|

سردار سليماني، نماد موفق مديريت بحران طبيعي‌

مهدي زارع . عضو وابسته فرهنگستان علوم

در مديريت بحران‌هاي طبيعي، نقش نيروهاي نظامي، هم از نظر دراختيارداشتن نيروهاي آموزش‌ديده و هم از ديدگاه ساختار فرماندهي و فرمانبري که در هنگام بحران از الزامات اجراي هر برنامه بر کنترل اوضاع است، از مهم‌ترين راه‌هاي کاهش آسيب‌ها و تلفات و افزايش تاب‌آوري و سريع‌ترکردن فرايند بازسازي و بازتواني است. سردار شهيد حاج قاسم سليماني که در سحرگاه جمعه 13 دي‌ماه به درجه رفيع شهادت نائل آمد، در سيلاب‌هاي فروردين 1398 نقش مؤثر، مفيد و مهمي بازي کرد و به‌خوبي موفق به کنترل شرايط با استفاده از امکانات واقعا موجود شد. نگارنده در بررسي‌هاي خود در مناطق مختلف استان خوزستان در بهار 1398 دريافت که نقش سردار سليماني علاوه بر به‌کارگيري نيروهاي تحت امر خود، ساماندهي مناسب نيروهاي مردمي براساس حضور مؤثر و موفق ميداني و همچنين هدايت درست امکانات پشتيباني بوده است. ازآنجاکه مديريت بحران واحد و هدايت و هماهنگي تحت نظر يک فرمانده از اصول بلاترديد در علم مديريت کاهش ريسک و مديريت بحران است، وجود فرماندهي که علاوه بر کارداني، چهره‌اي فرهمند باشد که همگان از او حرف‌شنوي طبيعي داشته باشند، بسيار حساس است.
اين ويژگي به‌درستي و به‌تمامي در سردار سليماني موجود بود. در سوم فروردين ۱۳۹۸، سازمان هواشناسي اطلاع داد که با ورود سامانه بارشي جديدي از غرب ايران، سيلاب و خسارت‌هاي جاني و مالي به‌ويژه در پهنه استان‌هاي غربي و رشته‌کوه‌هاي زاگرس قابل انتظار است. اين سيلاب‌ها در پنجم فروردين‌، ۱۹ کشته در شهر شيراز بر جاي گذاشت. از روز ششم فروردين اعلام شد ظرفيت سدهاي استان خوزستان تقريبا به حد بيشينه خود رسيده است. در روز نهم فروردين با دستور رئيس‌جمهور دريچه‌هاي سدهاي خوزستان براي مانعت از سرريز سدها گشوده شد و به‌تدريج مناطق پایين‌دست، به‌ويژه دشت آزادگان و تالاب‌هاي هورالعظيم و شادگان به‌طور‌کامل دچار آب‌گرفتگی شد. موج دوم بارش‌ها در ۱۱ فروردين ۱۳۹۸ آغاز شد و سيلاب مهمي در رودخانه کشکان در روزهاي 12 و 13 فروردين عملا ارتباط شهرهاي معمولان و پلدختر را با ساير نواحي پيراموني قطع کرد. اين موج دوم نيز به گستردگي بيشتر پهنه آب‌گرفتگی در پایين‌دست و محاصره‌شدن روستاها در دشت خوزستان منجر شد. اعطاي مجوز‌هاي گوناگون و بعد بسته‌شدن سدها توسط مديران شهري و استاني موجب شده بود خسارت زيادي به مردم، به‌ويژه ساکنان در پایين‌دست سدها وارد شود. مجوزهاي متعدد براي تجاوز به حريم رودخانه‌ها و ساخت‌وساز مسکوني و سياحتي صادر شد که بخشي از خسارت‌هاي سيلاب فروردين 98 به همين بي‌ساماني‌ها مرتبط بود. در دشت سيلابي و بستر رودخانه، عبور آب با معارض‌هاي مختلف و انسان‌ساخت جديد روبه‌رو بود که شدت گستره تخريب‌ها را زياد کرد. «نبود نظم و ترتيب در مديريت بحران» و حجم بالاي آب پشت سدها و عدم آزادسازي آن در بهمن و اسفند و لايروبي‌نشدن رودخانه‌ها موجب تشديد خسارت‌ها در خوزستان شد. 182 روستا به‌صورت کلي و جزئي در سطح خوزستان تخليه شدند و از تعداد روستاهاي تخليه‌شده، 61 روستا دچار آب‌گرفتگي شد و چهارهزارو 600 واحد مسکوني آسيب ديد. غير از سيلاب‌هاي ساير استان‌ها حدود 500 ميلي‌متر بارش در استان خوزستان تا 20 فروردين 98 گزارش شد. ميزان بارش‌هاي بلندمدت آن به‌طور متوسط 240 ميلي‌متر است و متوسط بارش خوزستان در سال آبي 97-98 تا پنجم فروردين کمتر از 200 ميلي‌متر بود.
