|

لزوم‌‌ بازتعریف ایران‌گرایی در قالب ناسیونالیسم

میر‌مهرداد میر‌سنجری*

مشارکت گسترده اخیر مردمی در آیین تشییع سردار قاسم سلیمانی، با پوشش بسیار گسترده رسانه‌های مختلف داخلی به‌عنوان تجلیل از یک قهرمان ملی معرفی شده است؛ رویکردی که می‌تواند، بازگشت به جلوه‌ای از رویکرد ایران‌گرایانه تلقی شود. البته بنگاه سخن‌پراکنی بی‌بی‌سی بر پایه روال معمول ایران‌ستیزانه خود بی‌کار ننشسته و به‌تازگی با انتشار مقاله‌ای از یکی از اتباع خود، به حمله همه‌جانبه به ناسیونالیسم رو به رشد ایرانی پرداخته و اصل شناخته‌شده و بدیهی «منافع ملی» را «خودخواهی و نادیده‌گرفتن منفعت همگانی» معرفی کرده است! این نویسنده البته از یووال نوح هراری، نویسنده یهودی، شاهد مثال آورده که از «تمدن جهانی واحد» سخن می‌گوید و عقیده دارد که «مشکلات جهانی» ما را «بیش‌از‌پیش به یکدیگر وابسته کرده»، «اگر هر ملتی فقط به خودش فکر کند؛ پس چه کسی به مشکلات جهانی فکر می‌کند؟». مفهوم ایران، چه بخواهیم و چه نخواهیم، مفهومی عجین‌شده با خاک‌و‌خون را در پسِ خود دارد؛ مفهومی که در درازنای تاریخ ایران‌زمین، نخستین دولت-ملت جهان را به شاهنشاهی کوروش بزرگ شکل داد و همین ناسیونالیسم ایرانی بود که ققنوس ایران را پس از ویرانگری و جنایت‌های اسکندر از ویرانه برافراشت.ملی‌گرایی یا ناسیونالیسم، به انگلیسی Nationalism در تعریف عبارت است از نوعی آگاهی جمعی، یعنی آگاهی به تعلق به ملت که آن را «آگاهی ملی» می‌خوانند. آگاهی ملی، اغلب پدیدآورنده حس وفاداری، شور و دلبستگی افراد به عناصر تشکیل‌دهنده ملت (نژاد، زبان، سنت‌ها و عادت‌ها، ارزش‌های اجتماعی، اخلاقی و به ‌طور کلی فرهنگ) است؛ در‌حالی‌که بدخواهان ایران، میهن‌پرستی ایرانی را مترادف با واژه منفی شوونیسم (به فرانسوی: Chauvinisme) معرفی می‌کنند که به معنای نوعی میهن‌گرایی افراطی و ستیزه‌جو و همراه با کینه و بداندیشی درباره دیگران است. مروری بر تاریخ 10 هزار ساله نامکتوب و تاریخ 2500‌ساله مکتوب ایران‌زمین اثبات می‌کند که ایرانیان از دیرباز تاریخ هیچ‌گاه میهن‌دوستی خود را برای استعمار و تجاوز و قتل و غارت و چپاول و ستم به همسایگان و دیگر کشورها به کار نگرفته‌اند؛ بلکه برعکس بارها مورد تعدی و تجاوز و قتل‌عام و غارت و ویرانی قرار گرفته‌اند. در تاریخ ایران نخستین کسی که به «شوونیسم» متهم شد، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، این بزرگمرد میهن‌پرست و دلسوز ملت ایران بوده است؛ آن‌هم از سوی سفیر بریتانیا؛ چراکه حاضر نبود از مصالح عالیه کشور ایران به نفع استعمار بریتانیا و روسیه کوتاه بیاید. ساسانیان پرچم‌داران ایران‌‌گرایی (که به دلیل معنای صریح بر واژه چند‌پهلوی ملی‌گرایی برتر است) در دوران باستان بوده‌اند و مفهوم نوینی به نام «ایرانشهر» را به واژه‌شناسی (ترمینولوژی) تاریخ جهان افزودند. از سقوط شاهنشاهی ساسانی (که مردم به آن ایرانشهر می‌گفتند) به‌عنوان آخرین شاهنشاهی ایران باستان که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی یعنی به مدت ۴۲۷ سال بر ایران بزرگ ‌به مساحت تقریبی شش‌هزار و 600 کیلومتر مربع فرمان راند تا برآمدن شاهنشاهی ایرانی و شیعی صفویان ۸۵۰ سال طول کشید، سده‌هایی بس سخت و تلخ و غم‌انگیز برای ملت ایران که آنچه ایران و هویت ایرانی را از ظلم و ستم و قتل و غارت و ویرانگری و شقاوت مغول‌ها و... همچنان زنده و پابرجا نگه داشت، ناسیونالیسم ایرانی یعنی باور و حس وفاداری، شور و دلبستگی ملت به اجزای فرهنگ ملی ایرانی از‌جمله نژاد، زبان، سنت‌ها و عادت‌ها، ارزش‌های اجتماعی، اخلاقی و به ‌طور کلی فرهنگ ایرانی بوده است. روحیه ملی ایرانی بوده است که به نهضت درخشان تاریخی شعوبیه انجامید.

