با عباس عبدی درباره اعتراضهای مردم که شنیده نمیشوند:
ترجمه این صداها مهم است
گیسو فغفوری : چندین و چندسال است که پژوهشگران، روزنامهنگاران، محققان، و دانشجویان درباره وجود چالش در زمینه سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، میزان مهاجرت طبقه متوسط و تحصیلکردگان و... هشدار میدهند و از بروز آسیب در بین طبقات مختلف جامعه اطلاع میدهند. اما به نظر میرسد این صداها و هشدارها شنیده نمیشود و دولتمردان در این زمینه اقدامی انجام نمیدهند. به سراغ عباس عبدی پژوهشگر رفتهایم تا موقعیت کنونی را تشریح و دلیل این بیتوجهی را بازگو کند.
جناب آقای عبدی، چند سال است که جامعهشناسان اهالی رسانه و پژوهشگران درباره مشکلات موجود هشدار میدهند اما به نظر میرسد صدای آنها شنیده نمیشود! از نظر شما، مردم از چه طریقی باید مسائل خود را بیان کنند تا شنیده شود؟
در حوزه سیاست باید در نظر داشت شنیدن حرف مردم از طریق گفتن آنها اتفاق نمیافتد. مثل گفتوگوی من و شما نیست. شنیدن حرف در عرصه عمومی از طریق فعالیت سیاسی و وارد کردن آنها به پذیرفتن عقیده است. بنابراین افراد سیاسی تا مجبور نشوند این صداها را نمیشنوند. آنها در یک کهکشان و سیاره دیگر زندگی میکنند که خواستههای مردم را درنمییابند یا به شکل دیگری آنها را استنباط میکنند مگر اینکه پشت هر صدایی قدرت باشد. بنابراین تا پیام به قدرت تبدیل نشود، کار چندانی از هشدارها و اخطارهایی که داده میشود، برنمیآید.
پس شما معتقدید که دولتمردان صدای مردم را نمیشنوند، نه اینکه توان تغییر ندارند یا کارهایی انجام میدهند، ولی دیده نمیشود؟
نه. بگذارید مثالی بزنم تا دقیقتر مشخص شود. نشانهای در بدن یک نفر دیده میشود که برخی آن را سرطان میدانند. ولی او حاضر نمیشود برای معالجه اقدام کند. استدلالش هم این است که اگر بروم دکتر و مشخص شود سرطان نیست که ماجرا حل است و اگر مشخص شد که سرطان است و باید جراحی و درمان کنم نیز فرقی به حال من ندارد، چون پولی برای درمان ندارم. بنابراین از ابتدا جور دیگری به قضیه نگاه میکند و میگوید انشاالله که سرطان نیست فوقش هست و میمیرم. او معتقد است بههرحال که در هر دو صورت کاری نمیتوانم انجام دهم؛ اگر سرطان بود هم درمان نمیکنم، پس چرا باید پول یک ویزیت اضافه هم بدهم؟ این نحوه برخورد فرد ناشی از ناتوانی در حل مسئله است. در ایران نیز بخشی از مواردی که حرف افراد شنیده نمیشود یا سعی میکنند برخی صداها به گوششان نرسد، ناشی از ناتوانیشان در حل مسئله است.
یک عامل دیگر هم هست. مسئولان کشور، وضعیت امروز را با وضعیت یک ماه، دوماه یا حداکثر شش ماه پیش مقایسه میکنند. آنها میبینند که شش ماه پیش هم وضع با حالا فرق چندانی نداشته و آنان در جای خود بودهاند پس نتیجه میگیرند بعدتر هم خواهند بود. آنها مقایسههای کوتاهمدت انجام میدهند، درحالیکه اگر مقایسه طولانیمدت انجام دهند متوجه میشوند که اتفاق عظیمی در حال رخدادن است. مثالی که همیشه میزنم این است: شما استخری دارید که آب زلال و شفافی در آن وجود دارد، حالا هر روز چند قطره مایع قرمزرنگ را در آن بریزید. درست است که وضعیت هر روز این استخر با دیروز آن فرق خاصی نمیکند، اما دیگر به جای آن آب شفاف و پاکیزه، مایع قرمزرنگی در آن قرار دارد که بهکلی تغییر ماهیت داده است.اگرهم هر روز را با روز قبل مقایسه کنند، تفاوتی نمیبینند فقط کسی که پیشتر این استخر را دیده و حالا آن را دوباره میبیند، متوجه تفاوت و تغییر ژرف میشود. مسئولان ما نیز این تفاوتها را در طول زمان متوجه نمیشوند. میگویند اگر در سال 98 تظاهرات بود، 96 هم بود، آن تمام شد این هم تمام میشود. هیچوقت نمیگویند که ما از اول انقلاب تاکنون چه مسیری را
رفتهایم که تبدیل به این اعتراضات شده است؟ باید توجه داشته باشند که با ادامه این وضع آخرش چیزی نخواهد ماند که بخواهد تمام بشود یا نشود.