آورد آب رودخانه‌هاي خوزستان در سال‌هاي قبل از خشک‌سالي، در يک سال آبي به‌طور متوسط حدود 27 ميليارد مترمکعب بود، درحالي‌که در سال آبي 96-97 اين ميزان به 13 ميليارد مترمکعب کاهش پيدا کرد و يک خشک‌سالي شديد در خوزستان تجربه شد. تا نيمه فروردين 98 حدود 28.5 ميليارد مترمکعب آورد آب رودخانه‌هاي خوزستان برآورد شد. به گزارش سازمان هواشناسي، سامانه بارشي جديد از بعدازظهر جمعه ۱۶ فروردين وارد کشور شد. سردار شهيد حاج قاسم سليماني در همين تاريخ در 16/1/98 پيامي صادر کرد و با ابتکاري جالب از استفاده از ظرفيت ميداني نيروهاي تحت امر خود و سپاه استاني و نيروهاي مردمي در موکب‌هاي اربعين و ستادهاي عتبات براي استفاده در کمک به سيل‌زدگان ياد کرد: «با توجه به پيش‌بيني‌ها در گسترش خطرات و آسيب‌ها براي مردم و افزايش دامنه نيازها در شرايط پيش‌رو، اين‌جانب و ساير فرماندهان و پيش‌کسوتان دفاع مقدس، با همکاري ستادهاي عتبات عاليات و اربعين مراکز استان‌ها، بر خود وظيفه مي‌دانيم ساير امکانات، ظرفيت‌ها و تجارب موجود از جمله در موکب‌هاي خدمت‌رساني به زائران اربعين حسيني را با هماهنگي و همراهي مجموعه‌هاي مسئول فعال و در صحنه، ساماندهي و با گسيل و استقرار آن از هفته آينده و به‌مدت يک ماه در مناطق در معرض سيل و تا هنگام عادي‌شدن وضعيت، به کمک مردم شهرهاي پلدختر، سوسنگرد، بستان و ديگر نقاط بشتابيم.
بي‌ترديد اتفاق کلمه و روحيه بسيج‌شوندگي ملي که در لحظه حساس کنوني با حضور مردم هميشه در صحنه و با مشارکت در ساخت خاکريزها و ديواره‌هاي خاکي، دژها، حفر کانال، پرکردن کيسه‌هاي مخصوص شن، پذيرايي، اسکان و حمل‌ونقل رايگان مردم، به‌کارگيري قايق‌ها و ماشين‌آلات شخصي، کمک‌هاي نقدي و رساندن مشتاقانه کمک‌هاي اوليه مانند آب، غذا، پوشاک، لوازم گرمايشي و... بار ديگر در فضاي عمومي کشور بروز و ظهور يافته است؛ ظرفيت راهبردي و گره‌گشايي است که مانند گذشته ياري‌بخش عبور ايران عزيز از شرايط سخت و بحران‌هايي مانند هشت سال دفاع مقدس است». اين سردار شهيد با حضور ميداني در منطقه خوزستان به‌ويژه در دشت آزادگان، هورالعظيم و شادگان، در روز 19 فروردين اشاره کرد: «مشتاقان دفاع از حرم به کمک سيل‌زدگان خوزستان بيايند، کمک به مردم خوزستان مانند دفاع مقدس و دفاع از حرم است». بعضي کارشناسان سيلاب فروردين‌ماه را نشان از شروع ترسالي دانستند، ولي در همان موقع و تاکنون ارزيابي‌ها نشان داد که نشانه‌اي از ورود به ترسالي حداقل براساس بارندگي‌هاي سال آبي 97-98 در دسترس نبوده و وقوع سيلاب و مشکلات ناشي از سيلاب و... «اجتناب‌ناپذير» نبوده است. براساس بررسي‌هاي نگارنده موضوعي که عمليات ميداني مديريت بحران را سخت و کند و طولاني مي‌کرد، در بسياري از استان‌هاي کشور نبود فرماندهي واحد و طول‌کشيدن اجراي تصميم‌ها به‌دليل نياز به هماهنگ‌شدن چند نهاد مختلف با هم بود.
