گفتوگو با مقصود فراستخواه درباره اثرات تأخیر در اعلام دلیل سقوط هواپیمای اوکراینی در آسمان ایران
شلیک به اعتماد عمومی
شهرزاد همتی : انگار در میانه یک بازی بزرگ گیر افتادهایم. آدمهای مبهوتی که امروز بعد از گذشت سه روز از سقوط هواپیمای بویینگ 737 اوکراین تازه داغدار شدهاند. پذیرش نقص فنی، هم برای مردم و هم برای خانواده درگذشتگان سادهتر به نظر میرسید. هیچکس حتی فکرش را هم نمیکرد، سقوط هواپیما به دلیل اصابت موشک خودی اتفاق افتاده باشد، یعنی حتی اگر فکرش به ذهن هرکداممان خطور کرده بود، باورش نمیکردیم. باور نمیکردیم که سه روز زمان ببرد و اعلام شود برای فهمیدن یک اتفاق که به دست خودمان اتفاق افتاده، سه روز زمان لازم داشتهاند. به نظر میرسد همهمان دور میز بازی جرئت یا حقیقت جمع شدهایم؛ بازیای قدیمی که شاید هرکداممان به نحوی بازیکن آن بودهایم. در بازی جرئت یا حقیقت دو ظرف وجود دارد که در آنها تعدادی تکه کاغذ قرار داده شده است. در ظرف حقیقت تعدادی سؤال نوشته شده که فرد پس از خواندن آنها باید به آنها پاسخ دهد و در صورتی که نخواهد به آن سؤال پاسخ دهد، باید آن کاغذ را تا کرده و به ظرف حقیقت بازگرداند، سپس به سراغ ظرف جرئت میرود و کاغذی را انتخاب کرده و باید کاری را که در آن کاغذ نوشته شده انجام بدهد.
شاید اگر همان روز اول مسئولان ذیربط میپذیرفتند که حقیقت را بگویند، امروز نیازی به جرئت روبهروشدن با یک بهت جمعی نبود؛ خشمی که امروز در صفحات مجازی دیده میشود و مردمی که روزبهروز از هم و از جامعه و مسئولانش دورتر میشوند و عکس پروفایلهایشان را سیاه میکنند. شاید اگر همان روز اول مردم را در جریان میگذاشتند، امروز اعتماد عمومی بیش از این خدشهدار نمیشد و حالا مردم نهتنها داغدار 140 نفر از مردمان این سرزمین هستند، بلکه اعتمادشان به تمامی حرفهای رسانهها و مسئولان داخلی خدشهدار شده است؛ شاید بشود گفت اعتمادی که پیش از این خدشهدار شده بود، شاید نیاز به ضربهای کاری داشت و این اتفاق تیر خلاصش بود.
دکتر مقصود فراستخواه، استاد دانشگاه و جامعهشناس، در گفتوگو با «شرق» با بیان اینکه پنهانکاری درباره نحوه سقوط هواپیمای اوکراینی تیر خلاص به اعتماد عمومی بود، دراینباره میگوید: برای ما مسلم و مسجل است که اعتماد عمومی در هم شکسته است.
در وضعیتی قرار گرفتهایم که سرمایههای اجتماعی، از جمله اعتماد اجتماعی، اعتماد به نهادها و ساختارها طی سالهای گذشته مرتب در حال فرسایش بوده است؛ شواهد بسیار زیاد و اتفاقات زیادی هم افتاده که مرتب به این فرسایش دامن زده و آن را تشدید میکردند، اما این واقعه هولناک در حد و اندازهای است که به تنهایی میتواند سرمایه اجتماعی را نابود کند. اگر دموکراسی و رسانههای دنیا که ادعای معنویت ندارند و بر اساس یک عرف عمومی بشری میگویند باید رسانه آزاد باشد و شفافیت وجود داشته باشد و در مقیاس جهانی رسانهها بتوانند پیجویی حقیقت بکنند، آنها مجبور شوند حقیقت را بگویند، دیگر چگونه میشود انتظار اعتماد اجتماعی داشت؟ فراستخواه در پاسخ به این سؤال که چگونه میشود این اعتماد را ترمیم کرد، گفت: من تصورم این است که تنها استعفای مقامات مسئول میتواند کمی از این درد جمعی بکاهد. از نظر عرف عام و عقل سلیم در سطح جهانی، تنها راهی که تصور میکنم، استعفای مقامات مسئول است. این عرف سیاسی است که برای اتفاقاتی بسیار از این کوچکتر در جهان استعفا دهند و در نهایت رسیدگی به این اتفاق هولناک در دادگاه صالح و پاسخ به افکار ملی و جهانی
