|

نگاهي به روند تغييرات در توييتر ايراني

دوقطبي‌تر از هميشه

ابوالفضل حاجي‌زادگان- پژوهشگر اجتماعي

تحليل کلان‌داده‌هاي توييتر نشان مي‌دهد که توييتر ايراني، روز‌به‌روز دوقطبي‌تر مي‌شود. به‌نظر مي‌رسد با تشديد چالش‌هاي سياسي داخلي و خارجي، اقبال مردم به سمت دو سر طيف افزايش يافته است و پيام‌ها و شعارهاي اصلاح‌طلبانه، جذابيت کمتري براي مخاطبان پيدا کرده‌اند.

در يک سال گذشته، افزايش دنبال‌کنندگان صفحه‌هاي تأثيرگذارِ اصولگرا همواره بيشتر از افزايش دنبال‌کنندگان ساير جريان‌هاي سياسي بوده است. صفحه‌هاي برانداز از اين نظر، در رتبه دوم و صفحه‌هاي اصلاح‌طلب در رتبه سوم قرار دارند. در‌حالي‌که تعداد دنبال‌کنندگان صفحه‌هاي اصولگرا در پاييز 98 (نسبت به تابستان 98) 13 درصد افزايش پيدا کرده است که اين نسبت براي صفحه‌هاي برانداز هفت درصد و براي صفحه‌هاي اصلاح‌طلب، فقط چهار درصد بوده است. همچنين در‌حالي‌که از پاييز 97 تا پاييز 98، سهم صفحه‌هاي اصلاح‌طلب از بين کل صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني، از 32 درصد به 29 درصد کاهش پيدا کرده است، سهم صفحه‌هاي برانداز از 19 درصد به 22 درصد و همين‌طور سهم صفحه‌هاي اصولگرا از 9 درصد به 12 درصد افزايش پيدا کرده است.
برای اطلاع از ميزان افزايش تعداد دنبال‌کنندگانِ صفحه‌هاي تأثيرگذار (به تفکيک گرايش سياسي صفحه‌هاي تأثيرگذار) به جدول زیر مراجعه شود.
با توجه به يافته‌هاي داده‌کاوي‌هايي که اخيرا انجام داده‌ام، هم‌زماني اين روند، با چند روند و ويژگي ديگر توييتر ايراني، وضعيت نگران‌کننده‌اي را ايجاد کرده است. در ادامه به اين موارد اشاره مي‌کنم. يکي‌ ديگر از روندهاي موجود در وضعيت فعلي توييتر ايراني، افزايش نفوذ رسانه‌هاي برانداز و خارجي است. در‌حال‌حاضر، صفحه شبکه بي‌بي‌سي فارسي با نزديک به يک ميليون و 300 هزار دنبال‌کننده، بيشترين مخاطب را در بين صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني دارد و صفحه شبکه صداي آمريکا، بعد از صفحه آقاي ظريف در جايگاه سوم پرمخاطب‌ترين صفحه‌هاي ايراني توييتر قرار گرفته است. اين در حالي است که در پاييز سال گذشته، صفحه آقاي روحاني بعد از بي‌بي‌سي فارسي و آقاي ظريف در جايگاه سوم قرار داشت. براي آنکه فاصله نفوذ رسانه‌هاي داخلي و خارجي در توييتر را با هم مقايسه کنيم، کافي است به اين نکته توجه کنيم که صفحه پرمخاطب‌ترين رسانه داخلي (يعني روزنامه «شرق») 397 هزار دنبال‌کننده دارد؛ يعني کمتر از يک‌چهارم تعداد دنبال‌کنندگان صفحه بي‌بي‌سي فارسي. علاوه‌بر‌‌اين، تعداد دنبال‌کنندگان صفحه توييتري شبکه ايران اينترنشنال در پاييز امسال در‌مقايسه‌با پاييز سال گذشته، تقريبا 14 برابر شده است.
