مكتوب 4
جناب دخو عارض میشود که...
جواد مجابی
قبل از مقدمه: چند سال پیش، گرفتار یکی از این نوقلمان روزافزون شدم که با سوالات پراکنده و تکراری میخواست این فقیر را به تعب اندازد، چارهای ندیدم که دست به دامان حضرت «دهخدا» شوم و این نوشته فراهم آمد، البته آن نوقلم پریشاناحوال در همین فرصت از جریده شریفه اخراج شده بود و مطلب پیش من ماند تا حالا.
مقدمه: مقدمتا، به عرض انور میرساند که چون در این ایام عوارض نسیان و احتیاط در قول و فعل، مرا از پاسخهای درخور به آن جریده محترم معاف میدارد و از طرفی توقع آن جناب «علیاکبرخان دهخدا» که الحمدلله در عین جوانی و جلادت ذهن و شوخ چشمی هستند تمنا کردم که با مراجعه به رساله «چرند پرند» خود جور این بنده کمترین را بکشند و پاسخی مقدر به این نوع سوالات مکرر دهند که اجابت آن درخواست مایه شرمندگی در عینحال فخر این بنده گردید، باشد که این مختصر مایه عبرت و انتباه اهل قلم و سمع و بصر شود.
دهه 40 و 50 چه مختصاتی داشت که آن را دوره طلایی ادبی ایران مینامیدند؟
«یک شب در انجمن فقرا، جناب خروسعلی شاه یک دفعه بیخود بیخودی، سرش گیج خورده، جلو چشمش را دود سیاهی گرفته و کمکم همان دود تمام عرصه وجودش را فرا گرفت، ثقل هوا و خفت دود رفتهرفته از زمین بلندش کرده مانند مرغی سبک روح به طرف آسمان صعود نمود، همین که از کره هوا و آب بالا رفته به کره نار رسید گفت که چه ضرر دارد که ما تا اینجا که آمدهایم یک سری هم به آسمانها زده باشیم. این را گفت و از پیر همت طلبیده در طرفهالعین از آسمانها گذشته وارد بهشت شده، در این وقت دید که چشمه آب صافی از زیر پایش روان است، دست برد که یک کف از آب برداشته حرارت دل را بنشاند که یک دفعه رفیقش طاووسعلی فریاد زد که بیادب چه میکنی، مگر جا به سرت قحط شده که خانقاه را... بیچاره چشمش را باز کرده دید کار خراب است یعنی مثلا عرق از پاچههای شلوارش مثل لوله آفتابه جاری است. فوری خودش را جمع کرده گفت فقیر عجب سیری پیش آمده بود. گفت درویش این چه جور سیر است؟ گفت همان جور که شمس کتابهای مولانا را به آب ریخت و یک ورقش تر نشد.»
شعر نو قبلا تثبیت نشده بود و به همین جهت، جنگ کهنه و نور رواج داشت، اکنون نوعی چالش بین نسل نو و نسل پیشین وجود دارد، نظر شما چیست؟
«خلاصه میرویم سر مطلب. چون سال گذشته روی گوسفند میگشت چنان که همه اولیای درباری و پارهای وکلا و هشت نفر از وزرا میدانند به گوسفندها بد نگذشت، خورد، خوراک، آغل و چراگاه و سایر لوازم زندگیشان کوک بود (خدا کند که همیشه کوک باشد ما که بخیل نیستیم) و هم در این سال توسط فریق پاشا به تمام نواحی ساوجبلاغ و ارومیه و میاندوآب، سقرز و بانه اعلان شده پادشاه کل آذربایجان اعلیحضرت میرهاشم آقا نیز آن را تصدیق نمود و مارشال اویامای شرق جناب وزیر نظام شب 21ماه رمضان در مسجد سپهسالار وقتی که میان دو نماز مشغول خوردن پرتقال بود صدای مهیبی شنید گفت:ای وای گلوله کجام خورد؟ و غش کرد. بمال وامال جخد یک ساعت به سحر مانده هوش آمد. بعد معلوم شد که درب مسجد را باد به هم زده و صدای پیشتاب، چیزی نبوده (اما خدا رحم کرد که پرتقالها ترش نبود اگر نه با این هول و تکان خدا نکرده آدم افلیج میشد.)»
