|

مجمع گفت‌وگوي تهران به‌دنبال چيست

تهران همچنان لنگر صلح و امنيت

زينب اسماعيلي-خبرنگار ديپلماسي

در شرايط حادي که رخ داده است، در‌حالي‌که بسياري بر دوگانه جنگ يا صلح مي‌دمند، ايران اين‌بار از تريبون «مجمع گفت‌وگوي تهران» به منطقه خاورميانه پيام صلح داد. ايران بار ديگر طرح صلح هرمز را باز‌روايت کرد؛ طرحي که اوايل پاييز از‌سوي دولت ايران مطرح شد تا منطقه را به آرامش دعوت کند.

آ‌نچه اين طرح بر آن تأکيد دارد اين است که کشورهاي منطقه با يکديگر گفت‌وگو کنند و به جاي خريد سلاح که به ناامني‌سازي بيشتر منطقه منجر مي‌شود، به ايجاد امنيت در درون منطقه بپردازند. تلاشي که شايد تاکنون آغاز نشده و بخش خاورميانه را به منطقه‌اي پر‌آشوب تبديل کرده است؛ منطقه‌اي که در آن يک‌روز دمشق از شهري زيبا در خاورميانه به پايتخت سرزمين داعش تبديل مي‌شود و روز ديگر نخست‌وزير لبنان در سرزميني ديگر مجبور به استعفا مي‌شود و از پارچه يماني در سرزمين يمن تنها لباس‌هاي خون‌آلود کودکان باقي می‌ماند.
البته اين مرثيه طولاني است و بايد کوتاهش کرد. اما واقعيت صحنه چيزي فراتر از اين مرثيه است؛ «هزينه سياست خارجي ايالات متحده در منطقه غرب آسيا در دوران ترامپ با افزايش يک تريليون دلاري به هشت تريليون دلار رسيده است. اين جدا از خون‌ها و جان‌هاي معصوم بي‌شماري است که با اين سوءمحاسبات ريخته و از دست رفته‌‌اند». اين را روز گذشته محمدجواد ظريف در سخنراني‌اش در مجمع گفت‌وگوي تهران مي‌گويد. نکته‌اي که بايد برايش راه‌حلي يافت. کشورهاي حاشيه خليج‌فارس اما راه‌حل را در خريد بيشتر سلاح و راه‌اندازي بيشتر پايگاه آمريکايي در کشورشان ديده‌اند؛ راهي که تاکنون نتوانسته به امنيت در خاورميانه منجر شود بلکه تنها ناامني را از گوشه‌اي به گوشه ديگر منتقل کرده است.
ايران در اين موازنه جايگاه مهمي دارد. مساحت، ‌جمعيت، دسترسي به منابع نفت و گاز، دسترسي به آب‌هاي آزاد و ويژگي‌هايي نظير اين توانسته به جمهوري اسلامي ايران جايگاهي بدهد که نقشش در منطقه تأثيرگذار باشد. در‌عين‌حال جمهوري اسلامي هيچ‌گاه در منطقه منفعل نبوده و از ابتداي پيدايشش درباره مسائل اصلي منطقه از جمله فلسطين، مقاومت و رژيم اسرائيل موضع داشته و البته به برخي مباحث نيز متهم مي‌شده است.
با همه اينها، جايگاه ايران براي ايجاد صلح در منطقه غيرقابل‌انکار است و در‌حالي‌که گويي هيچ طرح ديپلماتيکي در منطقه خاورميانه در حال ارائه نيست، ايران با طرح صلح هرمز آينده‌اي آرام براي منطقه پيشنهاد کرده است.
