سهم مردان روي کاغذ از آنان بيشتر به چشم ميآيد. زن/مادر حرفزدن را به نسل تازه ميآموزد، راه را از بيراه و گاه را از بيگاه يادمان ميدهد. اندازهها و معيارهاي اساسي را در تجربۀ زيستي به کودک گوشزد ميکند. وقتي در ناداني طفوليت بر لبۀ سقوط از پله و پرتگاه ايستادهايم، زن/مادر ياد ميدهد و هشدارمان ميدهد که اين ارتفاع است اما سقوط هم در آن هست ؛ و تو بايد اين معناي مبهم درهمتنيده را درک کني. چيزي که عوام آن را راحت درمييابند اما باهوشترين سياستمداران نه! زنان جشنها و مراسم شادي و سور کشور و فرهنگ ما را نگهباني ميکنند و با برپاداشتن مکرر نوروز و سده و چهارشنبهسوري و سيزدهبدر و ختنهسوران و حنابندان عروسيها و مهرگان آن سنت گرامي را منتقل ميکنند به دختران خود که مديران نامريي خانههاي آيندهاند. البته سهم
جدي و عبوس مردان در برپايي عزاداريهاي فردي و جمعي نبايد ناديده گرفته شود. در اين پنجاهواند، ادارۀ خانۀ ما و پرورش فرزندان و هرچه برعهدۀ يک زندگي مشترک است، همه را به تن تنها متعهد شدهاي و به بهترين شيوه اين کشتي بيلنگر را به ساحل امروز بيدغدغه کشاندهاي. حقيقت اين است که سهم من در اين زندگي تنها پرداختن به هپروت ادبيات و هنر بوده است و بس. با آزادانديشي و مهرباني که طبيعت توست، اجازه دادهاي در سايۀ حمايت يک يار و همکار، با خيال راحت فقط به نوشتن بپردازم، چراکه اعتقاد داري نوشتن و خواندن و تأملات فرهنگي براي هردومان گوهر اصلي حيات مشترک بوده است.
جز اينکه شادمان و شاکر باشم از تو، چه حرفي ميتواند براي من در اين بيگاه دور از خانه، دلانگيزترين سپاسمندي باشد. چه خوب هنگامي است که بيشتر بگويي و بنويسي و در اين ظلمت ظالم؛ چراغي پرنور از جان عاشق، به راه بري.
خانۀ شماره 58 بوان رود، لندن.
اين نامه را از دورجاي در مه و ابرپوشيده، که شفقش از فلق پيدا نيست و باران نميگذارد ساعات روز و شبات را حدس بزني، به آفتابگاه ايران که در آن پشت ميزت روبهروي مونيتور نشستهاي و يادداشتهايت را مينويسي و ميخواني، ميفرستم. در اين ديرهنگامي اميدوارم بتوانم پارهاي از آنچه در سرم ميگذشت و در دلم بود برايت بنويسم.
نامهاي خطاب به يک نويسنده که عاشق ادبيات ايران است و علاقهمند به فرهنگ جهاني و تمامي عمرش را عاشقانه در راه شناخت اين دو خطۀ معنوي کوشيده است، نويسندهاي که اتفاقا همسرم نيز هست و اين صفت دوم تا حالا مانع سخنگفتن من از کسي شده است که زندگي و آثارش را بيشتر و بهتر از هر کسي شناخته و دانستهام. به گواهي آثار منتشرشدهام، دربارۀ هر آدم شاخص و شايستۀ فرهنگ خودمان از قديم تا امروز ،که کارش را ميپسنديدهام و سلوک فردي و اجتماعیاش را دوست داشتهام حرف زدهام؛ چندين هزار صفحه دربارۀ معاصران و پيشينيان اين سرزمين سياه کردهام که اميدوارم مايۀ روسفيدي اين کوشاي ادبيات و هنر ايران باشد.
