|

پيامدهاي غيرقابل‌کنترل نابرابري در جامعه

حسين ناصري . روان‌شناس پيشگيري

‌ريچارد وليکينسن و کيت پيکت، دو محقق برجسته انگليسي هستند که سال‌ها بر روي موضوع نابرابري کار کرده‌اند. آنان با استفاده از آمارهاي منابع معتبري نظير بانک جهاني، به تأثير نابرابري بر شکل‌گيري بسياري از آسيب‌هاي اجتماعي پرداخته‌اند. اين دو که يافته‌هاي خود را در قالب کتاب ارزشمند «طراز» (که در ايران به جامعه‌شناسي عدالت ترجمه شده است) به چاپ رسانده‌اند، نشان داده‌اند وقتي در جوامع نابرابري افزايش مي‌يابد، به تبع آن، مجموعه وسيعي از مسائل اجتماعي نيز رخ مي‌نمايند. افزايش بيماري‌هاي رواني، چاقي، انواع خشونت، قتل، حبس، کاهش سطح اعتماد عمومي و عملکرد آموزشي کودکان شاخص‌ترين مسائل اجتماعي هستند که پس از افزايش نابرابري در کشورهاي مختلف عده درخور توجهي از مردم را گرفتار کرده‌اند. نکته بسيار مهمي که در تحقيقات درازمدت مشخص شده، اين است که افزايش آسيب‌هاي اجتماعي و در کل ضعف سلامت جامعه، برخلاف تصور رايج، بيشتر از آنکه متأثر از فقر يا متوسط استاندارد زندگي باشد، با نابرابري مرتبط است. از‌اين‌رو است که در برخي از کشورها، با وجود درآمد سرانه ملي بالا، آمار آسيب‌هاي اجتماعي بسيار نگران‌کننده است. با نگاه پيوستاري به مقوله نابرابري مي‌توان سياست‌هايي را در پيش گرفت که براي جامعه، عدالت اجتماعي را به ارمغان آورد. در يک سر پيوستار نابرابري، کشورهاي ثروتمندي قرار مي‌گيرند که با وجود سرانه ملي بالا، نابرابري درآمدي طيفي از آسيب‌هاي اجتماعي را براي آنان به بار آورده است. از بين اين دسته از کشورها، ايالات متحده آمريکا بهترين نمونه است. درآمد سرانه ملي در آمريکا جزء بالاترين سرانه‌ها در بين کشورهاي توسعه‌يافته است، ولي نرخ اختلالات روان‌شناختي در اين کشور بسيار ثروتمند، هم‌سطح و گاهی بالاتر از برخي کشورهاي فقير است. در آن سر پيوستار نيز کشورهايي قرار دارند که فاصله طبقاتي و نابرابري درآمدي در آنها در پايين‌ترين حد ممکن قرار دارد که برعکس کشورهاي نابرابر، حداقل آسيب‌هاي اجتماعي را دارند. ژاپن سرآمد اين کشورهاست که با وجود آنکه درآمد سرانه ملي آن به‌مراتب از ايالات متحده کمتر است، ولي نرخ اختلالات روان‌شناختي آن کمتر از نصف آمار بيماري‌هاي رواني (حدود 10 درصد) در آمريکاست.