میتواند کمی مردم را آرام کند. باید به حقوق حقه قربانیان و خانواده آنها رسیدگی شود. از نظر اسلامی نیز فرموده شده هرکس یک انسان را بکشد، مثل کشتن همه بشریت است. بنابراین تنها راهی که از روان یک جامعه حمایت میکند، گفتن حقیقت است و زندگی در جامعه سالم مستلزم اعتماد دوطرفه است. این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: اگر در ابتدای کار که همه مسئولان از این فاجعه اطلاع داشتند، بهجای اظهار بیاطلاعیکردن، حقیقت را میگفتند و با جسارت استعفا میدادند، حداقل اعتماد عمومی تا این حد جریحهدار نمیشد. من کاری به این سیکل معیوبی که بر اساس آن چنین فاجعهای رخ میدهد ندارم، اما اگر در ابتدا با مردم صادق بودند، تأثیر مخربش تا این اندازه نبود. من تعجب میکنم چطور سخنگوی دولت صریحا اعلام میکند تمام خبرها درباره سقوط هواپیمای مذکور شایعهپراکنی است؟ بهعنوان یک ایرانی متأسفم که چنین وضعیتی در سرزمینم ایجاد شده. ما در قبال وجدان بیدار جهان و وجدان بیدار ملی مسئولیم، در برابر خونهای ریخته و خانوادههایی که در شرایط بسیار دردناکی قرار دارند، مسئولیم. نمیدانم چگونه میشود این مسئله را جبران کرد. اصلا همین که گفته شد یک
اشتباه انسانی این واقعه هولناک را رقم زده، چرا همین مسئله را اعلام نکردند؟ چگونه مردم انتظار داشته باشند در شرایط مشابه به آنها حقیقت گفته شود؟ این فاجعه از اذهان پاک نمیشود، اما ما در برابر آیندگان مسئول هستیم تا جلوی اتفاقات مشابه را با ریشهیابی علمی و عملی بگیریم. باید دید مسئولیت برای دولتمردان چقدر تعریف شده و آیا مردم میتوانند آنها را مورد بازخواست قرار دهند؟ چقدر در سطح عالی کشور ما تبادل اطلاعات وجود دارد؟ امیدوارم حداقل با پاسخدادن به این سؤالات بتوانیم جلوی این اشتباهات را بگیریم.
شهرزاد همتی : انگار در میانه یک بازی بزرگ گیر افتادهایم. آدمهای مبهوتی که امروز بعد از گذشت سه روز از سقوط هواپیمای بویینگ 737 اوکراین تازه داغدار شدهاند. پذیرش نقص فنی، هم برای مردم و هم برای خانواده درگذشتگان سادهتر به نظر میرسید. هیچکس حتی فکرش را هم نمیکرد، سقوط هواپیما به دلیل اصابت موشک خودی اتفاق افتاده باشد، یعنی حتی اگر فکرش به ذهن هرکداممان خطور کرده بود، باورش نمیکردیم. باور نمیکردیم که سه روز زمان ببرد و اعلام شود برای فهمیدن یک اتفاق که به دست خودمان اتفاق افتاده، سه روز زمان لازم داشتهاند. به نظر میرسد همهمان دور میز بازی جرئت یا حقیقت جمع شدهایم؛ بازیای قدیمی که شاید هرکداممان به نحوی بازیکن آن بودهایم. در بازی جرئت یا حقیقت دو ظرف وجود دارد که در آنها تعدادی تکه کاغذ قرار داده شده است. در ظرف حقیقت تعدادی سؤال نوشته شده که فرد پس از خواندن آنها باید به آنها پاسخ دهد و در صورتی که نخواهد به آن سؤال پاسخ دهد، باید آن کاغذ را تا کرده و به ظرف حقیقت بازگرداند، سپس به سراغ ظرف جرئت میرود و کاغذی را انتخاب کرده و باید کاری را که در آن کاغذ نوشته شده انجام بدهد.
شاید اگر همان روز اول مسئولان ذیربط میپذیرفتند که حقیقت را بگویند، امروز نیازی به جرئت روبهروشدن با یک بهت جمعی نبود؛ خشمی که امروز در صفحات مجازی دیده میشود و مردمی که روزبهروز از هم و از جامعه و مسئولانش دورتر میشوند و عکس پروفایلهایشان را سیاه میکنند. شاید اگر همان روز اول مردم را در جریان میگذاشتند، امروز اعتماد عمومی بیش از این خدشهدار نمیشد و حالا مردم نهتنها داغدار 140 نفر از مردمان این سرزمین هستند، بلکه اعتمادشان به تمامی حرفهای رسانهها و مسئولان داخلی خدشهدار شده است؛ شاید بشود گفت اعتمادی که پیش از این خدشهدار شده بود، شاید نیاز به ضربهای کاری داشت و این اتفاق تیر خلاصش بود.