تو بهتر ميداني که ادبيات براي من امري جدي و نوعي ارزش مطلق است؛ باور دارم در اين عرصه جايي براي تعارف و مسائل شخصي نيست، فرهنگ مذهب مختار من است و تقدس اين حريم هرگز اجازه نداده قلم را به ميل دل خود يا سود و زيان فردي بچرخانم. يادت است يک سالي که «دنياي سخن» را با دوستانم مختاري و عمران و اشکوري و محمدعلي منتشر ميکرديم يک بار هم نشد من دربارۀ اين همکاران پرکار که آثارشان شايستۀ نقد و تحليل ضروري در آن روزگار عسرت و بيپناهي بود، يادداشتي بنويسم يا آنها دربارۀ آثار منتشرشدهام در آن مجله قلمي بدوانند، مجله درميآورديم که کاري جمعي براي کشور و مردم و فرهنگ آنان کرده باشيم و در اين وظيفۀ عام، خود را در ميانه نميديديم. بارها از من پرسيدهاي به عنوان منتقد نقاشي، چرا راجع به برادرت که به نظر هر دومان نبوغي در کار داشت رسالهاي چاپ نميکني و ميدانستي که انجام اين کار براي من آسانترين و گواراترين است و پاسخم را ميدانستي که پرهيز از شائبۀ خانوادهستائي، مرا از اين ضرورت پراشتياق بازميدارد تا عاقبت پس از پنجاه سال که همه نوشتند، من نيز دست به کار شدم. اين ستم خانوادگي را تا حالا بر تو نيز روا داشتهام به
خاطر حرف اين و آن. چرا نبايد در کنار آن همه نويسنده و هنرمندي که آثارشان را دوست داشتهام از اين همه کتابهاي تو حتي يک سطر چيزي نوشته باشم. قدرت بازدارندۀ افکار عمومي و عادات فرهنگي جوامع بسته و عتاب و ملامت روشنفکران با يکديگر که به پنهانکردن باورهاي اصلي و گاهي کتمان حقيقت منتهي ميشود حکايتي جداسر دارد، بگذريم.
اما حالا که دهمين کتابت، «برف در پرو» را هم منتشر کردهاي و ديگران کمابيش آثارت را پسنديده و ستودهاند، با تأخيري بيست سي ساله، اين نامه را از دورگاه لندن و ديرگاه پايان قرن شمسي مينويسم که شايد به زيور طبع نيز آراسته شود. اگر هنوز در دل کسي شائبهاي از هواخواهي دوستانۀ من نسبت به آثار تثبيتشدهات گذر کند، بنده مسئول آن نخواهم بود. در سطرهاي آغازين ياد کردم از عشق تو به فرهنگ ملي و علاقهمنديات به فرهنگ جهاني. بايد توضيح دهم که تو پيش از آن که شيداي ادبيات و هنر ايراني شوي، آشنائي با کتاب را با خواندن آثار اروپايي ترجمهشده شروع کردي. خيلي زود از رمانهايي مثل ميشل استروگف، به آثار داستايوسکي و چخوف و کافکا و کامو رسيدي که همنشيني تو در نوجواني با برادرم که خويشاوند و همسونگر بوديد در اين شتاب بيتأثير نبوده است. در فضاي تاريک شهرستان که محروم بود از تابش فرهنگ مدرن، توانستي غرقه شوي در دنياي بودلر و ژيد و سارتر و ونگوگ و رنوار و دورنماي مدرنيته. البته همانموقع شروع کرده بودي به خواندن هدايت و چوبک و نويسندگان معاصر ايراني، اما طلوع خورشيد آگاهيهايت از غرب بود و اين روند در آن ايام طبيعي بود.
از آغاز دهۀ چهل که با هم زندگي مشترک و پيوند فرهنگي را تاکنون ادامه دادهايم، در اين پنجاهوپنج سال متمادي، روزي و شبي نگذشته که ما جز کندوکاو در ادبيات و هنر ايران و حديث فرهنگهاي جهان، حرف مهمتري زده باشيم. زير آسمانههاي بلند و کوتاه اين ساليان آنچه ما را نيرو بخشيده، به آينده کشانده و تا حالا سرپا نگه داشته است خانهاي بوده با سقف و صحني استوار، يعني فرهنگ سقف همت ما بوده است و پاهامان روي زمين سفت زادبوم کهنسال. کوشيدهايم ديوارهاي اين خانه را هرچه بيشتر فراخ و بلورينه کنيم تا حايلي نماند بين ما و مردم کوچه و بنگريم خيره در تاريخي که شوربختانه در اين ملک گذر داشت بر همگان. خانۀ کوچک، آسيبناپذير پرولولۀ ما کتاب بود. در کتاب زندگي ميکرديم که ما را دمبهدم ميپرورد و در سرشاري لذتها عبور ميداد و فراتر از مصائب اکنونيان به هستي جهاني انسان پيوند ميداد و هرچه در کتاب نبود از دريافتهاي فيلم و موسيقي و نقاشي وصلهاش ميزديم، ما آدمهاي کتابي شديم و کتابها، خانه، پدر و مادر، ميهن آيندۀ ما بودند.