با توجه به مرام کاپيتاليستي حاکم بر تاريخ آمريکا و تبديل هدفمندانه مصرف به ارزش اجتماعي، در‌حال‌حاضر اين کشور جايگاه نخست در نابرابري درآمدي را به خود اختصاص داده است. با توجه به اين نمونه از بررسي‌ها، عاملي که مشخصا تعيين‌کننده ميزان سلامت جوامع است، نه ميزان درآمد افراد بلکه ميزان نابرابري در آن جامعه است. طبق يافته‌هاي محققان، درآمد سرانه بالا به‌راحتي تحت‌الشعاع نابرابري قرار گرفته و آسيب‌هاي اشاره‌شده را به دنبال خواهند داشت. با اين مقدمه، با توجه به کاهش درآمدها به علت تورم و بي‌کاري در سال‌هاي اخير در ايران از يک سو و افزايش نابرابري درآمدي از سوي ديگر، به‌راحتي مي‌توان پيش‌بيني کرد که جامعه با افزايش فلج‌کننده‌اي از طيفي از آسيب‌هاي اجتماعي مواجه خواهد شد. بدون شک مهم‌ترين راهبرد براي پيشگيري از اين وضعيت، کاهش نابرابري است. اينکه چگونه مي‌توان ضريب جيني را به‌عنوان شاخص نابرابري کاهش داد، نياز به اتخاذ روش‌هاي کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت دارد؛ اما واقعيت اين است که افکار عمومي به‌هيچ‌وجه احساس نمي‌کند در دولت برنامه جامعي به‌منظور کاهش نابرابري در دست اجراست؛ حتی اگر از سوی دولت برنامه يا برنامه‌هايي در حال اجرا باشد. دو اقدام حذف سوبسيد سوخت و تمرکز بر حقوق‌هاي نجومي، دو مورد مهم هستند که ماهيت ذاتي آنها در هر کشوري مي‌تواند کاهش نابرابري را به دنبال داشته باشد؛ اما شيوه اجراي اين برنامه‌ها در کشور ما، خود به نقض غرض تبديل شد. درباره حذف سوبسيد بنزين، همگان مي‌دانستند که به علت کاهش درآمد حاصل از فروش نفت که ناشي از تحريم‌هاي يک‌جانبه آمريکاست، دولت دير يا زود مجبور به تن‌دادن به برنامه‌هاي رياضتي ازجمله افزايش قيمت بنزين خواهد شد، ولي با وجود پيش‌آگهي عموم مردم و حتي همدلي بخشي از طبقه متوسط با شرايط حاکم بر کشور، اين برنامه به تحميلي‌ترين شکل ممکن و بدون ايجاد کمترين آمادگي در افکار عمومي اجرا شد که همگي شاهد پيامدهاي جاني و مالي سنگين آن بوديم. يکي ديگر از برنامه‌ها، تمرکز بر حقوق و مزاياي نجومي مديران بود که با وجود آنکه در دوراني بسيار سروصدا راه انداخت، ولي در‌حال‌حاضر فاصله درخور توجه مجموع دريافتي مديران، اعم از مديران مياني تا ارشد، به اندازه‌ای است که احساس نابرابري در کارکنان بخش‌هاي مختلف کاملا محسوس است. روشن است که اين نقيصه، موجب فرسودگي شغلي شده که متعاقبا ناکارآمدي سيستم بوروکراسي کشور را به دنبال داشته است.
در اينجا بايد متذکر شد که در برنامه‌ريزي‌هاي اجتماعي از روشي با عنوان ارزيابي تأثير اجتماعي- فرهنگي صحبت مي‌شود. اين روش که به اختصار «اتاف» ناميده مي‌شود، به سياست‌گذار کمک مي‌کند پيش از اجراي هر طرح و برنامه‌اي، اولا پيامدهاي پيش‌بيني‌نشده آن برنامه را دريابد و ثانيا با تبيين‌هاي کارشناسي، ضرورت اجراي آن برنامه را براي گروه هدف روشن کند؛ مثلا وقتي که قرار است در يک محله، سالن ورزشي احداث شود، ضروري است قبل از هر نوع اقدامي، پژوهشگران با حضور در محله به بررسي پيامدهاي ساخت سالن ورزشي و مستندکردن ذهنيات ساکنان محله برآمده و در گام بعدي ضمن يافتن راه‌حل براي پيامدهاي منفي سالن ورزشي و ذهنيات تدافعي اهالي محله، زمينه ساخت آن بنا را با مشارکت معنوي مردم فراهم کنند. با توجه به شکاف ايجادشده بين ملت و دولت، کار دولت براي کاهش نابرابري بسيار دشوار است، چراکه هر برنامه اقتصادي مؤثري بدون مشارکت آحاد جامعه به شکست خواهد انجاميد. در نتيجه اگر دولت دوازدهم بخواهد براي کاهش نابرابري که کاهش آسيب‌هاي اجتماعي را به‌دنبال خواهد داشت، گام‌هاي مهمي بردارد، بدون شک ضروري است در قدم اول رابطه خود با جامعه را ترميم كند. ضمن اينکه اگر فراگيرترين نوع پيشگيري را پيشگيري سيستميک بدانيم، دولت، متولي اصلي اين نوع از پيشگيري است. به این ترتيب، دولت و مجموعه نهادهاي تحت پوشش آن، موظف هستند به‌منظور پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي، پيشگيري را سرلوحه سياست‌گذاري‌هاي خود قرار دهند، به‌گونه‌اي که با استفاده از مجموعه دانشگاهي کشور، پيامدهاي اجتماعي حاصل از سياست‌هاي خود را پيش‌بيني کرده و پيشاپيش رفع کند؛ ولي متأسفانه نمي‌توان از اين موضوع به سادگي گذشت که گويي سال‌هاست گوش شنوايي نسبت به شرايط فعلي و خطرات پيش‌رو وجود ندارد؛ چراکه اگر وجود داشت، بايد از مجموعه پتانسيل‌هاي موجود براي حل مسائلي که روزبه‌روز بغرنج‌تر مي‌شوند، استفاده مي‌شد که تاکنون استفاده چنداني نشده است. کوتاه سخن آنکه اگر عزم جدي براي کاهش نابرابري به وجود نيايد، سيل آسيب‌هاي اجتماعي جامعه را با وضعيتی کنترل‌نشدنی مواجه خواهد کرد.