اين موضوعي بود که در خوزستان با نقش سردار شهيد سليماني با حداقل مشکل با آن برخورد شد. نگارنده با مطالعه ميداني منطقه سيل‌زده در خوزستان و همچنين بررسي منطقه در ماه‌هاي بعد از رخداد سيل در تيرماه، دريافت که شهيد قاسم سليماني با ابتکار ميداني موفق به هدايت نيروهاي مردمي ايران و حشدالشعبي عراق و امکانات پشتيباني دريافتي در خوزستان شده و در فقدان سازوکار نظارتي و نبود وحدت رويه در مديريت آب رودخانه‌ها، اين نقش فرماندهي نظامي و مسلط او بود که با تعامل دائمي با نيروهاي تحت امر و همچنين با مردم امدادگر و ساکنان آسيب‌ديده، آسيب‌ها را در پايين‌دست سدهاي ساخته‌شده خوزستان کنترل کرد. در دهه آخر فروردين‌ماه سردار قاسم سليماني در شادگان جلسه ستاد مديريت بحران را با حضور استاندار خوزستان و شهيد ابومهدي المهندس، معاون حشدالشعبي عراق و فرمانده سپاه خوزستان تشکيل داد. عمليات مهندسي مشترک ادوات مهندسي ايران و نيروهاي حشدالشعبي عراق در جاده آبادان به ماهشهر انجام شد تا تردد در اين مسير هموار شود. سردار سليماني در جاده آبادان‌ ـ قفاص در شمال رودخانه بهمنشير و روستا‌هاي اطراف شخصا بر تخليه روستاهايي که در آب‌گرفتگی منطقه گرفتار شده بودند، نظارت کرد. او با مردم سيل‌زده روستا‌ها مستقيم گفت‌وگو مي‌کرد تا آنها را که بعضا راضي به ترک محل خطرناک روستاي خود نبودند، متقاعد کند. نگارنده در شادگان از تجربه يکي از هم‌وطنان شخصا مطلع شد که در هنگام گذر از جاده شادگان به آبادان، سردار سليماني خودروي به‌گل‌نشسته و در حال فرورفتن او و خانواده‌اش را در جاده ديده و به خودروي خود و همراهانش دستور توقف داده و شخصا کمک کرده تا خودروی اين هم‌وطن از گل بيرون کشيده شود و خود و خانواده‌اش از مخمصه نجات يابند. هم‌وطن شادگاني من عنوان مي‌کرد که در آن هنگام تصورش هم برايم مشکل بود که شخص سردار سليماني را در جلوي خودروي خودم ببينم که شخصا براي کمک پياده شده و به همکارانش دستور دهد تا به نجات او و خانواده‌اش بشتابند. ياد و خاطره نيک اين سردار مدافع ايران که نمونه موفق يک فرمانده بحران موفق و ميداني بود براي هميشه جاودان باد.

در مديريت بحران‌هاي طبيعي، نقش نيروهاي نظامي، هم از نظر دراختيارداشتن نيروهاي آموزش‌ديده و هم از ديدگاه ساختار فرماندهي و فرمانبري که در هنگام بحران از الزامات اجراي هر برنامه بر کنترل اوضاع است، از مهم‌ترين راه‌هاي کاهش آسيب‌ها و تلفات و افزايش تاب‌آوري و سريع‌ترکردن فرايند بازسازي و بازتواني است. سردار شهيد حاج قاسم سليماني که در سحرگاه جمعه 13 دي‌ماه به درجه رفيع شهادت نائل آمد، در سيلاب‌هاي فروردين 1398 نقش مؤثر، مفيد و مهمي بازي کرد و به‌خوبي موفق به کنترل شرايط با استفاده از امکانات واقعا موجود شد. نگارنده در بررسي‌هاي خود در مناطق مختلف استان خوزستان در بهار 1398 دريافت که نقش سردار سليماني علاوه بر به‌کارگيري نيروهاي تحت امر خود، ساماندهي مناسب نيروهاي مردمي براساس حضور مؤثر و موفق ميداني و همچنين هدايت درست امکانات پشتيباني بوده است. ازآنجاکه مديريت بحران واحد و هدايت و هماهنگي تحت نظر يک فرمانده از اصول بلاترديد در علم مديريت کاهش ريسک و مديريت بحران است، وجود فرماندهي که علاوه بر کارداني، چهره‌اي فرهمند باشد که همگان از او حرف‌شنوي طبيعي داشته باشند، بسيار حساس است.