«پدر و مادر کتابي» که ميگويم تو ميداني چهقدر درست بوده و هنوز هست. کتابها ما را زادند و تربيت کردند و عشق به مردم و فرهنگ و لذت و ستايش طبيعت اين سياره را در ما افزودند و اين دايۀ کاغذين هنوز پرستار ذهن هردوي ماست. تو در ساختن آن زندگي ساده و قانعانه که تنها تجملش هنر و ادبيات بود فروتنانه و با آگاهي از گزندهاي پيش رويش کمک کردي تا آن زندگي اندکي بهتر و آسانتر شود. در آن دهه که هميشه با علاقه از آن ياد ميکنيم بين 45 تا 55 زندگي ديگري براي ما آغاز شد. همزيستي با نسلي از هنرمندان و روشنفکران که با هدف مشترک بهروزي اين مردم و وطن، زندگي غيرعادي محالگونه، در پيش گرفته بوديم و جز فقر و بيعنايتي و گاه بيم جان در چشماندازمان نبود. آخرين نسل وابسته به آرمان مشروطه، با پديدآوردن آثار خلاقه، فراهنجار، نوآورانه، بياعتنا به سود و زيان کارشان، با گذر رندانه از رهگذر سخريۀ عوام و جور دولت، جنبش نوين هنر و ادبيات ايران را در حد اعلاي ذهن و توان پيش ميبردند. حالا آن زنان و مردان جوان طغيانگر، فقير اما شرافتمند و کاشف؛ نامآوران محبوب فرهنگ معاصر گشتهاند. تو با آشنايي و دوستي با بسياري از اين بزرگان که به خانۀ
کوچک ما ميآمدند و ما به ديدار آنها در کافهها و جشنوارهها و کنسرتها و شعرخوانيها ميرفتيم، ايمانت را آتشينتر يافتي نسبت به راهي که از دل فرهنگ پيشرو ميگذشت. هميشه ميپرسيدم از اين صدها کتاب که خواندهاي و از اين درک عالي که نسبت به فرهنگ داري چرا به نوشتار، از نقد بگير تا داستان و نمايشنامه نميپردازي خاصه که کارشناسي تو در رشتۀ تئاتر دانشگاه تهران اين زمينه را آماده کرده بود. همواره پاسخ ميدادي مخاطب آگاه هنر بودن چيز کمي نيست، خلق هنر موهبتيست نادر و دسترسناپذير. چند کوشش کوچک من براي کشاندن تو به عرصۀ نوشتن بينتيجه ماند. بعدا اعتراف کردي: با ديدن کساني مثل اخوان و شاملو و ساعدي و شاهد بودن آن جنون عظيم خلاقه و مرارتهاي مهلک و شاديهاي کلان، ترس به جان ما جوانها ميانداخت تا بدانيم اين حرفهاي است خاص و دشوارياب، که براي آن بايد با مغزي عالي و ذهنی تربیتیافته و جاني شيفته وارد معرکهاي پرابهام شوي. اما جدا از اين تلقي آنچه تو را از خلق اثر بازميداشت اين بزرگواري و دريافت عميق فرهنگي بود که همسر من کار ادبي ميکند، ميتوانم کمک کنم او بيشتر رشد کند، همانطور که او سهمي براي خود در اشاعۀ
فرهنگ نميخواهد من نيز ميتوانم در اين ايثار ذهني شريک باشم. من و او نبايد داشته باشيم، هر دو به فتح آفاق ناشناختهاي ميرويم که در ظاهر نام او در ميان است اما در باطن، کار فرهنگي، محصول مشترکيست که هر دو (و همۀ ما) برايش به جان کوشيدهايم. درک اين بزرگواري و سعۀ مشرب که براي تو طبيعي و کنشي بديهي بود، براي کسي که عاشق فرهنگ نباشد آسان نيست. در اين دنيا که هر کسي سهم خود را به حق يا ناحق طلب ميکند، ادراک اين بينيازي و استغنا حالا سخت شده.