بزرگ‌ترین نهضت ایرانی پس از استیلای اعراب بر ایران که برای رهایی از بند امویان و جلوگیری از استحاله و ازدست‌دادن هویت ملی، علیه خلفای ستمگر اموی به پا شد و به حکومت اعراب و خلفای اموی پایان بخشید.
ایرانیان که با تاریخ گهربار هزاران‌ساله خود، در برابر استحاله و ازدست‌رفتن هویت ملی خویش در برابر بیگانگان و بیگانه‌پرستان سر بر‌نمی‌تافتند، به طور پی‌در‌پی نهضت‌هایی را علیه گروه‌های ایران‌ستیز پایه‌ریزی کردند که به برانداختن بنی‌امیه، برکشیدن بنی‌عباس و استقلال سیاسی ایرانیان انجامید. ایرانیان از دوران دو قرن ممنوعیت تکلم به زبان ملی پارسی پس از حمله اعراب تا سرکوب قیام‌های خونین جاودانگان ایران‌زمین هیچ‌گاه شعله فروزان ناسیونالیسم ایرانی را در خود خاموش ندیدند.
صفویان این دودمان اصیل ایرانی هم که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (۱۷۳۶-۱۵۰۱ میلادی) حدودا به مدت ۲۲۱ سال بر ایران فرمانروایی کردند، نیز با دو عنصر ناسیونالیسم ایرانی و البته تأکید بر تشیع (برای ایجاد تفکیک از پادشاهی سنی عثمانی) توانستند مرزهای جغرافیایی ایران بزرگ ساسانی را پس از 850 سال وقفه دگربار برپا و احیا کنند.
جلوه مفهوم نوین ناسیونالیسم ایرانی یعنی بیداری هویت و تاریخ ایرانی، یعنی جاویدانی و نامیرایی؛ یعنی عشق به مادر در دوران مشروطه متبلور شد. دورانی که ملت ایران و نخبگان جامعه سرخورده از وادادگی پادشاهان بی‌کفایت قاجار و ازدست‌رفتن قفقاز و هرات و افغانستان و سلیمانیه و ورارود و کلات و بلوچستان بزرگ و سیستان بزرگ و فیروزه و... از 1813 میلادی و قرارداد شوم گلستان به این سو، نهضتی ایران‌گرایانه و ناسیونالیستی ضد‌استبدادی و ملت‌گرایانه را پی نهادند؛ نهضتی که بعد‌ها در جریان اشغال ایران به وسیله متفقین در شهریور 1320، در قالب نهضت ضد ‌اشغال پان‌ایرانیسم پا گرفت... .
نکته تأمل‌برانگیز این است که این ملاط مستحکم پیوند‌دهنده ملت ایران مدت‌هاست مورد هجوم اندیشه‌های اینتر‌ناسیونالیستی جهان‌وطن قرار دارد که آن را با پسوند «افراطی» مورد حمله مداوم قرار می‌دهند. این در حالی است که نخست از آنها باید پرسید مفهوم ناسیونالیسم غیر‌افراطی چیست؟! آیا این مفهوم همان بی‌تفاوتی و سکوت و جمود و تماشاگر بی‌آزار بودن در برابر دشمنان آب‌و‌خاک و استقلال و تمامیت سرزمینی ایران نیست؟ راستی چرا جنگ و جان‌فشانی متفقین از‌جمله انگلیسی‌ها در جنگ جهانی دوم در برابر حمله آلمان نازی، خوب و باارزش و ستودنی است و فقط ناسیونالیسم از نوع ایرانی‌اش انگ نامطلوب با برچسب افراطی می‌خورد؟!
