گام پنجم برجامی با امید پاسخ
فریدون مجلسی-تحلیلگر روابط بینالملل
جمهوری اسلامی اعلام کرد گام پنجم خروج از تعهدات برجامی را نیز برداشته و در مقابل عهدشکنی طرفهای مقابل، برای خودش در زمینه تعداد سانتریفیوژها و حجم و میزان غنیسازی تعهدی قائل نیست. چهار گام پیشین ایران پاسخ مثبتی دریافت نکرد، اما گام پنجم جدیتر تلقی میشود. در اتخاذ این تصمیم، با وجود خشم ایرانیان از ترور و شهادت سردار سلیمانی، در زمانی که هنوز مراسم تشییع او در جریان بود، آثار شتابزدگی دیده نمیشود. اولا در اعلامیه دولت ایران به مواد برجام استناد شده است که در صورت عدم ایفای تعهدات یک طرف، طرف دیگر را مجاز میشمارد که انجام تعهدات خود را معلق کند. هرچند قاعدتا این ماده برای مقابله طرفهای دیگر در صورت عدم ایفای به عهد ایران درج شده، اما به استناد گواهی آژانس بینالمللی انرژی ایران همواره به اجرای تعهدات خود پایبند بوده است، درحالیکه آمریکا رسما خروج خود را اعلام و با اجرای تحریمهای یکجانبه آن را نقض کرده است. آمریکا تحریمهای خود را به کشورهای دیگر، حتی به روسیه و چین نیز تحمیل کرده و به این ترتیب ایران را ضمن وادارکردن به انجام تعهدات برجامی، از منافع حضور بینالمللی در عرصه اقتصادی محروم کرده است، بااینحال یادداشت ایران، ضمن اعلام رعایتنکردن محدودیتهای کیفی و مقداری غنیسازی، بر ادامه نظارت آژانس بینالمللی انرژی نیز تأکید کرده که به معنی آشکاربودن فعالیت و تمایلنداشتن به ساخت بمب هستهای است و همچنین متذکر شده که در صورت ایفای به عهد طرفهای مقابل، ایران نیز به تعهدات خود باز خواهد گشت. این ماده صراحت دارد به اینکه ایران از برجام خارج نشده و آن را معتبر میداند، فقط خواهان انجام تعهدات طرف مقابل است. ملاحظه میشود گام پنجم ضمن اعلام عدم الزام ایران به پایبندیهای غنیسازی، با واقعبینی جایی برای مقابله حاد و مکانیسم ماشه باقی نگذاشته است، آن هم در شرایطی که ترامپ با ترور سردار سلیمانی نوعی خودسری آشکار کرده که انتقاد مقامات کشور خودش را نیز برانگیخته است. این ترور که با تشویق و تأیید نتانیاهو و مقامات اسرائیل همراه بود، بار دیگر بر این موضوع تأکید میکند که مسئله آمریکا بیش از اینکه به اختلافات دوجانبه آن کشور با ایران مربوط باشد، به حمایت بیچونوچرای ترامپ از تمایلات اسرائیل مربوط میشود. دلیل یا بهانه هرچه باشد، شرایط حادی فراهم شده است که عبور از آن به ظرافت و عاقبتاندیشی نیاز دارد. در این شرایط جلب حمایت کشورهای دیگر برای ایران میتواند امیدوارکنندهتر باشد و خصوصا روابط ویژه سیاسی و اقتصادی با عراق، سوریه و لبنان حفظ شود.
چنین اقدامی شاید مستلزم این باشد که ایران با حفظ مواضع اصولی خود، احترام به قوانین بینالمللی را که اکنون صریحا از جانب آمریکا نقض شده، در عمل نشان دهد، رعایت قطعنامههای شورای امنیت و لزوم رعایت آن از سوی دیگر طرفها را دنبال کند و در داخل نیز با وحدتآفرینی، جبران خسارات قربانیان حوادث آبانماه را در پیش بگیرد تا بیش از گذشته ابزار منطق و استدلال خود را نشان دهد. دنیای غرب و ژاپن متکی به بازار بینالمللی هستند. ایران کشور بالقوه ثروتمندی است که کشورها روی بازیافت بازار سنتی آن حساب میکنند و تأکید ایران بر مقررات بینالمللی و قطعنامههای شورای امنیت میتواند بهانهها را بزداید و در همین شرایط بحرانی و حاد، راهی معقول برای حداکثریسازی منافع ملی کشور در مقابل رفتارهای خلاف موازین بینالمللی آمریکا بگشاید. فشار بر ایفای تعهدات برجامی غرب با توجه به نگرانی آنان از وخیمترشدن شرایط خاورمیانه، میتواند دستور کار جدی دستگاه دیپلماسی باشد.