ترکبرداشتن ترديدها
سال 63 با اولين کار پژوهشيات که گردآوري مقالاتي دربارۀ «معماري ايران» بود آرام وارد اين گود شدي و چه خوب که با احتياط وارد اين معرکۀ خطرخيز شدي. بيست سال طول کشيد تا کتاب ديگرت که «شناختنامۀ جواد مجابي» باشد در نشر قطره (سال83) منتشر شود. و اين دو کار تحقيقي تو را به نوشتن رسالات تحليلي ديگري در زمينۀ زندگينامه آثار معاصران کشاند دربارۀ غلامحسين ساعدي، غزاله عليزاده و ابراهيم گلستان که کتاب مربوط به ساعدي سال 91 در لندن با عنوان «الفباي آثار ساعدي» چاپ شد و دو سال بعد در ايران به نام «تکه قبل از تکهشدن» (نشر افراز) منتشر شد و دو کتاب ديگر در همين زمينه زير چاپ است. در زمينۀ پژوهشي کتاب ديگري با عنوان «راويان قرن اضطراب» در سوئد چاپ شد که شامل چهار گفتوگو با سيمين بهبهاني، محمدعلي سپانلو، اسماعيل خوئي و جواد مجابي بود و کتاب را شروع کردي که از اين چهار شاعر بپرسي «کجا و چه زماني حس کرديد شعرتان دچار تغيير اساسي شده است؟».
اما سال 90 را بايد سال پوستاندازي ترديدهاي درازآهنگ تو دانست که بالأخره توانستي بر آن تلقي سنتي غلبه کني که هنرمندشدن را امري نادر ميشمارد. هنرمندان پيشين حتي بعضي از نويسندگان و شاعران و هنرمندان مدرن، بدشان نميآمده اين موهبت ويژه و استثنائي را که سرچشمۀ انحصار آفرينشگري هنري به گروهي معدود است آشکار و پنهان ترويج کنند. داستاننويسي تو که در سالهاي پيش بهعنوان دستگرمي سابقهاي داشت، اگرچه ظاهرا با تأخير در ششمين دهۀ زندگيات شروع شد، اما تو اولين داستانها را در جواني با صدها رمان درخشان که خوانده بودي در ذهن آغاز کرده بودي. با ديدن آنهمه تئاتر تأملبرانگيز و فيلم مدرن و نقاشي حيرتزا و موسيقي پيشرو؛ مگر ذهن فعال ميتواند بيواکنش و منفعل بماند؟ آنهمه تجربۀ زيسته بر اثر خواندن و ديدن و شنيدن آثار، سفر به هر گوشۀ جهان، نشستوبرخاست با برگزيدگان نسل هنرمند چهل و پنجاه، دقت در سلوک فردي و اجتماعي روشنفکران يک عصر، در خزانۀ ذهنت ذخيره ميشد تا روزي عصارۀ آن معرفت بدل به ديدگاهي هنرمندانه شود و در داستانهاي کوتاه، نمايان شود. نخستين تجربهات سخنگفتن صريح و شوخچشمانۀ يک زن از درون جامعۀ زنان بهقصد
واقعنمايي سيماي پنهان آنان بود که خلاف پارهاي از نويسندگان پيشين فقط به زن تاريخي پرابهام و مادربزرگهاي برقــعپــوش و والــدههــاي قربانيشده توسط شوهران جفــاکــار اشـــاره ميکردند، رکوپوستکنده به خودت، به زنان حاضر پيرامونت اشاره کردي، از ظاهر و باطن جنس دوم گفتي و درنهايت بر قرارداد جعلي جنسبندي آدميان شوريدي. «رکوپوستکنده» موردتوجه قرار گرفت در زمستان 90 که البته بيشتر آنها حکايت بود تا روايت. در همان سال با انتشار «تمشکهاي نارس» که تلفيقي از واقعگرائي و خيالات شگفتيزا بود شکل تازهاي از داستانهاي کوتاه خودت را عرضه کردي که بيشتر وامدار روح افسانههاي ايراني و تجربههاي روانشناختي نويسندگان اروپايي موردعلاقهات بود. «کارد زدن به گوجهفرنگي» در سال 94 اداي دين فروتنانهاي به آشپزخانۀ زن ايراني است که خوراکپزي را تا حد يک فن اشتياقآميز بالا برده است و ميدانيم که گوناگوني غذاي ايراني و چاشني و آچارهايش در عداد سه سفرۀ مهم و متنوع جهان است، کتاب نوعي فولکلور غذاپزي ايراني بود که رسمهاي ديرين تازه ازيادرفتۀ خانوادهها را يادآوري ميکرد. پيداست که ميخواهي پس از اين بيشتر به داستان کوتاه
بپردازي، دو کتاب از «تير به مهر» (منتشر در 95) و «برف در پرو» (در سال 98) اين اشتياق مهارتآميز را هرچه بيشتر نشان ميدهد.