از هرمزي که پادشاهي در دوران ساساني است تا جزيره بيضي‌شکل با خاکي سرخ در مجاورت تنگه هرمز؛ آنچه طرح صلح هرمز نام گرفته سابقه‌اي ديرين دارد که در تجارت و بازرگاني با ديگر کشورها در رونق بوده است. اکنون بعد از گذر از دوران سخت خاورميانه، بعد از شکست داعش مي‌توان براي آينده منطقه خاورميانه طرحي جديد درافکند؛ طرحي که به‌دنبال اتحاد در درون منطقه است نه امنيت و اتحاد از خارج منطقه. تجربه مشابه اين را شرق آسيا به نحوي دارد که مي‌تواند الگوي غرب آسيا باشد. در‌حالي‌که شرق آسيا به‌دنبال تجارت در درون منطقه و اتحاديه‌هاي اقتصادي نظير آ‌سه‌آن است، غرب آسيا درگير تجارت بر سر خريد سلاح و پايگاه‌دادن به آمريکايي‌هاست و خبر رفت‌وآمد نيروهاي آمريکايي يا ناو و ناوچه آمريکايي، چيز عجيبي نيست. روزهاي اخير،‌ به‌دنبال ترور سردار سليماني، مايکل مور، فيلم‌ساز آمريکايي، تصوير جالبي را در اينستاگرام منتشر کرده بود؛ تصوير نقشه ايران و تمام پايگاه‌هاي آمريکايي که دور تا دور ايران را گرفته‌اند و نوشته بود ببينيد آنها چقدر کشورشان را نزديک پايگاه‌هاي ما قرار داده‌اند. اين وضعيت ما و منطقه‌اي است که در آن زندگي مي‌کنيم. نمی‌توان هيچ کشوري را از اين منطقه حذف کرد، فقط مي‌توان خواستار قطع ارتباط اين کشورها با نيروي خارجي شد. اين آن‌چيزي است که طرح صلح هرمز به‌دنبال آن است؛ «امنيت درون‌زا». از همين‌رو روز گذشته مجمعي با حضور میهمانان خارجي برگزار شد تا اين طرح بار ديگر براي افکار عمومي جهان توضيح داده شود.
در‌حالي‌که همه کشورها نگران از وقوع اتفاقاتي هستند که ممکن است بعد از ترور سردار سليماني در منطقه رخ دهد، جواد ظريف در سخنراني‌اش به نکات مهمي تأکيد مي‌کند. «‌اختلالات و کمبودهايي که امروزه در منطقه شاهد آن هستيم، از قحطي «گفت‌وگوي ميان‌منطقه‌‌اي» گرفته تا فقدان تعاملات ساختاري و نهادينه‌شده، همه نشانه‌‌هاي بارزي از اين واقعيت است که شرايط منطقه رو به بهبود نيست». او سخنراني‌اش را با اين جمله تمام مي‌کند: «به عنوان وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران اين پيام را به منطقه ارسال می‌کنم که تهران همچنان لنگر صلح و امنيت و محور توسعه منطقه‌‌اي خواهد ماند. جمهوري اسلامي ايران راه‌حل‌گراست و کليه کشورهاي منطقه بايد محور راه‌حل در پرونده‌هاي متعدد منطقه‌اي باشند». با اين اوصاف، البته آنچه جواد ظريف به عنوان نماينده جمهوري اسلامي مي‌گويد يک اصل مهم دارد: «امنيت با سنگ‌‌اندازي در حريم همسايه حاصل نمي‌‌شود». اين نقطه‌اي است که همه با هم بر سر آن بايد اتفاق نظر پيدا کنيم تا بالاخره بتوان به صلح در اين منطقه پرآشوب نزديک شد.

