|

در حاشيه كتاب «آنا آخماتووا»ي سام درايور با ترجمه محمد مختاري

بازگشت مردگان

پيام حيدرقزويني

آنا آخماتووا امروز به‌عنوان يكي از شاخص‌ترين چهره‌هاي نسل شاعران بزرگ روسيه كه پيش از جنگ جهاني اول به اوج رسيدند، شناخته مي‌شود؛ اما واقعيت اين است كه تا نيمه دهه 1950 بسياري از مردم داخل و خارج اتحاد جماهير شوروي خبري از سرنوشتش نداشتند و حتي نمي‌دانستند كه او زنده است يا مرده. اگرچه سرگذشت نويسندگان و شاعران و روشنفكران روسي در دهه‌هاي ابتدايي قرن بيستم روسيه به ‌طور كلي سرگذشتي پرتناقض بوده است؛ اما در ميان همه آنها سرگذشت آخماتووا تفاوت‌هايي دارد كه او را به چهره‌اي خاص تبديل مي‌كند. در ميان شاعران هم‌نسل آخماتووا، فقط او بود كه از دوره محاكمات بزرگ جان سالم به در برد و دست‌آخر توانست در سرزمين خودش، پايان عمري آرام و احترام‌آميز را سپري كند.

در دهه 1920 الكساندر بلوك، در وضعيتي كه از بيماري و حمله جنون رنج مي‌برد، در اوج نااميدي درگذشت. بعد از اين، نيكلاي گوميليوف، اولين همسر آخماتووا، به اتهام ضدانقلابي‌بودن اعدام شد. سرگئي يسنين، دست به خودكشي زد و اين سرنوشت شاعر بزرگ انقلاب، ولاديمير ماياكوفسكي، هم بود كه در سال 1930 با اراده خودش به زندگي‌اش پايان داد. اوسيپ ماندلشتام، از شاعران برجسته روسيه و دوست نزديك آخماتووا، دستگير شد و در سال 1938 در اردوگاه زندانيان از دنيا رفت. در سال 1941 مارينا تسوتايوا، ديگر شاعر بزرگ اين دوران، نيز خودش را حلق‌آويز كرد. پاسترناك نيز سرنوشتي بهتر نداشت و در سال‌هاي پاياني عمرش آن‌قدر مورد حمله قرار گرفت كه در آستانه اخراج از كشورش قرار داشت و در‌حالي‌كه نگران دوستان و نزديكانش بود، در سال 1960 درگذشت.
اما آخماتووا سرنوشتي متفاوت داشت و به قول سام درايور در كتاب «آنا آخماتووا»، «دست هوس‌باز تقدير» اين امكان را به او داد كه از تهديد و تعقيب جان سالم به در برد. همچنان كه آخرين سال‌هاي نسبتا آرام زندگي‌اش به پايان نزديك مي‌شد و شعرهاي تازه‌اش بار ديگر در دسترس عموم قرار مي‌گرفت، كم‌كم روشن مي‌شد كه آخماتووا نه‌فقط آخرين شاعر بازمانده از آن دوره غريب؛ بلكه يكي از زبده‌ترين‌هايش هم بوده است. اگر غزل‌هاي عاشقانه آخماتووا پايه شهرت و اعتبار اوليه او بود، در سال‌هاي بعدي شعرهايي با مضاميني وسيع‌تر و خطيرتر جاي شعرهاي اوليه او را گرفتند. سام درايور درباره شعرهاي اين دوره آخماتووا مي‌نويسد كه «او تجربيات شگفت‌انگيزي را به شكل روايي طولاني بر سبك به كمال رسيده، دوره نخست خود كه به سبك آخماتووا معروف بود، افزوده بود». «ركوييم» و «شعر بدون قهرمان» نمونه‌هاي درخشان شعرهاي اين دوره آخماتووا هستند و او با اين آثار و همچنين قطعات كوتاه‌تري كه بعد از مرگش منتشر شد، مقامي بالاتر از مقام نويسندگاني به دست آورد كه بعد از مرگ استالين اعاده حيثيت شدند. سام درايور، آخماتووا را «وقايع‌نگار» و «سخنگو»ي دورانش مي‌داند؛ يعني «نماد سازش‌ناپذيري هنر در مواجهه با سركوب و نظم تحميلي بر ادبيات».
