|

اعتماد بین دولت‌ها و ملت‌ها موتور محرکه توسعه است

سیدحسن موسوی‌چلک. رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌ها در هر کشوری سرمایه اجتماعی است که مؤلفه‌های متعددی دارد که از جمله مهم‌ترین آنها «اعتماد اجتماعی» است. بالابودن این مؤلفه می‌تواند زمینه را برای مشارکت اجتماعی و استفاده از همه ظرفیت‌های موجود از جمله مردم را بیش‌ازپیش فراهم کند که پشتوانه ارزشمند و محکمی برای توسعه همه‌جانبه در هر کشوری محسوب می‌شود چراکه در سایه این اعتماد است که دولت‌ها بیش‌ازپیش مشروعیت پیدا و افراد در جامعه احساس هویت می‌کنند و از بروز بسیاری از خطرات و مشکلاتی که ممکن است اتفاق بیفتد، می‌توانند جلوگیری کنند یا حداقل احتمال بروز آنها را کاهش ‌دهند. البته این مستلزم این است که دولت‌ها در تعامل با مردم رویکردها و سازوکارهای اعتدالی را به جای رویکردها و سازوکارهای تکلیفی مدنظر داشته باشند. در غیر این صورت، نه تنها شاهد افزایش اعتماد اجتماعی نخواهیم بود، بلکه مشارکت مردم در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و... هم کمتر و کمتر خواهد شد که نتیجه این شرایط می‌تواند در نهایت کاهش سرمایه اجتماعی را در چنین جوامعی به دنبال داشته باشد. عامل دیگری که می‌تواند این وضعیت را نامطلوب کند «عدم شفافیت» دولت‌ها با ملت‌هایی است که مشروعیت خود را از آنها می‌گیرند این در حالی است که هر‌چه در تعامل بین دولت‌ها و ملت‌ها شفافیت بیشتری وجود داشته باشد، اعتماد بین آنها هم به‌طور متقابل افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی مردم به گفته‌ها و تصمیمات دولت‌ها احترام بیشتری می‌گذارند و خود را برای انجام آن تصمیمات مهیا کرده و با دولت‌ها همراهی می‌کنند و در این همراهی ممکن است هم از جان و هم از مال خود مایه بگذارند تا دولت‌ها در ایفای وظایف‌شان موفق شوند یا اگر بحرانی ایجاد شود، با این همراهی کمک می‌کنند تا بحران‌ها مدیریت شوند و کمبودها و کاستی‌ها را تحمل می‌کنند؛ حتی ممکن است ریاضت بکشند ولی اعتراض نخواهند کرد چون دولت‌ها با آنها صادق هستند و برای اثبات خواسته‌ها و نظرات دولت‌های خود، نیازی به رجوع به منبع دیگر ندارند. در واقع اعتماد اجتماعی می‌تواند مسئولیت‌پذیری مردم را در جامعه بیش‌ازپیش افزایش دهد. در یکی از تقسیم‌بندی‌های مرتبط با اعتماد این نوع اعتماد بین سازمان‌ها (دولت) و ملت را در قالب «اعتماد نهادی» یاد می‌کنند که «دلالت دارد بر میزان مقبولیت و کارایی و اعتمادی که مردم به نهادها (رسمی دولتی) دارند. به تعبیر «دوگان»، انعکاس فقدان اعتماد به نهادها در اغلب موارد نتیجه بی‌اعتمادی به افرادی است که عهده‌دار امور آن نهادها هستند. بنابراین میزان اعتماد نهادی بر حسب نوع ارزیابی مردم از کارکنان این نهادها در قالب ادارات، ارگان‌ها و نهادهای مختلفی که در زندگی روزمره با آنها ارتباط دارند، سنجیده می‌شود. مدرسه، دانشگاه، ارتش، دادگاه، نیروی انتظامی، بانک‌ها، بازار سهام، دولت، مجلس و... نوعا از این نوع اعتماد هستند. میزان اعتمادی که مردم به نهادهای مختلف دارند، در بین جوامع متفاوت است و در طی زمان ممکن است دستخوش تغییراتی ‌شود. هر چقدر اعتماد نهادی بین دولت‌ها و ملت‌ها بیشتر باشد، مردم امنیت را در حوزه‌های مختلف بیشتر احساس خواهند کرد؛ امنیتی که می‌تواند آرامش و شادابی را در جامعه به‌وجود بیاورد. فراموش نکنیم در کنار شفافیت، پاسخ‌گویی صادقانه دولت‌ها در قبال مردم عامل دیگری است که می‌تواند به افزایش این اعتماد