معنازدایی و اندیشهزدایی از شعر و داستان امروز ما مطرح است، مرکززدایی در ادبیات ما چه نتایجی دارد، آیا این قالب تکراری نشده است؟
«والله آدم درکار مردم این روزگار حیران است، معلوم نمیشود عاقلند، معلوم نمیشود دیوانهاند، معلوم نمیشود چه چیزند. والله تاتوله به هوا پاشیدهاند، مردم مغز خر خوردهاند، عقل از کله همه دررفته است... خوب حالا پیش از آنکه من خودم را سنگ روی یخ کنم و شما هم بیعقلی و بیشعوری خودتان را پیش وزیر جنگ ثابت بکنید از من سگ رو سیاه قبول کنید و از حالا بروید مشغول لعن چهار ضرب بشوید بلکه این مرگ و میر از میان شما ور بیفتد، اگر افتاد یک خدا بیامرزی هم برای رفتگان من رو سیاه بفرستید، اگر نه آن وقت معین میشود که مردههاتان کفن دهن گرفتهاند. جمعیت خبر میکنید، آدمی یک بیل نوک تیز هم برمیدارید میروید سر قبرستان. قبرها را یکییکی میشکافید تا میرسید به قبر مردهای که کفنش را دهن گرفته میجود. آن وقت یک دفعه با بیل گردنش را میزنید، اما باید درست ملتفت باشید که با یک ضربت گردنش جدا بشود، اگر نه مرده سر لج میافتد، آن وقت دیگر خدا نشان ندهد، خدا آن روزها را نیاورد، که یکدفعه قر میانتان خواهد افتاد.»
در اسلوبهای شعری مختلف، گاه سرسلسه یک نهضت ادبی به جای اینکه با تئوریاش یک جریان شعری بسازد تنها خودش مطرح میشود مثل «یدالله رویایی» و شعر حجم. سرسلسلهها راه مشخصی برای اطرافیان تبیین نمیکنند، آیا این نوعی کیش شخصیت نیست؟
«دیروز سگ حسن دله نفسزنان و عرقریزان وارد اداره شد. به محض ورود بیسلام و علیک فورا گفت: فلان کس زود زود این مطلب را یادداشت کن که درجش خیلی لازم است. گفتم: رفیق حالا بنشین خستگی بگیر. گفت: خیلی کار دارم، زود باش تا یادم نرفته بنویس که مطلب خیلی مهم است. گفتم: رفیق، مطلب در صندوق اداره به قدری است که اگر روزنامه هفتگی ما به بلندی عریضه کرمانشاهیها یومیه هم که بشود باز زیاد میآید. گفت: قلم بردار. قلم برداشتم. گفت: بنویس چند روز قبل، نوشتم. گفت: بنویس پسر حضرت والا در نزدیک زرگنده، نوشتم. گفت: بنویس اسب کالسکهاش در رفتن کندی میکردند، نوشتم. گفت: بنویس حضرت والا حرصش درآمد، گفتم باقیش را شما میگویید یا بنده عرض کنم. یک مرتبه متعجب شده چشمهایش را به طرف من دریده گفت: گمان نمیکنم جنابعالی بدانید تا بفرمایید. گفتم: حضرت والا حرصش در آمد رولوه را از جیبش درآورده اسبش را کشت. گفت: عجب. گفتم: عجب جمال شما. گفت: مرگ من شما از کی شنیدید؟ گفتم: جنابعالی تصور میکنید که فقط خودتان چون رابطه دوستی با بزرگان و رجال و اعیان این شهر دارید از کارها مطلعید و ما به کلی از هیچ جای دنیا خبر نداریم. گفت: خیر هرگز چنین جسارتی نمیکنم. گفتم: عرض کردم مطلب در صندوق اداره ما خیلی است، این مطلب هم پیش آن مطالب قابل درج نیست. گذشته از اینکه شما خودتان مسبوقید که تمام اروپاییها هم در این مواقع همین کار را میکنند. یعنی اسب را در صورتی که اسباب مخاطره صاحبش بشود میکشند.»