همان‌طورکه بخش پيشگيري سيستميک به دولت مربوط مي‌شود، سطح ديگري از پيشگيري نيز وجود دارد که مسئوليت آن بر دوش تک‌تک افراد بزرگسال جامعه است. در اين سطح، پيشگيري به‌عنوان سبکي از زندگي مطرح مي‌شود که به‌واسطه آن افراد به‌واسطه دانش و مهارت‌هاي قابل اکتساب مي‌توانند ضريب ايمني خود و افرادي را که مسئوليت زندگي‌شان با آنان است، بالا ببرند؛ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار افسرده نشد؟ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار، از پس نگراني‌هاي ريز و درشت برآمد و دچار اضطراب نشد؟ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار اقتصادي، دخل‌و‌خرج را با يکديگر جور کرد؟ چگونه مي‌توان بر آرامش ديگر شهروندان تأثير مثبت گذاشت؟ چگونه مي‌توان...‌پيشگيري به‌عنوان سبکي از زندگي گرچه نمي‌تواند به اندازه پيشگيري سيستميک تأثيرگذار باشد، ولي قطعا مي‌تواند از ميزان آسيب‌هاي پيش‌رو بکاهد. اين سطح از پيشگيري نيازمند کسب دانش و مهارت‌هاي مربوط به آن است: علاج واقعه پيش از وقوع بايد کرد/ دريغ سود ندارد چو رفت کار از دست.

‌ريچارد وليکينسن و کيت پيکت، دو محقق برجسته انگليسي هستند که سال‌ها بر روي موضوع نابرابري کار کرده‌اند. آنان با استفاده از آمارهاي منابع معتبري نظير بانک جهاني، به تأثير نابرابري بر شکل‌گيري بسياري از آسيب‌هاي اجتماعي پرداخته‌اند. اين دو که يافته‌هاي خود را در قالب کتاب ارزشمند «طراز» (که در ايران به جامعه‌شناسي عدالت ترجمه شده است) به چاپ رسانده‌اند، نشان داده‌اند وقتي در جوامع نابرابري افزايش مي‌يابد، به تبع آن، مجموعه وسيعي از مسائل اجتماعي نيز رخ مي‌نمايند. افزايش بيماري‌هاي رواني، چاقي، انواع خشونت، قتل، حبس، کاهش سطح اعتماد عمومي و عملکرد آموزشي کودکان شاخص‌ترين مسائل اجتماعي هستند که پس از افزايش نابرابري در کشورهاي مختلف عده درخور توجهي از مردم را گرفتار کرده‌اند. نکته بسيار مهمي که در تحقيقات درازمدت مشخص شده، اين است که افزايش آسيب‌هاي اجتماعي و در کل ضعف سلامت جامعه، برخلاف تصور رايج، بيشتر از آنکه متأثر از فقر يا متوسط استاندارد زندگي باشد، با نابرابري مرتبط است. از‌اين‌رو است که در برخي از کشورها، با وجود درآمد سرانه ملي بالا، آمار آسيب‌هاي اجتماعي بسيار نگران‌کننده است. با نگاه پيوستاري به مقوله نابرابري مي‌توان سياست‌هايي را در پيش گرفت که براي جامعه، عدالت اجتماعي را به ارمغان آورد. در يک سر پيوستار نابرابري، کشورهاي ثروتمندي قرار مي‌گيرند که با وجود سرانه ملي بالا، نابرابري درآمدي طيفي از آسيب‌هاي اجتماعي را براي آنان به بار آورده است. از بين اين دسته از کشورها، ايالات متحده آمريکا بهترين نمونه است. درآمد سرانه ملي در آمريکا جزء بالاترين سرانه‌ها در بين کشورهاي توسعه‌يافته است، ولي نرخ اختلالات روان‌شناختي در اين کشور بسيار ثروتمند، هم‌سطح و گاهی بالاتر از برخي کشورهاي فقير است. در آن سر پيوستار نيز کشورهايي قرار دارند که فاصله طبقاتي و نابرابري درآمدي در آنها در پايين‌ترين حد ممکن قرار دارد که برعکس کشورهاي نابرابر، حداقل آسيب‌هاي اجتماعي را دارند. ژاپن سرآمد اين کشورهاست که با وجود آنکه درآمد سرانه ملي آن به‌مراتب از ايالات متحده کمتر است، ولي نرخ اختلالات روان‌شناختي آن کمتر از نصف آمار بيماري‌هاي رواني (حدود 10 درصد) در آمريکاست.