کمک کند. در این صورت است که احتمال سوءاستفاده و اختلاس و انواع فساد در چنین جوامعی کمتر خواهد بود. این نکته را مدنظر داشته باشیم که دولت‌ها در همه جوامع برای موفقیت و حتی استمرار و پایداری حکومت خود، محتاج اعتماد مردم کشورشان به خودشان هستند. مردمی که مسئولان خود را درگیر فساد ببینند یا حتی اگر این‌گونه تلقی کنند که مسئولان فقط به فکر خودشان هستند و منافع مردم‌شان برای آنها مهم نیست یا حتی در اولویت نیست، همراهی و همکاری نخواهند کرد و احتمالا مشارکت اجتماعی‌شان کاهش پیدا می‌کند. پاسخ‌گویی دولت‌ها به مردم در قبال وظایفی که دارند، می‌تواند نشان دهد که تا چه حد امور جامعه بر وفق قوانین و مقررات انجام و پیگیری می‌شود که اگر این‌گونه باشد، می‌تواند اعتماد بین دولت‌ها و ملت‌ها و مردم را افزایش دهد. در غیر این صورت نه‌تنها احتمال مشارکت کمتر خواهد شد، بلکه حتی می‌تواند زمینه بروز اعتراض‌ها و شورش‌های اجتماعی را هم به دنبال داشته باشد که خود مخل امنیت همه‌جانبه از جمله امنیت اجتماعی مردم خواهد بود. یکی از نشانه‌های پایین‌بودن شاخص اعتماد اجتماعی بین دولت‌ها و مردم در هر جامعه این است که منبع اخبار اصلی مردم آن جامعه رسانه‌های رسمی کشورشان نباشد. چون در این صورت مردم فکر می‌کنند دولتمردان‌شان با آنها صادق نیستند و واقعیت‌ها را یا کتمان می‌کنند یا وارونه جلوه می‌دهند. در چنین شرایطی ظرفیت‌های مردم جامعه برای توسعه و پیشرفت به کار گرفته نخواهد شد. فکر می‌کنم در جوامعی که دولتمردان و مردم به یکدیگر اعتماد و اطمینان دارند، به‌سرعت و با قدرت تمام مسیر شکوفایی و اقتدار و توسعه را طی می‌کنند. در این‌گونه جوامع، در سایه اهداف مشترک مردم و دولتمردان، مشارکت واقعی برای توسعه شکل می‌گیرد.

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌ها در هر کشوری سرمایه اجتماعی است که مؤلفه‌های متعددی دارد که از جمله مهم‌ترین آنها «اعتماد اجتماعی» است. بالابودن این مؤلفه می‌تواند زمینه را برای مشارکت اجتماعی و استفاده از همه ظرفیت‌های موجود از جمله مردم را بیش‌ازپیش فراهم کند که پشتوانه ارزشمند و محکمی برای توسعه همه‌جانبه در هر کشوری محسوب می‌شود چراکه در سایه این اعتماد است که دولت‌ها بیش‌ازپیش مشروعیت پیدا و افراد در جامعه احساس هویت می‌کنند و از بروز بسیاری از خطرات و مشکلاتی که ممکن است اتفاق بیفتد، می‌توانند جلوگیری کنند یا حداقل احتمال بروز آنها را کاهش ‌دهند. البته این مستلزم این است که دولت‌ها در تعامل با مردم رویکردها و سازوکارهای اعتدالی را به جای رویکردها و سازوکارهای تکلیفی مدنظر داشته باشند. در غیر این صورت، نه تنها شاهد افزایش اعتماد اجتماعی نخواهیم بود، بلکه مشارکت مردم در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و... هم کمتر و کمتر خواهد شد که نتیجه این شرایط می‌تواند در نهایت کاهش سرمایه اجتماعی را در چنین جوامعی به دنبال داشته باشد. عامل دیگری که می‌تواند این وضعیت را نامطلوب کند «عدم شفافیت» دولت‌ها با ملت‌هایی است که مشروعیت خود را از آنها می‌گیرند این در حالی است که هر‌چه در تعامل بین دولت‌ها و ملت‌ها شفافیت بیشتری وجود داشته باشد، اعتماد بین آنها هم به‌طور متقابل افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی مردم به گفته‌ها و تصمیمات دولت‌ها احترام بیشتری می‌گذارند و خود را برای انجام آن تصمیمات مهیا کرده و با دولت‌ها همراهی می‌کنند و در این همراهی ممکن است هم از جان و هم از مال خود مایه