در اين نامه نميخواهم در نقش يک منتقد به چندوچوني ادبي کارهاي تو بپردازم که دراینباره ميداني ساعتها در جزئيات اين داستانها با هم صحبت کردهايم و هريک نظرات مستقل خود را داشتهايم. و البته ناقديني که نداريم يا داريم و فعلا به اطرافيان ژنريک خود ميپردازند شايد در آينده حرفهاي درست و نادرستي در مورد آثارت بزنند و اگر هم نزنند چه غم، آنچه مهم است نوشتن حرفۀ تو شده است و با عشقي ناگزير و بيمهار آن را ادامه ميدهي و همين لذت خلق، هنرمند را بس است. آنچه مرا به نوشتن اين نامه واداشته، ارزشگذاري ادبي اين داستانها نيست، نگاهي از دورگاه و ديرجاي به زندگي هنرمندي است که با شيفتگي نيمقرن در متن حوادث اصلي ادبيات ايران حضور داشته و از جايگاه يک ناظر متفکر اما خاموش به تأمل در يک جنبش فرهنگي معترض مردمگرا، پرداخته و حالا بخشي از تأملات و تخيل برآمده از واقعيت اين سامان فرهنگي را در آثارش بازتاب داده است.
حضور دايمي پويا و جويا
در روزگار کجمدار، همواره پويا و جويا بودهاي و تحرک ذهن در اين جهان متحرک، همسويي با هستي همگانيست. قديميها کجمداري روزگار را به ناسازگاري بخت خويش تعبير ميکردهاند اما اين تعبير معناي ديگري هم دارد که به خود مدار برميگردد. وقتي مدار راست و درست است گردش سياره روال طبيعي دارد لکن مدار اگر کج بشود و مج باشد، اين عيب درونزاد مايۀ سقوط و خارجشدنش از دور طبيعي ميشود، اين معناي موحشتريست که سياره - و اينجا به تشبيه روزگار ما- هر آن احتمال خارجشدنش از مدار ميرود به علت کجي و نادرستي گردش آن. روزگار ما چنين اضطراب و تشويشي در بطن خود داشت و در بعضي، کمابيش، دلهرۀ عظيم خارجشدن از مدار طبيعي و زوال و انهدام را برانگيخته بود. شايد طبع روزگار و روال زيست در اين جهان هميشه چنين بوده است و خواهد بود. اين تناقضي شگفت است روزگار ما را ميپرورد، زندگي ميبخشد اما با گذرکردنش در مدار کج، هر آن طعم زوال و مرگ را به ما ميچشاند. در اين سالهاي پرتشويش مرگ دوستان و خويشاوندان، انهدام باورها و آرزوها، سقوط سلسلهها، عدم چون تطاولي متلاطم در نهان جاي زندگي چه سقفها که ناگاهان فرو نريخت و چه آوارها که بر آن بود
تا مدفون کند ما را و کتاب و موسيقي و فيلم و زندگي آزادمنشانۀ يک عصر را. در کشاکش بيرحم دهر که هيچ بر مراد ما نبود، شهادت ميدهم که هيچگاه ايمانت را به زندگي از دست ندادي، يکدم در اصالت زندگي شک نکردي و دل به مرگ ننهادي، کوشيدي براي زيستن به قصد ادامهدادن مبارزه با هرچه ناانساني و پلشت و تباهيآموز است. دوران عسرت و بحرانهاي پياپي فردي و جمعي را همه از سر گذراندهايم اما زنان اين ملک بيش از مردان تاب آوردند و برونرفت از آن را آزمودند، تو همواره نمونهاي از شادخويي برابر زبانههاي خاکسترکنندۀ اميد و رؤياهامان بودي. اينجا نميخواهم از رنجهايي که در طول زندگي تحمل کردهايم سخني بگويم، رنجهاي ما بهعنوان يک خانواده، در برابر رنجهاي ملتمان اندک مايه و بهشمارنيامدني ست، اما آنچه ما را در اين عذاب مدام و آشوب بيتمام، يارايي و شکيبايي ميبخشيد روشناي لبخندت بود که آن تاريکي مدهش را اندکي روشن ميکرد تا بهياد آوريم براي هدفي بزرگتر از زندگي خود، برجا و در اينجا ماندهايم. آنچه معناي زندگي ما و البته بسي بزرگتر از زندگي و عشق ما بوده فرهنگ ايرانشهر است که با آن زندگي دوباره يافتهايم و کوشيدهايم آن
جوانه را که حيات ذهنيمانست به زندگي هزاران سالۀ جاري در اين آفاق معنوي پيوند زنيم.