با توجه به مرام کاپيتاليستي حاکم بر تاريخ آمريکا و تبديل هدفمندانه مصرف به ارزش اجتماعي، در‌حال‌حاضر اين کشور جايگاه نخست در نابرابري درآمدي را به خود اختصاص داده است. با توجه به اين نمونه از بررسي‌ها، عاملي که مشخصا تعيين‌کننده ميزان سلامت جوامع است، نه ميزان درآمد افراد بلکه ميزان نابرابري در آن جامعه است. طبق يافته‌هاي محققان، درآمد سرانه بالا به‌راحتي تحت‌الشعاع نابرابري قرار گرفته و آسيب‌هاي اشاره‌شده را به دنبال خواهند داشت. با اين مقدمه، با توجه به کاهش درآمدها به علت تورم و بي‌کاري در سال‌هاي اخير در ايران از يک سو و افزايش نابرابري درآمدي از سوي ديگر، به‌راحتي مي‌توان پيش‌بيني کرد که جامعه با افزايش فلج‌کننده‌اي از طيفي از آسيب‌هاي اجتماعي مواجه خواهد شد. بدون شک مهم‌ترين راهبرد براي پيشگيري از اين وضعيت، کاهش نابرابري است. اينکه چگونه مي‌توان ضريب جيني را به‌عنوان شاخص نابرابري کاهش داد، نياز به اتخاذ روش‌هاي کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت دارد؛ اما واقعيت اين است که افکار عمومي به‌هيچ‌وجه احساس نمي‌کند در دولت برنامه جامعي به‌منظور کاهش نابرابري در دست اجراست؛ حتی اگر از سوی دولت برنامه يا برنامه‌هايي در حال اجرا باشد. دو اقدام حذف سوبسيد سوخت و تمرکز بر حقوق‌هاي نجومي، دو مورد مهم هستند که ماهيت ذاتي آنها در هر کشوري مي‌تواند کاهش نابرابري را به دنبال داشته باشد؛ اما شيوه اجراي اين برنامه‌ها در کشور ما، خود به نقض غرض تبديل شد. درباره حذف سوبسيد بنزين، همگان مي‌دانستند که به علت کاهش درآمد حاصل از فروش نفت که ناشي از تحريم‌هاي يک‌جانبه آمريکاست، دولت دير يا زود مجبور به تن‌دادن به برنامه‌هاي رياضتي ازجمله افزايش قيمت بنزين خواهد شد، ولي با وجود پيش‌آگهي عموم مردم و حتي همدلي بخشي از طبقه متوسط با شرايط حاکم بر کشور، اين برنامه به تحميلي‌ترين شکل ممکن و بدون ايجاد کمترين آمادگي در افکار عمومي اجرا شد که همگي شاهد پيامدهاي جاني و مالي سنگين آن بوديم. يکي ديگر از برنامه‌ها، تمرکز بر حقوق و مزاياي نجومي مديران بود که با وجود آنکه در دوراني بسيار سروصدا راه انداخت، ولي در‌حال‌حاضر فاصله درخور توجه مجموع دريافتي مديران، اعم از مديران مياني تا ارشد، به اندازه‌ای است که احساس نابرابري در کارکنان بخش‌هاي مختلف کاملا محسوس است. روشن است که اين نقيصه، موجب فرسودگي شغلي شده که متعاقبا ناکارآمدي سيستم بوروکراسي کشور را به دنبال داشته است.