در مفاهیم روز سیاست بین‌الملل منطقه‌ای و جهانی شکی نباید کرد که تأمین «منافع ملی» حداکثری و «عمق استراتژیک» با مفهوم ناسیونالیسم گره خورده است. نمی‌توان به اصل دوم قانون اساسی که بر «همبستگی ملی» تأکید دارد، اصل سوم و نهم قانون اساسی که بر اهمیت «تمامیت ارضی» پای می‌فشارد و اصل شصت‌و‌هفتم و هشتاد‌و‌چهارم قانون اساسی که بر واژه «ملت» یگانه ایران تأکید می‌کند، بدون اعتقاد به ایران‌گرایی و ناسیونالیسم ایرانی پایبند بود. البته این رویکرد در رسانه ملی چندان اهمیتی ندارد؛ چرا‌که صدا‌و‌سیما در سیاستی عجیب و غیر قابل‌ دفاع، همواره از ذکر واژه «ملت ایران» در برنامه‌های مختلف فرهنگی، سیاسی و حتی ورزشی پرهیز می‌کند و واژه «مردم ایران» را به کار می‌برد! درحالی‌که این کار در برنامه‌های پربیننده بارها به چشم‌ خورده؛ حتی در خبر پیام تسلیت اخیر افغانستانی‌ها در صداو‌سیما هم اعلام شد «پیام تسلیت ملت افغانستان به مردم ایران»!
شکی نمی‌توان داشت که بازگشت به مفهوم ناسیونالیسم ایرانی و ایران‌گرایی در میان ملت و مسئولان ایرانی، تنها راهی است که می‌تواند ایران را از شرایط فعلی عبور دهد که با تأکید بر حفظ تمامیت ارضی و همبستگی ملی، تعامل سازنده و صلح‌آمیز را بر پایه هم‌گرایی منطقه‌ای با کشورهای هم‌تبار قفقاز و ورارود و شرق و غرب و جنوب ایران، رقم بزند تا توسعه‌ای پایدار و سازنده و همه‌جانبه را نه‌تنها برای ایران؛ بلکه برای کل منطقه به دنبال داشته باشد. این است تفاوت مفهوم ایران‌گرایی و ناسیونالیسم سازنده ایرانی با مفهوم مجعول ناسیونالیسم افراطی.
*استادیار دانشگاه و پژوهشگر فرهنگی و ژئوپلیتیک

مشارکت گسترده اخیر مردمی در آیین تشییع سردار قاسم سلیمانی، با پوشش بسیار گسترده رسانه‌های مختلف داخلی به‌عنوان تجلیل از یک قهرمان ملی معرفی شده است؛ رویکردی که می‌تواند، بازگشت به جلوه‌ای از رویکرد ایران‌گرایانه تلقی شود. البته بنگاه سخن‌پراکنی بی‌بی‌سی بر پایه روال معمول ایران‌ستیزانه خود بی‌کار ننشسته و به‌تازگی با انتشار مقاله‌ای از یکی از اتباع خود، به حمله همه‌جانبه به ناسیونالیسم رو به رشد ایرانی پرداخته و اصل شناخته‌شده و بدیهی «منافع ملی» را «خودخواهی و نادیده‌گرفتن منفعت همگانی» معرفی کرده است! این نویسنده البته از یووال نوح هراری، نویسنده یهودی، شاهد مثال آورده که از «تمدن جهانی واحد» سخن می‌گوید و عقیده دارد که «مشکلات جهانی» ما را «بیش‌از‌پیش به یکدیگر وابسته کرده»، «اگر هر ملتی فقط به خودش فکر کند؛ پس چه کسی به مشکلات جهانی فکر می‌کند؟». مفهوم ایران، چه بخواهیم و چه نخواهیم، مفهومی عجین‌شده با خاک‌و‌خون را در پسِ خود دارد؛ مفهومی که در درازنای تاریخ ایران‌زمین، نخستین دولت-ملت جهان را به شاهنشاهی کوروش بزرگ شکل داد و همین ناسیونالیسم ایرانی بود که ققنوس ایران را پس از ویرانگری و جنایت‌های اسکندر از ویرانه برافراشت.