رمانهای شما آیا سیاسی است و برآمده از ساختار اجتماعی یا گونهای دیگر از تحلیل فرهنگی را میطلبد؟
«از دیدن این دستخط من نه تنها در چرند و پرندنویسی به عجز خود اقرار کردم بلکه یک مساله مهمی که در تمام عمر حلش برای من مشکل بود کشف شد. و آن این بود که حرف پادشاه، پادشاه حرفهاست. خدا توفیق بدهد به حضرت مشیرالسلطنه صدر اعظم دولت قاهره ایران پارسال وقتی که همین روزها لقب وزیر داخله داشت، یک روز در بالاخانه باغ شخصی خودش با تمام رجال و ارکان دولت قوی شوکت نشسته بود. درین بین یک گله گاو از جلو عمارت گذشت و از قضا گاو جناب مشیرالسلطنه در جلو گاوهای دیگر افتاده بود. حضرت وزارت پناهی حضار را مخاطب فرموده به زبان مبارک خودشان فرمود: حضرات، گاو وزیر داخله هم وزیر داخله گاوهاست. باری مطلب از دست نرود.»
چه چیزی باعث شده که جامعه فکر میکند در دهههای اخیر شعر بهتر شده؟
«ای بابا برو پی کارت، برو عقلت را عوض کن، مگر هر کسی هرچی گفت باید باور کرد. پس این عقل را برای چی توی کله آدم گذاشتهاند... . والله اینها نیست، اینها پلتیک است، اینها نقشه است، اینها اسرار است، آخر بابا هر حرفی را که نمیشود عالم و آشکارا گفت. مرگ من، سبیلهای دخو را تو خون دیدید این مطلب را به فرنگیها نگویید که بردارند زود بنویسند به مملکتهاشان و نقشه دولت ما را به هم بزنند.»
قبل از مقدمه: چند سال پیش، گرفتار یکی از این نوقلمان روزافزون شدم که با سوالات پراکنده و تکراری میخواست این فقیر را به تعب اندازد، چارهای ندیدم که دست به دامان حضرت «دهخدا» شوم و این نوشته فراهم آمد، البته آن نوقلم پریشاناحوال در همین فرصت از جریده شریفه اخراج شده بود و مطلب پیش من ماند تا حالا.
مقدمه: مقدمتا، به عرض انور میرساند که چون در این ایام عوارض نسیان و احتیاط در قول و فعل، مرا از پاسخهای درخور به آن جریده محترم معاف میدارد و از طرفی توقع آن جناب «علیاکبرخان دهخدا» که الحمدلله در عین جوانی و جلادت ذهن و شوخ چشمی هستند تمنا کردم که با مراجعه به رساله «چرند پرند» خود جور این بنده کمترین را بکشند و پاسخی مقدر به این نوع سوالات مکرر دهند که اجابت آن درخواست مایه شرمندگی در عینحال فخر این بنده گردید، باشد که این مختصر مایه عبرت و انتباه اهل قلم و سمع و بصر شود.
دهه 40 و 50 چه مختصاتی داشت که آن را دوره طلایی ادبی ایران مینامیدند؟
«یک شب در انجمن فقرا، جناب خروسعلی شاه یک دفعه بیخود بیخودی، سرش گیج خورده، جلو چشمش را دود سیاهی گرفته و کمکم همان دود تمام عرصه وجودش را فرا گرفت، ثقل هوا و خفت دود رفتهرفته از زمین بلندش کرده مانند مرغی سبک روح به طرف آسمان صعود نمود، همین که از کره هوا و آب بالا رفته به کره نار رسید گفت که چه ضرر دارد که ما تا اینجا که آمدهایم یک سری هم به آسمانها زده باشیم. این را گفت و از پیر همت طلبیده در طرفهالعین از آسمانها گذشته وارد بهشت شده، در این وقت دید که چشمه آب صافی از زیر پایش روان است، دست برد که یک کف از آب برداشته حرارت دل را بنشاند که یک دفعه رفیقش طاووسعلی فریاد زد که بیادب چه میکنی، مگر جا به سرت قحط شده که خانقاه را... بیچاره چشمش را باز کرده دید کار خراب است یعنی مثلا عرق از پاچههای شلوارش مثل لوله آفتابه جاری است. فوری خودش را جمع کرده گفت فقیر عجب سیری پیش آمده بود. گفت درویش این چه جور سیر است؟ گفت همان جور که شمس کتابهای مولانا را به آب ریخت و یک ورقش تر نشد.»