بهعنوان پژوهشگر و جامعهشناس ازنظر شما وقایعی مانند دی ۹۶ و آبان ۹۸ به عنوان صدای اعتراض مردم مطرح است؟ و آیا شنیده شد یا قرار است شنیده شود؟
این صداها باید بهگونهای ترجمه شود. باید باور کرد که اینها فقط همهمه نیست. ترجمه این صداها مهم است درواقع این صداها باید به ادبیات دیگری برای جامعه و حکومت ترجمه شود. برخی از داخل قدرت میگویند که این دستهای خارجی بوده است. عدهای دیگر میگویند این صداها پیشدرآمد یک اتفاق است و حاصل سالها فقر و تبعیض است. تعابیر و ترجمههای مختلفی از این صداها میشود؛ بنابراین براساس اینکه افراد مسئول کدام ترجمه را دوست داشته باشند، آن را میشنوند. البته اتفاقات آبان ماه، از طرف خیلیها شنیده شد، هرچند به دلایلی که در سؤال قبل گفتم جرئت ندارند شنیدنش را اظهار کنند.
شما و دکتر گودرزی کتاب «صداهایی که شنیده نمیشود» را که مربوط به نظرسنجیهای پیش از انقلاب بود، منتشر کردید، آیا به نظر شما اتفاقاتی که در این چند سال در حال رخدادن است، شباهتی با آنها دارد؟
آن کتاب درواقع یک نظرسنجی بود که اگر حاکمان آن زمان دقت میکردند متوجه میشدند چه اتفاقاتی در زیر پوست جامعه در حال وقوع است و قبل از این که با وقایع سال 56 و 57 روبهرو شوند، میتوانستند تغییر خطمشی و تغییر سیاست دهند. اما فکر میکنم جامعه ما، از این مرحله گذشته است. این صداها قبلا در نظرسنجیها وجود داشت اما نمیخواستند بشنوند حتی انجام و انتشار نظرسنجیها را محدود کردند و نگذاشتند به دست عموم برسد، انگار به این طریق میتوانند صدای مردم را بلاموضوع کنند. درحالیکه اکنون، هم در نظرسنجیها صدای مردم بازتاب دارد و هم در رفتار و اعمالشان در عرصه عمومی مشهود است. بنابراین از این حیث ما یک گام نسبت به گذشته عقبتر هستیم.
شاید واقعا مسئولان که علاقهای به شنیدن ندارند، راست گفته باشند و این هم بگذرد؟
تکرار تاریخ ممکن است به شکلی تراژیک رخ دهد؛ همانطور که وقوع اتفاقات دو سال اخیر برایشان غیرمنتظره بود، طبعا نباید خیالشان درباره آینده نیز راحت باشد. امیدوارم پیش از آن شاهد تحولی باشیم.
گیسو فغفوری : چندین و چندسال است که پژوهشگران، روزنامهنگاران، محققان، و دانشجویان درباره وجود چالش در زمینه سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، میزان مهاجرت طبقه متوسط و تحصیلکردگان و... هشدار میدهند و از بروز آسیب در بین طبقات مختلف جامعه اطلاع میدهند. اما به نظر میرسد این صداها و هشدارها شنیده نمیشود و دولتمردان در این زمینه اقدامی انجام نمیدهند. به سراغ عباس عبدی پژوهشگر رفتهایم تا موقعیت کنونی را تشریح و دلیل این بیتوجهی را بازگو کند.
جناب آقای عبدی، چند سال است که جامعهشناسان اهالی رسانه و پژوهشگران درباره مشکلات موجود هشدار میدهند اما به نظر میرسد صدای آنها شنیده نمیشود! از نظر شما، مردم از چه طریقی باید مسائل خود را بیان کنند تا شنیده شود؟
در حوزه سیاست باید در نظر داشت شنیدن حرف مردم از طریق گفتن آنها اتفاق نمیافتد. مثل گفتوگوی من و شما نیست. شنیدن حرف در عرصه عمومی از طریق فعالیت سیاسی و وارد کردن آنها به پذیرفتن عقیده است. بنابراین افراد سیاسی تا مجبور نشوند این صداها را نمیشنوند. آنها در یک کهکشان و سیاره دیگر زندگی میکنند که خواستههای مردم را درنمییابند یا به شکل دیگری آنها را استنباط میکنند مگر اینکه پشت هر صدایی قدرت باشد. بنابراین تا پیام به قدرت تبدیل نشود، کار چندانی از هشدارها و اخطارهایی که داده میشود، برنمیآید.
پس شما معتقدید که دولتمردان صدای مردم را نمیشنوند، نه اینکه توان تغییر ندارند یا کارهایی انجام میدهند، ولی دیده نمیشود؟
نه. بگذارید مثالی بزنم تا دقیقتر مشخص شود. نشانهای در بدن یک نفر دیده میشود که برخی آن را سرطان میدانند. ولی او حاضر نمیشود برای معالجه اقدام کند. استدلالش هم این است که اگر بروم دکتر و مشخص شود سرطان نیست که ماجرا حل است و اگر مشخص شد که سرطان است و باید جراحی و درمان کنم نیز فرقی به حال من ندارد، چون پولی برای درمان ندارم. بنابراین از ابتدا جور دیگری به قضیه نگاه میکند و میگوید انشاالله که سرطان نیست فوقش هست و میمیرم. او معتقد است بههرحال که در هر دو صورت کاری نمیتوانم انجام دهم؛ اگر سرطان بود هم درمان نمیکنم، پس چرا باید پول یک ویزیت اضافه هم بدهم؟ این نحوه برخورد فرد ناشی از ناتوانی در حل مسئله است. در ایران نیز بخشی از مواردی که حرف افراد شنیده نمیشود یا سعی میکنند برخی صداها به گوششان نرسد، ناشی از ناتوانیشان در حل مسئله است.