در يک قاب وسيع‌تر مي‌توان گفت، مرجعيت صفحه‌هاي تأثيرگذار خارجي‌ در‌ مقايسه‌ با صفحه‌هاي تأثيرگذار داخلي، افزايش يافته است. در فصل پاييز امسال، بر‌اساس شاخص in-degree (تعداد صفحه‌هاي تأثيرگذاري که يک صفحه را دنبال مي‌کنند)، صفحه‌هاي وحيد آنلاين، ظريف و کامبيز حسيني در رتبه‌هاي اول تا سوم قرار گرفتند. اين در حالي است که در پاييز سال گذشته، رتبه اول به آقاي ظريف تعلق داشت و آقاي روحاني نيز در رتبه سوم قرار گرفته بود.
نکته مهم ديگر اين است که در توييتر ايراني، معمولا صفحه‌هاي شخصي مخاطب‌هاي بيشتري در مقايسه با صفحه‌هاي سازماني دارند. در‌حال‌حاضر، 77 درصد از صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني، صفحه‌هاي شخصي هستند و فقط 20 درصد از صفحه‌هاي تأثيرگذار را صفحه‌هاي سازماني تشکيل مي‌دهند و سه درصد ديگر نيز متعلق به رسانه‌هاي توييتري‌اند. جالب اينجاست که از بين اين 20 درصد صفحه‌هاي سازماني، هيچ‌کدامشان به احزاب يا جريان‌هاي سياسي رسمي کشور تعلق ندارند. پرمخاطب‌ترين صفحه در بين سازمان‌هاي سياسي داخل ايران، متعلق به حزب اتحاد است که کمتر از 9 هزار دنبال‌کننده دارد و با تعريف ما، اساسا صفحه تأثيرگذار محسوب نمي‌شود. اين در حالي است که برای مثال، اتحاديه کارگري تونس بيش از 148 هزار دنبال‌کننده دارد. لازم به يادآوري است که جمعيت تونس فقط 11 ميليون نفر است. اين اعداد به‌وضوح نشان مي‌دهد که سازمان‌هاي سياسي ايراني در فضاي توييتر، نفوذ بسيار ناچيزي دارند.
خلأ سازمان‌هاي سياسي مؤثر در توييتر ايراني در کنار انبوه صفحه‌هاي تأثيرگذار شخصي با نام مستعار، باعث شده است که پيام‌هاي سياسي در فضاهايي بسيار شخصي، غيرشفاف و غيرمسئولانه مبادله شوند. طبيعتا در چنين فضايي، انتشار شايعه‌هاي سياسي رواج بيشتري دارد.
همچنين برخلاف تصوري که درباره نزديک‌بودن غيرسياسي‌ها به اصلاح‌طلبان وجود دارد، بخش زيادي از صفحه‌هاي تأثيرگذار غيرسياسي در مجاورت صفحه‌هاي تأثيرگذار برانداز و تحول‌خواه قرار دارند. در‌حالي‌که بخش زيادي از صفحه‌هاي تأثيرگذار اصلاح‌طلب و اصولگرا، حضور نسبتا متمرکزتري در توييتر دارند، صفحه‌هاي تأثيرگذار برانداز و تحول‌خواه متکثرتر و پراکنده‌ترند و احتمالا مي‌توانند بر مخاطبان متنوع‌تري تأثير بگذارند.
در چنين بستري، اقبال چشمگير کاربران به‌سوي دو سر طيف جريان‌هاي سياسي مي‌تواند بازنمايي‌کننده شرايطي نگران‌کننده و چالشی باشد. اين اتفاق از سال گذشته آغاز شده است و در پاييز سال جاري به شديدترين حد خود رسيده است. چنانچه جريان‌هاي سياسي ميانه‌رو، تجديدنظر جدي‌اي در عملکرد خود ايجاد نکنند و نيز راهبردهاي رسانه‌اي خود را متحول نکنند، بسيار محتمل است که در آينده‌اي نه‌چندان دور، حسرت اين فرصت‌هاي از‌دست‌رفته را بخورند.