ملی‌گرایی یا ناسیونالیسم، به انگلیسی Nationalism در تعریف عبارت است از نوعی آگاهی جمعی، یعنی آگاهی به تعلق به ملت که آن را «آگاهی ملی» می‌خوانند. آگاهی ملی، اغلب پدیدآورنده حس وفاداری، شور و دلبستگی افراد به عناصر تشکیل‌دهنده ملت (نژاد، زبان، سنت‌ها و عادت‌ها، ارزش‌های اجتماعی، اخلاقی و به ‌طور کلی فرهنگ) است؛ در‌حالی‌که بدخواهان ایران، میهن‌پرستی ایرانی را مترادف با واژه منفی شوونیسم (به فرانسوی: Chauvinisme) معرفی می‌کنند که به معنای نوعی میهن‌گرایی افراطی و ستیزه‌جو و همراه با کینه و بداندیشی درباره دیگران است. مروری بر تاریخ 10 هزار ساله نامکتوب و تاریخ 2500‌ساله مکتوب ایران‌زمین اثبات می‌کند که ایرانیان از دیرباز تاریخ هیچ‌گاه میهن‌دوستی خود را برای استعمار و تجاوز و قتل و غارت و چپاول و ستم به همسایگان و دیگر کشورها به کار نگرفته‌اند؛ بلکه برعکس بارها مورد تعدی و تجاوز و قتل‌عام و غارت و ویرانی قرار گرفته‌اند. در تاریخ ایران نخستین کسی که به «شوونیسم» متهم شد، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، این بزرگمرد میهن‌پرست و دلسوز ملت ایران بوده است؛ آن‌هم از سوی سفیر بریتانیا؛ چراکه حاضر نبود از مصالح عالیه کشور ایران به نفع استعمار بریتانیا و روسیه کوتاه بیاید. ساسانیان پرچم‌داران ایران‌‌گرایی (که به دلیل معنای صریح بر واژه چند‌پهلوی ملی‌گرایی برتر است) در دوران باستان بوده‌اند و مفهوم نوینی به نام «ایرانشهر» را به واژه‌شناسی (ترمینولوژی) تاریخ جهان افزودند. از سقوط شاهنشاهی ساسانی (که مردم به آن ایرانشهر می‌گفتند) به‌عنوان آخرین شاهنشاهی ایران باستان که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی یعنی به مدت ۴۲۷ سال بر ایران بزرگ ‌به مساحت تقریبی شش‌هزار و 600 کیلومتر مربع فرمان راند تا برآمدن شاهنشاهی ایرانی و شیعی صفویان ۸۵۰ سال طول کشید، سده‌هایی بس سخت و تلخ و غم‌انگیز برای ملت ایران که آنچه ایران و هویت ایرانی را از ظلم و ستم و قتل و غارت و ویرانگری و شقاوت مغول‌ها و... همچنان زنده و پابرجا نگه داشت، ناسیونالیسم ایرانی یعنی باور و حس وفاداری، شور و دلبستگی ملت به اجزای فرهنگ ملی ایرانی از‌جمله نژاد، زبان، سنت‌ها و عادت‌ها، ارزش‌های اجتماعی، اخلاقی و به ‌طور کلی فرهنگ ایرانی بوده است. روحیه ملی ایرانی بوده است که به نهضت درخشان تاریخی شعوبیه انجامید.

بزرگ‌ترین نهضت ایرانی پس از استیلای اعراب بر ایران که برای رهایی از بند امویان و جلوگیری از استحاله و ازدست‌دادن هویت ملی، علیه خلفای ستمگر اموی به پا شد و به حکومت اعراب و خلفای اموی پایان بخشید.
ایرانیان که با تاریخ گهربار هزاران‌ساله خود، در برابر استحاله و ازدست‌رفتن هویت ملی خویش در برابر بیگانگان و بیگانه‌پرستان سر بر‌نمی‌تافتند، به طور پی‌در‌پی نهضت‌هایی را علیه گروه‌های ایران‌ستیز پایه‌ریزی کردند که به برانداختن بنی‌امیه، برکشیدن بنی‌عباس و استقلال سیاسی ایرانیان انجامید. ایرانیان از دوران دو قرن ممنوعیت تکلم به زبان ملی پارسی پس از حمله اعراب تا سرکوب قیام‌های خونین جاودانگان ایران‌زمین هیچ‌گاه شعله فروزان ناسیونالیسم ایرانی را در خود خاموش ندیدند.
صفویان این دودمان اصیل ایرانی هم که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (۱۷۳۶-۱۵۰۱ میلادی) حدودا به مدت ۲۲۱ سال بر ایران فرمانروایی کردند، نیز با دو عنصر ناسیونالیسم ایرانی و البته تأکید بر تشیع (برای ایجاد تفکیک از پادشاهی سنی عثمانی) توانستند مرزهای جغرافیایی ایران بزرگ ساسانی را پس از 850 سال وقفه دگربار برپا و احیا کنند.