بگذارند تا دولت‌ها در ایفای وظایف‌شان موفق شوند یا اگر بحرانی ایجاد شود، با این همراهی کمک می‌کنند تا بحران‌ها مدیریت شوند و کمبودها و کاستی‌ها را تحمل می‌کنند؛ حتی ممکن است ریاضت بکشند ولی اعتراض نخواهند کرد چون دولت‌ها با آنها صادق هستند و برای اثبات خواسته‌ها و نظرات دولت‌های خود، نیازی به رجوع به منبع دیگر ندارند. در واقع اعتماد اجتماعی می‌تواند مسئولیت‌پذیری مردم را در جامعه بیش‌ازپیش افزایش دهد. در یکی از تقسیم‌بندی‌های مرتبط با اعتماد این نوع اعتماد بین سازمان‌ها (دولت) و ملت را در قالب «اعتماد نهادی» یاد می‌کنند که «دلالت دارد بر میزان مقبولیت و کارایی و اعتمادی که مردم به نهادها (رسمی دولتی) دارند. به تعبیر «دوگان»، انعکاس فقدان اعتماد به نهادها در اغلب موارد نتیجه بی‌اعتمادی به افرادی است که عهده‌دار امور آن نهادها هستند. بنابراین میزان اعتماد نهادی بر حسب نوع ارزیابی مردم از کارکنان این نهادها در قالب ادارات، ارگان‌ها و نهادهای مختلفی که در زندگی روزمره با آنها ارتباط دارند، سنجیده می‌شود. مدرسه، دانشگاه، ارتش، دادگاه، نیروی انتظامی، بانک‌ها، بازار سهام، دولت، مجلس و... نوعا از این نوع اعتماد هستند. میزان اعتمادی که مردم به نهادهای مختلف دارند، در بین جوامع متفاوت است و در طی زمان ممکن است دستخوش تغییراتی ‌شود. هر چقدر اعتماد نهادی بین دولت‌ها و ملت‌ها بیشتر باشد، مردم امنیت را در حوزه‌های مختلف بیشتر احساس خواهند کرد؛ امنیتی که می‌تواند آرامش و شادابی را در جامعه به‌وجود بیاورد. فراموش نکنیم در کنار شفافیت، پاسخ‌گویی صادقانه دولت‌ها در قبال مردم عامل دیگری است که می‌تواند به افزایش این اعتماد کمک کند. در این صورت است که احتمال سوءاستفاده و اختلاس و انواع فساد در چنین جوامعی کمتر خواهد بود. این نکته را مدنظر داشته باشیم که دولت‌ها در همه جوامع برای موفقیت و حتی استمرار و پایداری حکومت خود، محتاج اعتماد مردم کشورشان به خودشان هستند. مردمی که مسئولان خود را درگیر فساد ببینند یا حتی اگر این‌گونه تلقی کنند که مسئولان فقط به فکر خودشان هستند و منافع مردم‌شان برای آنها مهم نیست یا حتی در اولویت نیست، همراهی و همکاری نخواهند کرد و احتمالا مشارکت اجتماعی‌شان کاهش پیدا می‌کند. پاسخ‌گویی دولت‌ها به مردم در قبال وظایفی که دارند، می‌تواند نشان دهد که تا چه حد امور جامعه بر وفق قوانین و مقررات انجام و پیگیری می‌شود که اگر این‌گونه باشد، می‌تواند اعتماد بین دولت‌ها و ملت‌ها و مردم را افزایش دهد. در غیر این صورت نه‌تنها احتمال مشارکت کمتر خواهد شد، بلکه حتی می‌تواند زمینه بروز اعتراض‌ها و شورش‌های اجتماعی را هم به دنبال داشته باشد که خود مخل امنیت همه‌جانبه از جمله امنیت اجتماعی مردم خواهد بود. یکی از نشانه‌های پایین‌بودن شاخص اعتماد اجتماعی بین دولت‌ها و مردم در هر جامعه این است که منبع اخبار اصلی مردم آن جامعه رسانه‌های رسمی کشورشان نباشد. چون در این صورت مردم فکر می‌کنند دولتمردان‌شان با آنها صادق نیستند و واقعیت‌ها را یا کتمان می‌کنند یا وارونه جلوه می‌دهند. در چنین شرایطی ظرفیت‌های مردم جامعه برای توسعه و پیشرفت به کار گرفته نخواهد شد. فکر می‌کنم در جوامعی که دولتمردان و مردم به یکدیگر اعتماد و اطمینان دارند، به‌سرعت و با قدرت تمام مسیر شکوفایی و اقتدار و توسعه را طی می‌کنند. در این‌گونه جوامع، در سایه اهداف مشترک مردم و دولتمردان، مشارکت واقعی برای توسعه شکل می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.