شعر نو قبلا تثبیت نشده بود و به همین جهت، جنگ کهنه و نور رواج داشت، اکنون نوعی چالش بین نسل نو و نسل پیشین وجود دارد، نظر شما چیست؟
«خلاصه میرویم سر مطلب. چون سال گذشته روی گوسفند میگشت چنان که همه اولیای درباری و پارهای وکلا و هشت نفر از وزرا میدانند به گوسفندها بد نگذشت، خورد، خوراک، آغل و چراگاه و سایر لوازم زندگیشان کوک بود (خدا کند که همیشه کوک باشد ما که بخیل نیستیم) و هم در این سال توسط فریق پاشا به تمام نواحی ساوجبلاغ و ارومیه و میاندوآب، سقرز و بانه اعلان شده پادشاه کل آذربایجان اعلیحضرت میرهاشم آقا نیز آن را تصدیق نمود و مارشال اویامای شرق جناب وزیر نظام شب 21ماه رمضان در مسجد سپهسالار وقتی که میان دو نماز مشغول خوردن پرتقال بود صدای مهیبی شنید گفت:ای وای گلوله کجام خورد؟ و غش کرد. بمال وامال جخد یک ساعت به سحر مانده هوش آمد. بعد معلوم شد که درب مسجد را باد به هم زده و صدای پیشتاب، چیزی نبوده (اما خدا رحم کرد که پرتقالها ترش نبود اگر نه با این هول و تکان خدا نکرده آدم افلیج میشد.)»
معنازدایی و اندیشهزدایی از شعر و داستان امروز ما مطرح است، مرکززدایی در ادبیات ما چه نتایجی دارد، آیا این قالب تکراری نشده است؟
«والله آدم درکار مردم این روزگار حیران است، معلوم نمیشود عاقلند، معلوم نمیشود دیوانهاند، معلوم نمیشود چه چیزند. والله تاتوله به هوا پاشیدهاند، مردم مغز خر خوردهاند، عقل از کله همه دررفته است... خوب حالا پیش از آنکه من خودم را سنگ روی یخ کنم و شما هم بیعقلی و بیشعوری خودتان را پیش وزیر جنگ ثابت بکنید از من سگ رو سیاه قبول کنید و از حالا بروید مشغول لعن چهار ضرب بشوید بلکه این مرگ و میر از میان شما ور بیفتد، اگر افتاد یک خدا بیامرزی هم برای رفتگان من رو سیاه بفرستید، اگر نه آن وقت معین میشود که مردههاتان کفن دهن گرفتهاند. جمعیت خبر میکنید، آدمی یک بیل نوک تیز هم برمیدارید میروید سر قبرستان. قبرها را یکییکی میشکافید تا میرسید به قبر مردهای که کفنش را دهن گرفته میجود. آن وقت یک دفعه با بیل گردنش را میزنید، اما باید درست ملتفت باشید که با یک ضربت گردنش جدا بشود، اگر نه مرده سر لج میافتد، آن وقت دیگر خدا نشان ندهد، خدا آن روزها را نیاورد، که یکدفعه قر میانتان خواهد افتاد.»