آخماتووا به دليل پيوند قبلي‌اش با گوميليوف در مظان اتهام قرار داشت و به‌همين‌دليل از آغاز دهه بيست به طور كامل سكوت كرد و به مرور از يادها رفت؛ تا‌جايي‌كه در نقدهاي ادبي از ماندلشتام به‌عنوان آخرين بازمانده آكمئيسم نام برده مي‌شد. انتشار اشعار آخماتووا در فاصله سال‌هاي 1922 تا 1956 يعني بيش از سي ‌سال در اتحاد شوروي ممنوع بود و همين مسئله باعث شده بود تا بسياري فكر كنند كه او در جريان يكي از وقايع پس از انقلاب مرده است؛ اما بازگشت آخماتووا اعتباري بيش‌از‌پيش برايش به همراه داشت و به لحاظ اخلاقي ستايش شد.
در فاصله سال‌هاي 1912 تا 1922 يعني تا پيش از آنكه آخماتووا وارد دوران طولاني سكوتش شود، او شش جلد كتاب شعر چاپ‌شده داشت كه نه‌فقط «مواد مضموني مشتركي دارند»؛ بلكه انسجام سبكي درخور‌توجهي را نيز نشان مي‌دهند. آن‌طور كه سام درايور مي‌گويد، جدا از خودداري فزاينده از بيان احساسي و عاطفي و حالت تسليم و رضاي بيشتر در قبال حوادثي كه آخماتووا را در طول سال‌هاي پرتلاطم گرفتار كرد، صحبت‌كردن از هرگونه تغيير مشخص در شعر او دشوار است. برخي منتقدان روسي معتقدند كه آخماتوواي مبتدي وجود ندارد و او با همان اولين كتابش به‌عنوان شاعري رشد‌يافته مطرح شد. از‌اين‌رو به دشواري اثري از دوران پختگي او مي‌توان يافت كه مايه‌هايي از آن شش كتاب اول در آن ديده نشود. بر‌اساس‌این شعرهاي پيش از سال 1922 را به این خاطر شعرهاي دوره اوليه آخماتووا مي‌دانند كه در پي آن وقفه‌اي بيش از سي‌ساله افتاده كه در طول آن انتشار اشعار آخماتووا ممنوع بوده است. شش كتاب دوره نخست آخماتووا عبارت‌اند از: «شامگاه»، «باغ گل»، «دسته سفيد»، «بارهنگ»، «در لبه دريا» و «سال خداوندگار ما 1921».
اگرچه وضعيت آخماتووا بعد از دستگيري و اعدام گوميليوف عادي نبود و هيچ روزنامه‌اي حاضر به چاپ اشعار و آثارش نبود؛ اما به‌هرحال تا پيش از سال 1934 او وارد دوران بحراني زندگي‌اش نشده بود و به قول درايور وضعش تحمل‌پذیر بود. آخماتووا پس از آنكه به طرز عجيبي زنده ماند و سكوتش شكست، توانست بار ديگر اشعارش را منتشر كند و به‌نوعي حياتي دوباره پيدا كرد. سام درايور درباره آخماتووا نوشته: «اكنون كه مدت‌هاست جايگاه آخماتووا در ميان شاعران قدر اول روسيه تثبيت شده است، به ياد آوردن اين امر دشوار است كه از نيمه دهه پنجاه تا پايان آن، او تقريبا در غرب از ياد رفته بود و در اتحاد شوروي چهره‌اي گمنام انگاشته مي‌شد و نه كسي كه خيلي مطرح باشد. خوانندگان سالمندتر به‌ طور نمونه اين بيت را به خاطر داشتند: دستكش دست چپ كشيده بر دست راست و غالبا ابيات بيشتري را هم به ياد مي‌آوردند؛ اما اكثرا از اينكه آخماتووا هنوز در شمار زندگان است، تعجب مي‌كردند. بعدا وقتي كه اشعار منفردش در اتحاد جماهير شوروي و بيرون از آن به چاپ رسيد، آشكار شد كه آخماتووا نه‌تنها خلاقيت بلندمرتبه و استحكام سبكش را در چند دهه سكوت اجباري حفظ كرده؛ بلكه به پيشرفت چشمگيري نيز در جهان‌بيني خود دست يافته است. تصويرها و مضامين اشعارش كه زماني با دقت به جهاني مأنوس با تجربه شخصي خودش محدود بود، اكنون تا آن حد گسترش يافته بود كه تمام جهان را در بر گيرد و از سنت فرهنگي اروپايي نيز مانند سنت فرهنگي روسي عميقا ريشه گيرد». آخماتووا و بسياري ديگر از شاعران و نويسندگان هم‌دوره‌اش براي دوراني طولاني ارتباط طبيعي‌شان را با مخاطبان‌شان از دست داده بودند و حتي معلوم نبود كه مرده‌اند يا زنده؛ با‌اين‌همه هيچ‌كدام چرخشي نشان ندادند و اگرچه امكاني براي بروز عقايدشان نداشتند؛ اما دست‌كم سكوت كردند و با نظم مسلط هم‌صدا نشدند.