تحليل کلان‌داده‌هاي توييتر نشان مي‌دهد که توييتر ايراني، روز‌به‌روز دوقطبي‌تر مي‌شود. به‌نظر مي‌رسد با تشديد چالش‌هاي سياسي داخلي و خارجي، اقبال مردم به سمت دو سر طيف افزايش يافته است و پيام‌ها و شعارهاي اصلاح‌طلبانه، جذابيت کمتري براي مخاطبان پيدا کرده‌اند.

در يک سال گذشته، افزايش دنبال‌کنندگان صفحه‌هاي تأثيرگذارِ اصولگرا همواره بيشتر از افزايش دنبال‌کنندگان ساير جريان‌هاي سياسي بوده است. صفحه‌هاي برانداز از اين نظر، در رتبه دوم و صفحه‌هاي اصلاح‌طلب در رتبه سوم قرار دارند. در‌حالي‌که تعداد دنبال‌کنندگان صفحه‌هاي اصولگرا در پاييز 98 (نسبت به تابستان 98) 13 درصد افزايش پيدا کرده است که اين نسبت براي صفحه‌هاي برانداز هفت درصد و براي صفحه‌هاي اصلاح‌طلب، فقط چهار درصد بوده است. همچنين در‌حالي‌که از پاييز 97 تا پاييز 98، سهم صفحه‌هاي اصلاح‌طلب از بين کل صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني، از 32 درصد به 29 درصد کاهش پيدا کرده است، سهم صفحه‌هاي برانداز از 19 درصد به 22 درصد و همين‌طور سهم صفحه‌هاي اصولگرا از 9 درصد به 12 درصد افزايش پيدا کرده است.
برای اطلاع از ميزان افزايش تعداد دنبال‌کنندگانِ صفحه‌هاي تأثيرگذار (به تفکيک گرايش سياسي صفحه‌هاي تأثيرگذار) به جدول زیر مراجعه شود.
با توجه به يافته‌هاي داده‌کاوي‌هايي که اخيرا انجام داده‌ام، هم‌زماني اين روند، با چند روند و ويژگي ديگر توييتر ايراني، وضعيت نگران‌کننده‌اي را ايجاد کرده است. در ادامه به اين موارد اشاره مي‌کنم. يکي‌ ديگر از روندهاي موجود در وضعيت فعلي توييتر ايراني، افزايش نفوذ رسانه‌هاي برانداز و خارجي است. در‌حال‌حاضر، صفحه شبکه بي‌بي‌سي فارسي با نزديک به يک ميليون و 300 هزار دنبال‌کننده، بيشترين مخاطب را در بين صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني دارد و صفحه شبکه صداي آمريکا، بعد از صفحه آقاي ظريف در جايگاه سوم پرمخاطب‌ترين صفحه‌هاي ايراني توييتر قرار گرفته است. اين در حالي است که در پاييز سال گذشته، صفحه آقاي روحاني بعد از بي‌بي‌سي فارسي و آقاي ظريف در جايگاه سوم قرار داشت. براي آنکه فاصله نفوذ رسانه‌هاي داخلي و خارجي در توييتر را با هم مقايسه کنيم، کافي است به اين نکته توجه کنيم که صفحه پرمخاطب‌ترين رسانه داخلي (يعني روزنامه «شرق») 397 هزار دنبال‌کننده دارد؛ يعني کمتر از يک‌چهارم تعداد دنبال‌کنندگان صفحه بي‌بي‌سي فارسي. علاوه‌بر‌‌اين، تعداد دنبال‌کنندگان صفحه توييتري شبکه ايران اينترنشنال در پاييز امسال در‌مقايسه‌با پاييز سال گذشته، تقريبا 14 برابر شده است.