تو که با نمونههاي مؤثر ادبيات غرب کتابخواندنت را شروع کرده بودي، در اوان جنگ و پس از آن، با گوشهگيريمان در کنج فقر و قناعت کوشيدي دوباره ادبيات پيشين اين سرزمين را کشف کني. بهياد دارم که در اوان نويسندگيات، به پيشنهاد تو و پوپک، چند سالي، با هم شاهکارهاي فرهنگ خودمان را دوره کرديم، از شاهنامه و گلستان و بيهقي و قابوسنامه و حافظ و تذکرهالاوليا تا بقيه. و اين جدا از مرور شاهکارهاي ادب جهاني و گزيدهترين رمانها و داستانهاي معاصر خودمان بود. ناگفته نماند که در شعر خيلي پيشتر از اينها غرقه شده بودي. از آغاز دهۀ چهل دفتر مهمي در شعر معاصر درنيامده بود که نخوانده باشي و اين شاعرانگي که در بافت قصههاي تو نهان است حاصل شيفتگي مدام تو به شعر ايران و تأمل در ساخت و بافت خيالانگيز آن است. اينکه تو فلسفۀ ايران را در ژرفاي شعر کهنمان جستوجو ميکني و حکمت ايراني را در بطن نظم و نثر ميراث ايراني ميجويي، انديشهاي صواب است که درستي آن را پژوهشهاي آينده روشنتر خواهد کرد.
اين سخن پايان ندارد
سخنگفتن از تو با شوقي پايانناپذير مرا به آفاق دورتري در اين زندگي مشترک ادبي ميکشاند اما حلاوت ايجاز کلام به «واژه بس!» زنهارم ميدهد و دوستتر دارم اين يادداشت را با دريافتي که بدان مؤمنم تمام کنم. با هم دراینباره بارها حرف زدهايم. باور دارم که در ايران زنان پاسداران نامريي فرهنگ هستند اگرچه سهم مردان روي کاغذ از آنان بيشتر به چشم ميآيد. زن/مادر حرفزدن را به نسل تازه ميآموزد، راه را از بيراه و گاه را از بيگاه يادمان ميدهد. اندازهها و معيارهاي اساسي را در تجربۀ زيستي به کودک گوشزد ميکند. وقتي در ناداني طفوليت بر لبۀ سقوط از پله و پرتگاه ايستادهايم، زن/مادر ياد ميدهد و هشدارمان ميدهد که اين ارتفاع است اما سقوط هم در آن هست ؛ و تو بايد اين معناي مبهم درهمتنيده را درک کني. چيزي که عوام آن را راحت درمييابند اما باهوشترين سياستمداران نه! زنان جشنها و مراسم شادي و سور کشور و فرهنگ ما را نگهباني ميکنند و با برپاداشتن مکرر نوروز و سده و چهارشنبهسوري و سيزدهبدر و ختنهسوران و حنابندان عروسيها و مهرگان آن سنت گرامي را منتقل ميکنند به دختران خود که مديران نامريي خانههاي آيندهاند. البته سهم
جدي و عبوس مردان در برپايي عزاداريهاي فردي و جمعي نبايد ناديده گرفته شود. در اين پنجاهواند، ادارۀ خانۀ ما و پرورش فرزندان و هرچه برعهدۀ يک زندگي مشترک است، همه را به تن تنها متعهد شدهاي و به بهترين شيوه اين کشتي بيلنگر را به ساحل امروز بيدغدغه کشاندهاي. حقيقت اين است که سهم من در اين زندگي تنها پرداختن به هپروت ادبيات و هنر بوده است و بس. با آزادانديشي و مهرباني که طبيعت توست، اجازه دادهاي در سايۀ حمايت يک يار و همکار، با خيال راحت فقط به نوشتن بپردازم، چراکه اعتقاد داري نوشتن و خواندن و تأملات فرهنگي براي هردومان گوهر اصلي حيات مشترک بوده است.
جز اينکه شادمان و شاکر باشم از تو، چه حرفي ميتواند براي من در اين بيگاه دور از خانه، دلانگيزترين سپاسمندي باشد. چه خوب هنگامي است که بيشتر بگويي و بنويسي و در اين ظلمت ظالم؛ چراغي پرنور از جان عاشق، به راه بري.
خانۀ شماره 58 بوان رود، لندن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.