در شرايط حادي که رخ داده است، در‌حالي‌که بسياري بر دوگانه جنگ يا صلح مي‌دمند، ايران اين‌بار از تريبون «مجمع گفت‌وگوي تهران» به منطقه خاورميانه پيام صلح داد. ايران بار ديگر طرح صلح هرمز را باز‌روايت کرد؛ طرحي که اوايل پاييز از‌سوي دولت ايران مطرح شد تا منطقه را به آرامش دعوت کند.

آ‌نچه اين طرح بر آن تأکيد دارد اين است که کشورهاي منطقه با يکديگر گفت‌وگو کنند و به جاي خريد سلاح که به ناامني‌سازي بيشتر منطقه منجر مي‌شود، به ايجاد امنيت در درون منطقه بپردازند. تلاشي که شايد تاکنون آغاز نشده و بخش خاورميانه را به منطقه‌اي پر‌آشوب تبديل کرده است؛ منطقه‌اي که در آن يک‌روز دمشق از شهري زيبا در خاورميانه به پايتخت سرزمين داعش تبديل مي‌شود و روز ديگر نخست‌وزير لبنان در سرزميني ديگر مجبور به استعفا مي‌شود و از پارچه يماني در سرزمين يمن تنها لباس‌هاي خون‌آلود کودکان باقي می‌ماند.
البته اين مرثيه طولاني است و بايد کوتاهش کرد. اما واقعيت صحنه چيزي فراتر از اين مرثيه است؛ «هزينه سياست خارجي ايالات متحده در منطقه غرب آسيا در دوران ترامپ با افزايش يک تريليون دلاري به هشت تريليون دلار رسيده است. اين جدا از خون‌ها و جان‌هاي معصوم بي‌شماري است که با اين سوءمحاسبات ريخته و از دست رفته‌‌اند». اين را روز گذشته محمدجواد ظريف در سخنراني‌اش در مجمع گفت‌وگوي تهران مي‌گويد. نکته‌اي که بايد برايش راه‌حلي يافت. کشورهاي حاشيه خليج‌فارس اما راه‌حل را در خريد بيشتر سلاح و راه‌اندازي بيشتر پايگاه آمريکايي در کشورشان ديده‌اند؛ راهي که تاکنون نتوانسته به امنيت در خاورميانه منجر شود بلکه تنها ناامني را از گوشه‌اي به گوشه ديگر منتقل کرده است.
ايران در اين موازنه جايگاه مهمي دارد. مساحت، ‌جمعيت، دسترسي به منابع نفت و گاز، دسترسي به آب‌هاي آزاد و ويژگي‌هايي نظير اين توانسته به جمهوري اسلامي ايران جايگاهي بدهد که نقشش در منطقه تأثيرگذار باشد. در‌عين‌حال جمهوري اسلامي هيچ‌گاه در منطقه منفعل نبوده و از ابتداي پيدايشش درباره مسائل اصلي منطقه از جمله فلسطين، مقاومت و رژيم اسرائيل موضع داشته و البته به برخي مباحث نيز متهم مي‌شده است.
با همه اينها، جايگاه ايران براي ايجاد صلح در منطقه غيرقابل‌انکار است و در‌حالي‌که گويي هيچ طرح ديپلماتيکي در منطقه خاورميانه در حال ارائه نيست، ايران با طرح صلح هرمز آينده‌اي آرام براي منطقه پيشنهاد کرده است.
از هرمزي که پادشاهي در دوران ساساني است تا جزيره بيضي‌شکل با خاکي سرخ در مجاورت تنگه هرمز؛ آنچه طرح صلح هرمز نام گرفته سابقه‌اي ديرين دارد که در تجارت و بازرگاني با ديگر کشورها در رونق بوده است. اکنون بعد از گذر از دوران سخت خاورميانه، بعد از شکست داعش مي‌توان براي آينده منطقه خاورميانه طرحي جديد درافکند؛ طرحي که به‌دنبال اتحاد در درون منطقه است نه امنيت و اتحاد از خارج منطقه. تجربه مشابه اين را شرق آسيا به نحوي دارد که مي‌تواند الگوي غرب آسيا باشد. در‌حالي‌که شرق آسيا به‌دنبال تجارت در درون منطقه و اتحاديه‌هاي اقتصادي نظير آ‌سه‌آن است، غرب آسيا درگير تجارت بر سر خريد سلاح و پايگاه‌دادن به آمريکايي‌هاست و خبر رفت‌وآمد نيروهاي آمريکايي يا ناو و ناوچه آمريکايي، چيز عجيبي نيست. روزهاي اخير،‌ به‌دنبال ترور سردار سليماني، مايکل مور، فيلم‌ساز آمريکايي، تصوير جالبي را در اينستاگرام منتشر کرده بود؛ تصوير نقشه ايران و تمام پايگاه‌هاي آمريکايي که دور تا دور ايران را گرفته‌اند و نوشته بود ببينيد آنها چقدر کشورشان را نزديک پايگاه‌هاي ما قرار داده‌اند. اين وضعيت ما و منطقه‌اي است که در آن زندگي مي‌کنيم. نمی‌توان هيچ کشوري را از اين منطقه حذف کرد، فقط مي‌توان خواستار قطع ارتباط اين کشورها با نيروي خارجي شد. اين آن‌چيزي است که طرح صلح هرمز به‌دنبال آن است؛ «امنيت درون‌زا». از همين‌رو روز گذشته مجمعي با حضور میهمانان خارجي برگزار شد تا اين طرح بار ديگر براي افکار عمومي جهان توضيح داده شود.
در‌حالي‌که همه کشورها نگران از وقوع اتفاقاتي هستند که ممکن است بعد از ترور سردار سليماني در منطقه رخ دهد، جواد ظريف در سخنراني‌اش به نکات مهمي تأکيد مي‌کند. «‌اختلالات و کمبودهايي که امروزه در منطقه شاهد آن هستيم، از قحطي «گفت‌وگوي ميان‌منطقه‌‌اي» گرفته تا فقدان تعاملات ساختاري و نهادينه‌شده، همه نشانه‌‌هاي بارزي از اين واقعيت است که شرايط منطقه رو به بهبود نيست». او سخنراني‌اش را با اين جمله تمام مي‌کند: «به عنوان وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران اين پيام را به منطقه ارسال می‌کنم که تهران همچنان لنگر صلح و امنيت و محور توسعه منطقه‌‌اي خواهد ماند. جمهوري اسلامي ايران راه‌حل‌گراست و کليه کشورهاي منطقه بايد محور راه‌حل در پرونده‌هاي متعدد منطقه‌اي باشند». با اين اوصاف، البته آنچه جواد ظريف به عنوان نماينده جمهوري اسلامي مي‌گويد يک اصل مهم دارد: «امنيت با سنگ‌‌اندازي در حريم همسايه حاصل نمي‌‌شود». اين نقطه‌اي است که همه با هم بر سر آن بايد اتفاق نظر پيدا کنيم تا بالاخره بتوان به صلح در اين منطقه پرآشوب نزديک شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.