در اسلوبهای شعری مختلف، گاه سرسلسه یک نهضت ادبی به جای اینکه با تئوریاش یک جریان شعری بسازد تنها خودش مطرح میشود مثل «یدالله رویایی» و شعر حجم. سرسلسلهها راه مشخصی برای اطرافیان تبیین نمیکنند، آیا این نوعی کیش شخصیت نیست؟
«دیروز سگ حسن دله نفسزنان و عرقریزان وارد اداره شد. به محض ورود بیسلام و علیک فورا گفت: فلان کس زود زود این مطلب را یادداشت کن که درجش خیلی لازم است. گفتم: رفیق حالا بنشین خستگی بگیر. گفت: خیلی کار دارم، زود باش تا یادم نرفته بنویس که مطلب خیلی مهم است. گفتم: رفیق، مطلب در صندوق اداره به قدری است که اگر روزنامه هفتگی ما به بلندی عریضه کرمانشاهیها یومیه هم که بشود باز زیاد میآید. گفت: قلم بردار. قلم برداشتم. گفت: بنویس چند روز قبل، نوشتم. گفت: بنویس پسر حضرت والا در نزدیک زرگنده، نوشتم. گفت: بنویس اسب کالسکهاش در رفتن کندی میکردند، نوشتم. گفت: بنویس حضرت والا حرصش درآمد، گفتم باقیش را شما میگویید یا بنده عرض کنم. یک مرتبه متعجب شده چشمهایش را به طرف من دریده گفت: گمان نمیکنم جنابعالی بدانید تا بفرمایید. گفتم: حضرت والا حرصش در آمد رولوه را از جیبش درآورده اسبش را کشت. گفت: عجب. گفتم: عجب جمال شما. گفت: مرگ من شما از کی شنیدید؟ گفتم: جنابعالی تصور میکنید که فقط خودتان چون رابطه دوستی با بزرگان و رجال و اعیان این شهر دارید از کارها مطلعید و ما به کلی از هیچ جای دنیا خبر نداریم. گفت: خیر هرگز چنین جسارتی نمیکنم. گفتم: عرض کردم مطلب در صندوق اداره ما خیلی است، این مطلب هم پیش آن مطالب قابل درج نیست. گذشته از اینکه شما خودتان مسبوقید که تمام اروپاییها هم در این مواقع همین کار را میکنند. یعنی اسب را در صورتی که اسباب مخاطره صاحبش بشود میکشند.»
رمانهای شما آیا سیاسی است و برآمده از ساختار اجتماعی یا گونهای دیگر از تحلیل فرهنگی را میطلبد؟
«از دیدن این دستخط من نه تنها در چرند و پرندنویسی به عجز خود اقرار کردم بلکه یک مساله مهمی که در تمام عمر حلش برای من مشکل بود کشف شد. و آن این بود که حرف پادشاه، پادشاه حرفهاست. خدا توفیق بدهد به حضرت مشیرالسلطنه صدر اعظم دولت قاهره ایران پارسال وقتی که همین روزها لقب وزیر داخله داشت، یک روز در بالاخانه باغ شخصی خودش با تمام رجال و ارکان دولت قوی شوکت نشسته بود. درین بین یک گله گاو از جلو عمارت گذشت و از قضا گاو جناب مشیرالسلطنه در جلو گاوهای دیگر افتاده بود. حضرت وزارت پناهی حضار را مخاطب فرموده به زبان مبارک خودشان فرمود: حضرات، گاو وزیر داخله هم وزیر داخله گاوهاست. باری مطلب از دست نرود.»
چه چیزی باعث شده که جامعه فکر میکند در دهههای اخیر شعر بهتر شده؟
«ای بابا برو پی کارت، برو عقلت را عوض کن، مگر هر کسی هرچی گفت باید باور کرد. پس این عقل را برای چی توی کله آدم گذاشتهاند... . والله اینها نیست، اینها پلتیک است، اینها نقشه است، اینها اسرار است، آخر بابا هر حرفی را که نمیشود عالم و آشکارا گفت. مرگ من، سبیلهای دخو را تو خون دیدید این مطلب را به فرنگیها نگویید که بردارند زود بنویسند به مملکتهاشان و نقشه دولت ما را به هم بزنند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.