جمهوری اسلامی اعلام کرد گام پنجم خروج از تعهدات برجامی را نیز برداشته و در مقابل عهدشکنی طرفهای مقابل، برای خودش در زمینه تعداد سانتریفیوژها و حجم و میزان غنیسازی تعهدی قائل نیست. چهار گام پیشین ایران پاسخ مثبتی دریافت نکرد، اما گام پنجم جدیتر تلقی میشود. در اتخاذ این تصمیم، با وجود خشم ایرانیان از ترور و شهادت سردار سلیمانی، در زمانی که هنوز مراسم تشییع او در جریان بود، آثار شتابزدگی دیده نمیشود. اولا در اعلامیه دولت ایران به مواد برجام استناد شده است که در صورت عدم ایفای تعهدات یک طرف، طرف دیگر را مجاز میشمارد که انجام تعهدات خود را معلق کند. هرچند قاعدتا این ماده برای مقابله طرفهای دیگر در صورت عدم ایفای به عهد ایران درج شده، اما به استناد گواهی آژانس بینالمللی انرژی ایران همواره به اجرای تعهدات خود پایبند بوده است، درحالیکه آمریکا رسما خروج خود را اعلام و با اجرای تحریمهای یکجانبه آن را نقض کرده است. آمریکا تحریمهای خود را به کشورهای دیگر، حتی به روسیه و چین نیز تحمیل کرده و به این ترتیب ایران را ضمن وادارکردن به انجام تعهدات برجامی، از منافع حضور بینالمللی در عرصه اقتصادی محروم کرده است، بااینحال یادداشت ایران، ضمن اعلام رعایتنکردن محدودیتهای کیفی و مقداری غنیسازی، بر ادامه نظارت آژانس بینالمللی انرژی نیز تأکید کرده که به معنی آشکاربودن فعالیت و تمایلنداشتن به ساخت بمب هستهای است و همچنین متذکر شده که در صورت ایفای به عهد طرفهای مقابل، ایران نیز به تعهدات خود باز خواهد گشت. این ماده صراحت دارد به اینکه ایران از برجام خارج نشده و آن را معتبر میداند، فقط خواهان انجام تعهدات طرف مقابل است. ملاحظه میشود گام پنجم ضمن اعلام عدم الزام ایران به پایبندیهای غنیسازی، با واقعبینی جایی برای مقابله حاد و مکانیسم ماشه باقی نگذاشته است، آن هم در شرایطی که ترامپ با ترور سردار سلیمانی نوعی خودسری آشکار کرده که انتقاد مقامات کشور خودش را نیز برانگیخته است. این ترور که با تشویق و تأیید نتانیاهو و مقامات اسرائیل همراه بود، بار دیگر بر این موضوع تأکید میکند که مسئله آمریکا بیش از اینکه به اختلافات دوجانبه آن کشور با ایران مربوط باشد، به حمایت بیچونوچرای ترامپ از تمایلات اسرائیل مربوط میشود. دلیل یا بهانه هرچه باشد، شرایط حادی فراهم شده است که عبور از آن به ظرافت و عاقبتاندیشی نیاز دارد. در این شرایط جلب حمایت کشورهای دیگر برای ایران میتواند امیدوارکنندهتر باشد و خصوصا روابط ویژه سیاسی و اقتصادی با عراق، سوریه و لبنان حفظ شود.
چنین اقدامی شاید مستلزم این باشد که ایران با حفظ مواضع اصولی خود، احترام به قوانین بینالمللی را که اکنون صریحا از جانب آمریکا نقض شده، در عمل نشان دهد، رعایت قطعنامههای شورای امنیت و لزوم رعایت آن از سوی دیگر طرفها را دنبال کند و در داخل نیز با وحدتآفرینی، جبران خسارات قربانیان حوادث آبانماه را در پیش بگیرد تا بیش از گذشته ابزار منطق و استدلال خود را نشان دهد. دنیای غرب و ژاپن متکی به بازار بینالمللی هستند. ایران کشور بالقوه ثروتمندی است که کشورها روی بازیافت بازار سنتی آن حساب میکنند و تأکید ایران بر مقررات بینالمللی و قطعنامههای شورای امنیت میتواند بهانهها را بزداید و در همین شرایط بحرانی و حاد، راهی معقول برای حداکثریسازی منافع ملی کشور در مقابل رفتارهای خلاف موازین بینالمللی آمریکا بگشاید. فشار بر ایفای تعهدات برجامی غرب با توجه به نگرانی آنان از وخیمترشدن شرایط خاورمیانه، میتواند دستور کار جدی دستگاه دیپلماسی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.