جلوه مفهوم نوین ناسیونالیسم ایرانی یعنی بیداری هویت و تاریخ ایرانی، یعنی جاویدانی و نامیرایی؛ یعنی عشق به مادر در دوران مشروطه متبلور شد. دورانی که ملت ایران و نخبگان جامعه سرخورده از وادادگی پادشاهان بی‌کفایت قاجار و ازدست‌رفتن قفقاز و هرات و افغانستان و سلیمانیه و ورارود و کلات و بلوچستان بزرگ و سیستان بزرگ و فیروزه و... از 1813 میلادی و قرارداد شوم گلستان به این سو، نهضتی ایران‌گرایانه و ناسیونالیستی ضد‌استبدادی و ملت‌گرایانه را پی نهادند؛ نهضتی که بعد‌ها در جریان اشغال ایران به وسیله متفقین در شهریور 1320، در قالب نهضت ضد ‌اشغال پان‌ایرانیسم پا گرفت... .
نکته تأمل‌برانگیز این است که این ملاط مستحکم پیوند‌دهنده ملت ایران مدت‌هاست مورد هجوم اندیشه‌های اینتر‌ناسیونالیستی جهان‌وطن قرار دارد که آن را با پسوند «افراطی» مورد حمله مداوم قرار می‌دهند. این در حالی است که نخست از آنها باید پرسید مفهوم ناسیونالیسم غیر‌افراطی چیست؟! آیا این مفهوم همان بی‌تفاوتی و سکوت و جمود و تماشاگر بی‌آزار بودن در برابر دشمنان آب‌و‌خاک و استقلال و تمامیت سرزمینی ایران نیست؟ راستی چرا جنگ و جان‌فشانی متفقین از‌جمله انگلیسی‌ها در جنگ جهانی دوم در برابر حمله آلمان نازی، خوب و باارزش و ستودنی است و فقط ناسیونالیسم از نوع ایرانی‌اش انگ نامطلوب با برچسب افراطی می‌خورد؟!
در مفاهیم روز سیاست بین‌الملل منطقه‌ای و جهانی شکی نباید کرد که تأمین «منافع ملی» حداکثری و «عمق استراتژیک» با مفهوم ناسیونالیسم گره خورده است. نمی‌توان به اصل دوم قانون اساسی که بر «همبستگی ملی» تأکید دارد، اصل سوم و نهم قانون اساسی که بر اهمیت «تمامیت ارضی» پای می‌فشارد و اصل شصت‌و‌هفتم و هشتاد‌و‌چهارم قانون اساسی که بر واژه «ملت» یگانه ایران تأکید می‌کند، بدون اعتقاد به ایران‌گرایی و ناسیونالیسم ایرانی پایبند بود. البته این رویکرد در رسانه ملی چندان اهمیتی ندارد؛ چرا‌که صدا‌و‌سیما در سیاستی عجیب و غیر قابل‌ دفاع، همواره از ذکر واژه «ملت ایران» در برنامه‌های مختلف فرهنگی، سیاسی و حتی ورزشی پرهیز می‌کند و واژه «مردم ایران» را به کار می‌برد! درحالی‌که این کار در برنامه‌های پربیننده بارها به چشم‌ خورده؛ حتی در خبر پیام تسلیت اخیر افغانستانی‌ها در صداو‌سیما هم اعلام شد «پیام تسلیت ملت افغانستان به مردم ایران»!
شکی نمی‌توان داشت که بازگشت به مفهوم ناسیونالیسم ایرانی و ایران‌گرایی در میان ملت و مسئولان ایرانی، تنها راهی است که می‌تواند ایران را از شرایط فعلی عبور دهد که با تأکید بر حفظ تمامیت ارضی و همبستگی ملی، تعامل سازنده و صلح‌آمیز را بر پایه هم‌گرایی منطقه‌ای با کشورهای هم‌تبار قفقاز و ورارود و شرق و غرب و جنوب ایران، رقم بزند تا توسعه‌ای پایدار و سازنده و همه‌جانبه را نه‌تنها برای ایران؛ بلکه برای کل منطقه به دنبال داشته باشد. این است تفاوت مفهوم ایران‌گرایی و ناسیونالیسم سازنده ایرانی با مفهوم مجعول ناسیونالیسم افراطی.
*استادیار دانشگاه و پژوهشگر فرهنگی و ژئوپلیتیک

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.