آنا آخماتووا امروز به‌عنوان يكي از شاخص‌ترين چهره‌هاي نسل شاعران بزرگ روسيه كه پيش از جنگ جهاني اول به اوج رسيدند، شناخته مي‌شود؛ اما واقعيت اين است كه تا نيمه دهه 1950 بسياري از مردم داخل و خارج اتحاد جماهير شوروي خبري از سرنوشتش نداشتند و حتي نمي‌دانستند كه او زنده است يا مرده. اگرچه سرگذشت نويسندگان و شاعران و روشنفكران روسي در دهه‌هاي ابتدايي قرن بيستم روسيه به ‌طور كلي سرگذشتي پرتناقض بوده است؛ اما در ميان همه آنها سرگذشت آخماتووا تفاوت‌هايي دارد كه او را به چهره‌اي خاص تبديل مي‌كند. در ميان شاعران هم‌نسل آخماتووا، فقط او بود كه از دوره محاكمات بزرگ جان سالم به در برد و دست‌آخر توانست در سرزمين خودش، پايان عمري آرام و احترام‌آميز را سپري كند.

در دهه 1920 الكساندر بلوك، در وضعيتي كه از بيماري و حمله جنون رنج مي‌برد، در اوج نااميدي درگذشت. بعد از اين، نيكلاي گوميليوف، اولين همسر آخماتووا، به اتهام ضدانقلابي‌بودن اعدام شد. سرگئي يسنين، دست به خودكشي زد و اين سرنوشت شاعر بزرگ انقلاب، ولاديمير ماياكوفسكي، هم بود كه در سال 1930 با اراده خودش به زندگي‌اش پايان داد. اوسيپ ماندلشتام، از شاعران برجسته روسيه و دوست نزديك آخماتووا، دستگير شد و در سال 1938 در اردوگاه زندانيان از دنيا رفت. در سال 1941 مارينا تسوتايوا، ديگر شاعر بزرگ اين دوران، نيز خودش را حلق‌آويز كرد. پاسترناك نيز سرنوشتي بهتر نداشت و در سال‌هاي پاياني عمرش آن‌قدر مورد حمله قرار گرفت كه در آستانه اخراج از كشورش قرار داشت و در‌حالي‌كه نگران دوستان و نزديكانش بود، در سال 1960 درگذشت.
اما آخماتووا سرنوشتي متفاوت داشت و به قول سام درايور در كتاب «آنا آخماتووا»، «دست هوس‌باز تقدير» اين امكان را به او داد كه از تهديد و تعقيب جان سالم به در برد. همچنان كه آخرين سال‌هاي نسبتا آرام زندگي‌اش به پايان نزديك مي‌شد و شعرهاي تازه‌اش بار ديگر در دسترس عموم قرار مي‌گرفت، كم‌كم روشن مي‌شد كه آخماتووا نه‌فقط آخرين شاعر بازمانده از آن دوره غريب؛ بلكه يكي از زبده‌ترين‌هايش هم بوده است. اگر غزل‌هاي عاشقانه آخماتووا پايه شهرت و اعتبار اوليه او بود، در سال‌هاي بعدي شعرهايي با مضاميني وسيع‌تر و خطيرتر جاي شعرهاي اوليه او را گرفتند. سام درايور درباره شعرهاي اين دوره آخماتووا مي‌نويسد كه «او تجربيات شگفت‌انگيزي را به شكل روايي طولاني بر سبك به كمال رسيده، دوره نخست خود كه به سبك آخماتووا معروف بود، افزوده بود». «ركوييم» و «شعر بدون قهرمان» نمونه‌هاي درخشان شعرهاي اين دوره آخماتووا هستند و او با اين آثار و همچنين قطعات كوتاه‌تري كه بعد از مرگش منتشر شد، مقامي بالاتر از مقام نويسندگاني به دست آورد كه بعد از مرگ استالين اعاده حيثيت شدند. سام درايور، آخماتووا را «وقايع‌نگار» و «سخنگو»ي دورانش مي‌داند؛ يعني «نماد سازش‌ناپذيري هنر در مواجهه با سركوب و نظم تحميلي بر ادبيات».
آخماتووا به دليل پيوند قبلي‌اش با گوميليوف در مظان اتهام قرار داشت و به‌همين‌دليل از آغاز دهه بيست به طور كامل سكوت كرد و به مرور از يادها رفت؛ تا‌جايي‌كه در نقدهاي ادبي از ماندلشتام به‌عنوان آخرين بازمانده آكمئيسم نام برده مي‌شد. انتشار اشعار آخماتووا در فاصله سال‌هاي 1922 تا 1956 يعني بيش از سي ‌سال در اتحاد شوروي ممنوع بود و همين مسئله باعث شده بود تا بسياري فكر كنند كه او در جريان يكي از وقايع پس از انقلاب مرده است؛ اما بازگشت آخماتووا اعتباري بيش‌از‌پيش برايش به همراه داشت و به لحاظ اخلاقي ستايش شد.