دکتر مقصود فراستخواه، استاد دانشگاه و جامعهشناس، در گفتوگو با «شرق» با بیان اینکه پنهانکاری درباره نحوه سقوط هواپیمای اوکراینی تیر خلاص به اعتماد عمومی بود، دراینباره میگوید: برای ما مسلم و مسجل است که اعتماد عمومی در هم شکسته است.
در وضعیتی قرار گرفتهایم که سرمایههای اجتماعی، از جمله اعتماد اجتماعی، اعتماد به نهادها و ساختارها طی سالهای گذشته مرتب در حال فرسایش بوده است؛ شواهد بسیار زیاد و اتفاقات زیادی هم افتاده که مرتب به این فرسایش دامن زده و آن را تشدید میکردند، اما این واقعه هولناک در حد و اندازهای است که به تنهایی میتواند سرمایه اجتماعی را نابود کند. اگر دموکراسی و رسانههای دنیا که ادعای معنویت ندارند و بر اساس یک عرف عمومی بشری میگویند باید رسانه آزاد باشد و شفافیت وجود داشته باشد و در مقیاس جهانی رسانهها بتوانند پیجویی حقیقت بکنند، آنها مجبور شوند حقیقت را بگویند، دیگر چگونه میشود انتظار اعتماد اجتماعی داشت؟ فراستخواه در پاسخ به این سؤال که چگونه میشود این اعتماد را ترمیم کرد، گفت: من تصورم این است که تنها استعفای مقامات مسئول میتواند کمی از این درد جمعی بکاهد. از نظر عرف عام و عقل سلیم در سطح جهانی، تنها راهی که تصور میکنم، استعفای مقامات مسئول است. این عرف سیاسی است که برای اتفاقاتی بسیار از این کوچکتر در جهان استعفا دهند و در نهایت رسیدگی به این اتفاق هولناک در دادگاه صالح و پاسخ به افکار ملی و جهانی
میتواند کمی مردم را آرام کند. باید به حقوق حقه قربانیان و خانواده آنها رسیدگی شود. از نظر اسلامی نیز فرموده شده هرکس یک انسان را بکشد، مثل کشتن همه بشریت است. بنابراین تنها راهی که از روان یک جامعه حمایت میکند، گفتن حقیقت است و زندگی در جامعه سالم مستلزم اعتماد دوطرفه است. این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: اگر در ابتدای کار که همه مسئولان از این فاجعه اطلاع داشتند، بهجای اظهار بیاطلاعیکردن، حقیقت را میگفتند و با جسارت استعفا میدادند، حداقل اعتماد عمومی تا این حد جریحهدار نمیشد. من کاری به این سیکل معیوبی که بر اساس آن چنین فاجعهای رخ میدهد ندارم، اما اگر در ابتدا با مردم صادق بودند، تأثیر مخربش تا این اندازه نبود. من تعجب میکنم چطور سخنگوی دولت صریحا اعلام میکند تمام خبرها درباره سقوط هواپیمای مذکور شایعهپراکنی است؟ بهعنوان یک ایرانی متأسفم که چنین وضعیتی در سرزمینم ایجاد شده. ما در قبال وجدان بیدار جهان و وجدان بیدار ملی مسئولیم، در برابر خونهای ریخته و خانوادههایی که در شرایط بسیار دردناکی قرار دارند، مسئولیم. نمیدانم چگونه میشود این مسئله را جبران کرد. اصلا همین که گفته شد یک
اشتباه انسانی این واقعه هولناک را رقم زده، چرا همین مسئله را اعلام نکردند؟ چگونه مردم انتظار داشته باشند در شرایط مشابه به آنها حقیقت گفته شود؟ این فاجعه از اذهان پاک نمیشود، اما ما در برابر آیندگان مسئول هستیم تا جلوی اتفاقات مشابه را با ریشهیابی علمی و عملی بگیریم. باید دید مسئولیت برای دولتمردان چقدر تعریف شده و آیا مردم میتوانند آنها را مورد بازخواست قرار دهند؟ چقدر در سطح عالی کشور ما تبادل اطلاعات وجود دارد؟ امیدوارم حداقل با پاسخدادن به این سؤالات بتوانیم جلوی این اشتباهات را بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.