یک عامل دیگر هم هست. مسئولان کشور، وضعیت امروز را با وضعیت یک ماه، دوماه یا حداکثر شش ماه پیش مقایسه میکنند. آنها میبینند که شش ماه پیش هم وضع با حالا فرق چندانی نداشته و آنان در جای خود بودهاند پس نتیجه میگیرند بعدتر هم خواهند بود. آنها مقایسههای کوتاهمدت انجام میدهند، درحالیکه اگر مقایسه طولانیمدت انجام دهند متوجه میشوند که اتفاق عظیمی در حال رخدادن است. مثالی که همیشه میزنم این است: شما استخری دارید که آب زلال و شفافی در آن وجود دارد، حالا هر روز چند قطره مایع قرمزرنگ را در آن بریزید. درست است که وضعیت هر روز این استخر با دیروز آن فرق خاصی نمیکند، اما دیگر به جای آن آب شفاف و پاکیزه، مایع قرمزرنگی در آن قرار دارد که بهکلی تغییر ماهیت داده است.اگرهم هر روز را با روز قبل مقایسه کنند، تفاوتی نمیبینند فقط کسی که پیشتر این استخر را دیده و حالا آن را دوباره میبیند، متوجه تفاوت و تغییر ژرف میشود. مسئولان ما نیز این تفاوتها را در طول زمان متوجه نمیشوند. میگویند اگر در سال 98 تظاهرات بود، 96 هم بود، آن تمام شد این هم تمام میشود. هیچوقت نمیگویند که ما از اول انقلاب تاکنون چه مسیری را
رفتهایم که تبدیل به این اعتراضات شده است؟ باید توجه داشته باشند که با ادامه این وضع آخرش چیزی نخواهد ماند که بخواهد تمام بشود یا نشود.
بهعنوان پژوهشگر و جامعهشناس ازنظر شما وقایعی مانند دی ۹۶ و آبان ۹۸ به عنوان صدای اعتراض مردم مطرح است؟ و آیا شنیده شد یا قرار است شنیده شود؟
این صداها باید بهگونهای ترجمه شود. باید باور کرد که اینها فقط همهمه نیست. ترجمه این صداها مهم است درواقع این صداها باید به ادبیات دیگری برای جامعه و حکومت ترجمه شود. برخی از داخل قدرت میگویند که این دستهای خارجی بوده است. عدهای دیگر میگویند این صداها پیشدرآمد یک اتفاق است و حاصل سالها فقر و تبعیض است. تعابیر و ترجمههای مختلفی از این صداها میشود؛ بنابراین براساس اینکه افراد مسئول کدام ترجمه را دوست داشته باشند، آن را میشنوند. البته اتفاقات آبان ماه، از طرف خیلیها شنیده شد، هرچند به دلایلی که در سؤال قبل گفتم جرئت ندارند شنیدنش را اظهار کنند.
شما و دکتر گودرزی کتاب «صداهایی که شنیده نمیشود» را که مربوط به نظرسنجیهای پیش از انقلاب بود، منتشر کردید، آیا به نظر شما اتفاقاتی که در این چند سال در حال رخدادن است، شباهتی با آنها دارد؟
آن کتاب درواقع یک نظرسنجی بود که اگر حاکمان آن زمان دقت میکردند متوجه میشدند چه اتفاقاتی در زیر پوست جامعه در حال وقوع است و قبل از این که با وقایع سال 56 و 57 روبهرو شوند، میتوانستند تغییر خطمشی و تغییر سیاست دهند. اما فکر میکنم جامعه ما، از این مرحله گذشته است. این صداها قبلا در نظرسنجیها وجود داشت اما نمیخواستند بشنوند حتی انجام و انتشار نظرسنجیها را محدود کردند و نگذاشتند به دست عموم برسد، انگار به این طریق میتوانند صدای مردم را بلاموضوع کنند. درحالیکه اکنون، هم در نظرسنجیها صدای مردم بازتاب دارد و هم در رفتار و اعمالشان در عرصه عمومی مشهود است. بنابراین از این حیث ما یک گام نسبت به گذشته عقبتر هستیم.
شاید واقعا مسئولان که علاقهای به شنیدن ندارند، راست گفته باشند و این هم بگذرد؟
تکرار تاریخ ممکن است به شکلی تراژیک رخ دهد؛ همانطور که وقوع اتفاقات دو سال اخیر برایشان غیرمنتظره بود، طبعا نباید خیالشان درباره آینده نیز راحت باشد. امیدوارم پیش از آن شاهد تحولی باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.