در يک قاب وسيع‌تر مي‌توان گفت، مرجعيت صفحه‌هاي تأثيرگذار خارجي‌ در‌ مقايسه‌ با صفحه‌هاي تأثيرگذار داخلي، افزايش يافته است. در فصل پاييز امسال، بر‌اساس شاخص in-degree (تعداد صفحه‌هاي تأثيرگذاري که يک صفحه را دنبال مي‌کنند)، صفحه‌هاي وحيد آنلاين، ظريف و کامبيز حسيني در رتبه‌هاي اول تا سوم قرار گرفتند. اين در حالي است که در پاييز سال گذشته، رتبه اول به آقاي ظريف تعلق داشت و آقاي روحاني نيز در رتبه سوم قرار گرفته بود.
نکته مهم ديگر اين است که در توييتر ايراني، معمولا صفحه‌هاي شخصي مخاطب‌هاي بيشتري در مقايسه با صفحه‌هاي سازماني دارند. در‌حال‌حاضر، 77 درصد از صفحه‌هاي تأثيرگذار توييتر ايراني، صفحه‌هاي شخصي هستند و فقط 20 درصد از صفحه‌هاي تأثيرگذار را صفحه‌هاي سازماني تشکيل مي‌دهند و سه درصد ديگر نيز متعلق به رسانه‌هاي توييتري‌اند. جالب اينجاست که از بين اين 20 درصد صفحه‌هاي سازماني، هيچ‌کدامشان به احزاب يا جريان‌هاي سياسي رسمي کشور تعلق ندارند. پرمخاطب‌ترين صفحه در بين سازمان‌هاي سياسي داخل ايران، متعلق به حزب اتحاد است که کمتر از 9 هزار دنبال‌کننده دارد و با تعريف ما، اساسا صفحه تأثيرگذار محسوب نمي‌شود. اين در حالي است که برای مثال، اتحاديه کارگري تونس بيش از 148 هزار دنبال‌کننده دارد. لازم به يادآوري است که جمعيت تونس فقط 11 ميليون نفر است. اين اعداد به‌وضوح نشان مي‌دهد که سازمان‌هاي سياسي ايراني در فضاي توييتر، نفوذ بسيار ناچيزي دارند.
خلأ سازمان‌هاي سياسي مؤثر در توييتر ايراني در کنار انبوه صفحه‌هاي تأثيرگذار شخصي با نام مستعار، باعث شده است که پيام‌هاي سياسي در فضاهايي بسيار شخصي، غيرشفاف و غيرمسئولانه مبادله شوند. طبيعتا در چنين فضايي، انتشار شايعه‌هاي سياسي رواج بيشتري دارد.
همچنين برخلاف تصوري که درباره نزديک‌بودن غيرسياسي‌ها به اصلاح‌طلبان وجود دارد، بخش زيادي از صفحه‌هاي تأثيرگذار غيرسياسي در مجاورت صفحه‌هاي تأثيرگذار برانداز و تحول‌خواه قرار دارند. در‌حالي‌که بخش زيادي از صفحه‌هاي تأثيرگذار اصلاح‌طلب و اصولگرا، حضور نسبتا متمرکزتري در توييتر دارند، صفحه‌هاي تأثيرگذار برانداز و تحول‌خواه متکثرتر و پراکنده‌ترند و احتمالا مي‌توانند بر مخاطبان متنوع‌تري تأثير بگذارند.
در چنين بستري، اقبال چشمگير کاربران به‌سوي دو سر طيف جريان‌هاي سياسي مي‌تواند بازنمايي‌کننده شرايطي نگران‌کننده و چالشی باشد. اين اتفاق از سال گذشته آغاز شده است و در پاييز سال جاري به شديدترين حد خود رسيده است. چنانچه جريان‌هاي سياسي ميانه‌رو، تجديدنظر جدي‌اي در عملکرد خود ايجاد نکنند و نيز راهبردهاي رسانه‌اي خود را متحول نکنند، بسيار محتمل است که در آينده‌اي نه‌چندان دور، حسرت اين فرصت‌هاي از‌دست‌رفته را بخورند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.