در فاصله سال‌هاي 1912 تا 1922 يعني تا پيش از آنكه آخماتووا وارد دوران طولاني سكوتش شود، او شش جلد كتاب شعر چاپ‌شده داشت كه نه‌فقط «مواد مضموني مشتركي دارند»؛ بلكه انسجام سبكي درخور‌توجهي را نيز نشان مي‌دهند. آن‌طور كه سام درايور مي‌گويد، جدا از خودداري فزاينده از بيان احساسي و عاطفي و حالت تسليم و رضاي بيشتر در قبال حوادثي كه آخماتووا را در طول سال‌هاي پرتلاطم گرفتار كرد، صحبت‌كردن از هرگونه تغيير مشخص در شعر او دشوار است. برخي منتقدان روسي معتقدند كه آخماتوواي مبتدي وجود ندارد و او با همان اولين كتابش به‌عنوان شاعري رشد‌يافته مطرح شد. از‌اين‌رو به دشواري اثري از دوران پختگي او مي‌توان يافت كه مايه‌هايي از آن شش كتاب اول در آن ديده نشود. بر‌اساس‌این شعرهاي پيش از سال 1922 را به این خاطر شعرهاي دوره اوليه آخماتووا مي‌دانند كه در پي آن وقفه‌اي بيش از سي‌ساله افتاده كه در طول آن انتشار اشعار آخماتووا ممنوع بوده است. شش كتاب دوره نخست آخماتووا عبارت‌اند از: «شامگاه»، «باغ گل»، «دسته سفيد»، «بارهنگ»، «در لبه دريا» و «سال خداوندگار ما 1921».
اگرچه وضعيت آخماتووا بعد از دستگيري و اعدام گوميليوف عادي نبود و هيچ روزنامه‌اي حاضر به چاپ اشعار و آثارش نبود؛ اما به‌هرحال تا پيش از سال 1934 او وارد دوران بحراني زندگي‌اش نشده بود و به قول درايور وضعش تحمل‌پذیر بود. آخماتووا پس از آنكه به طرز عجيبي زنده ماند و سكوتش شكست، توانست بار ديگر اشعارش را منتشر كند و به‌نوعي حياتي دوباره پيدا كرد. سام درايور درباره آخماتووا نوشته: «اكنون كه مدت‌هاست جايگاه آخماتووا در ميان شاعران قدر اول روسيه تثبيت شده است، به ياد آوردن اين امر دشوار است كه از نيمه دهه پنجاه تا پايان آن، او تقريبا در غرب از ياد رفته بود و در اتحاد شوروي چهره‌اي گمنام انگاشته مي‌شد و نه كسي كه خيلي مطرح باشد. خوانندگان سالمندتر به‌ طور نمونه اين بيت را به خاطر داشتند: دستكش دست چپ كشيده بر دست راست و غالبا ابيات بيشتري را هم به ياد مي‌آوردند؛ اما اكثرا از اينكه آخماتووا هنوز در شمار زندگان است، تعجب مي‌كردند. بعدا وقتي كه اشعار منفردش در اتحاد جماهير شوروي و بيرون از آن به چاپ رسيد، آشكار شد كه آخماتووا نه‌تنها خلاقيت بلندمرتبه و استحكام سبكش را در چند دهه سكوت اجباري حفظ كرده؛ بلكه به پيشرفت چشمگيري نيز در جهان‌بيني خود دست يافته است. تصويرها و مضامين اشعارش كه زماني با دقت به جهاني مأنوس با تجربه شخصي خودش محدود بود، اكنون تا آن حد گسترش يافته بود كه تمام جهان را در بر گيرد و از سنت فرهنگي اروپايي نيز مانند سنت فرهنگي روسي عميقا ريشه گيرد». آخماتووا و بسياري ديگر از شاعران و نويسندگان هم‌دوره‌اش براي دوراني طولاني ارتباط طبيعي‌شان را با مخاطبان‌شان از دست داده بودند و حتي معلوم نبود كه مرده‌اند يا زنده؛ با‌اين‌همه هيچ‌كدام چرخشي نشان ندادند و اگرچه امكاني براي بروز عقايدشان نداشتند؛ اما دست‌كم سكوت كردند و با نظم مسلط هم‌صدا نشدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.