در اينجا بايد متذکر شد که در برنامه‌ريزي‌هاي اجتماعي از روشي با عنوان ارزيابي تأثير اجتماعي- فرهنگي صحبت مي‌شود. اين روش که به اختصار «اتاف» ناميده مي‌شود، به سياست‌گذار کمک مي‌کند پيش از اجراي هر طرح و برنامه‌اي، اولا پيامدهاي پيش‌بيني‌نشده آن برنامه را دريابد و ثانيا با تبيين‌هاي کارشناسي، ضرورت اجراي آن برنامه را براي گروه هدف روشن کند؛ مثلا وقتي که قرار است در يک محله، سالن ورزشي احداث شود، ضروري است قبل از هر نوع اقدامي، پژوهشگران با حضور در محله به بررسي پيامدهاي ساخت سالن ورزشي و مستندکردن ذهنيات ساکنان محله برآمده و در گام بعدي ضمن يافتن راه‌حل براي پيامدهاي منفي سالن ورزشي و ذهنيات تدافعي اهالي محله، زمينه ساخت آن بنا را با مشارکت معنوي مردم فراهم کنند. با توجه به شکاف ايجادشده بين ملت و دولت، کار دولت براي کاهش نابرابري بسيار دشوار است، چراکه هر برنامه اقتصادي مؤثري بدون مشارکت آحاد جامعه به شکست خواهد انجاميد. در نتيجه اگر دولت دوازدهم بخواهد براي کاهش نابرابري که کاهش آسيب‌هاي اجتماعي را به‌دنبال خواهد داشت، گام‌هاي مهمي بردارد، بدون شک ضروري است در قدم اول رابطه خود با جامعه را ترميم كند. ضمن اينکه اگر فراگيرترين نوع پيشگيري را پيشگيري سيستميک بدانيم، دولت، متولي اصلي اين نوع از پيشگيري است. به این ترتيب، دولت و مجموعه نهادهاي تحت پوشش آن، موظف هستند به‌منظور پيشگيري از آسيب‌هاي اجتماعي، پيشگيري را سرلوحه سياست‌گذاري‌هاي خود قرار دهند، به‌گونه‌اي که با استفاده از مجموعه دانشگاهي کشور، پيامدهاي اجتماعي حاصل از سياست‌هاي خود را پيش‌بيني کرده و پيشاپيش رفع کند؛ ولي متأسفانه نمي‌توان از اين موضوع به سادگي گذشت که گويي سال‌هاست گوش شنوايي نسبت به شرايط فعلي و خطرات پيش‌رو وجود ندارد؛ چراکه اگر وجود داشت، بايد از مجموعه پتانسيل‌هاي موجود براي حل مسائلي که روزبه‌روز بغرنج‌تر مي‌شوند، استفاده مي‌شد که تاکنون استفاده چنداني نشده است. کوتاه سخن آنکه اگر عزم جدي براي کاهش نابرابري به وجود نيايد، سيل آسيب‌هاي اجتماعي جامعه را با وضعيتی کنترل‌نشدنی مواجه خواهد کرد.
همان‌طورکه بخش پيشگيري سيستميک به دولت مربوط مي‌شود، سطح ديگري از پيشگيري نيز وجود دارد که مسئوليت آن بر دوش تک‌تک افراد بزرگسال جامعه است. در اين سطح، پيشگيري به‌عنوان سبکي از زندگي مطرح مي‌شود که به‌واسطه آن افراد به‌واسطه دانش و مهارت‌هاي قابل اکتساب مي‌توانند ضريب ايمني خود و افرادي را که مسئوليت زندگي‌شان با آنان است، بالا ببرند؛ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار افسرده نشد؟ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار، از پس نگراني‌هاي ريز و درشت برآمد و دچار اضطراب نشد؟ چگونه مي‌توان در شرايط دشوار اقتصادي، دخل‌و‌خرج را با يکديگر جور کرد؟ چگونه مي‌توان بر آرامش ديگر شهروندان تأثير مثبت گذاشت؟ چگونه مي‌توان...‌پيشگيري به‌عنوان سبکي از زندگي گرچه نمي‌تواند به اندازه پيشگيري سيستميک تأثيرگذار باشد، ولي قطعا مي‌تواند از ميزان آسيب‌هاي پيش‌رو بکاهد. اين سطح از پيشگيري نيازمند کسب دانش و مهارت‌هاي مربوط به آن است: علاج واقعه پيش از وقوع بايد کرد/ دريغ سود ندارد چو رفت کار از دست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.