اين ويژگي به‌درستي و به‌تمامي در سردار سليماني موجود بود. در سوم فروردين ۱۳۹۸، سازمان هواشناسي اطلاع داد که با ورود سامانه بارشي جديدي از غرب ايران، سيلاب و خسارت‌هاي جاني و مالي به‌ويژه در پهنه استان‌هاي غربي و رشته‌کوه‌هاي زاگرس قابل انتظار است. اين سيلاب‌ها در پنجم فروردين‌، ۱۹ کشته در شهر شيراز بر جاي گذاشت. از روز ششم فروردين اعلام شد ظرفيت سدهاي استان خوزستان تقريبا به حد بيشينه خود رسيده است. در روز نهم فروردين با دستور رئيس‌جمهور دريچه‌هاي سدهاي خوزستان براي مانعت از سرريز سدها گشوده شد و به‌تدريج مناطق پایين‌دست، به‌ويژه دشت آزادگان و تالاب‌هاي هورالعظيم و شادگان به‌طور‌کامل دچار آب‌گرفتگی شد. موج دوم بارش‌ها در ۱۱ فروردين ۱۳۹۸ آغاز شد و سيلاب مهمي در رودخانه کشکان در روزهاي 12 و 13 فروردين عملا ارتباط شهرهاي معمولان و پلدختر را با ساير نواحي پيراموني قطع کرد. اين موج دوم نيز به گستردگي بيشتر پهنه آب‌گرفتگی در پایين‌دست و محاصره‌شدن روستاها در دشت خوزستان منجر شد. اعطاي مجوز‌هاي گوناگون و بعد بسته‌شدن سدها توسط مديران شهري و استاني موجب شده بود خسارت زيادي به مردم، به‌ويژه ساکنان در پایين‌دست سدها وارد شود. مجوزهاي متعدد براي تجاوز به حريم رودخانه‌ها و ساخت‌وساز مسکوني و سياحتي صادر شد که بخشي از خسارت‌هاي سيلاب فروردين 98 به همين بي‌ساماني‌ها مرتبط بود. در دشت سيلابي و بستر رودخانه، عبور آب با معارض‌هاي مختلف و انسان‌ساخت جديد روبه‌رو بود که شدت گستره تخريب‌ها را زياد کرد. «نبود نظم و ترتيب در مديريت بحران» و حجم بالاي آب پشت سدها و عدم آزادسازي آن در بهمن و اسفند و لايروبي‌نشدن رودخانه‌ها موجب تشديد خسارت‌ها در خوزستان شد. 182 روستا به‌صورت کلي و جزئي در سطح خوزستان تخليه شدند و از تعداد روستاهاي تخليه‌شده، 61 روستا دچار آب‌گرفتگي شد و چهارهزارو 600 واحد مسکوني آسيب ديد. غير از سيلاب‌هاي ساير استان‌ها حدود 500 ميلي‌متر بارش در استان خوزستان تا 20 فروردين 98 گزارش شد. ميزان بارش‌هاي بلندمدت آن به‌طور متوسط 240 ميلي‌متر است و متوسط بارش خوزستان در سال آبي 97-98 تا پنجم فروردين کمتر از 200 ميلي‌متر بود.
آورد آب رودخانه‌هاي خوزستان در سال‌هاي قبل از خشک‌سالي، در يک سال آبي به‌طور متوسط حدود 27 ميليارد مترمکعب بود، درحالي‌که در سال آبي 96-97 اين ميزان به 13 ميليارد مترمکعب کاهش پيدا کرد و يک خشک‌سالي شديد در خوزستان تجربه شد. تا نيمه فروردين 98 حدود 28.5 ميليارد مترمکعب آورد آب رودخانه‌هاي خوزستان برآورد شد. به گزارش سازمان هواشناسي، سامانه بارشي جديد از بعدازظهر جمعه ۱۶ فروردين وارد کشور شد. سردار شهيد حاج قاسم سليماني در همين تاريخ در 16/1/98 پيامي صادر کرد و با ابتکاري جالب از استفاده از ظرفيت ميداني نيروهاي تحت امر خود و سپاه استاني و نيروهاي مردمي در موکب‌هاي اربعين و ستادهاي عتبات براي استفاده در کمک به سيل‌زدگان ياد کرد: «با توجه به پيش‌بيني‌ها در گسترش خطرات و آسيب‌ها براي مردم و افزايش دامنه نيازها در شرايط پيش‌رو، اين‌جانب و ساير فرماندهان و پيش‌کسوتان دفاع مقدس، با همکاري ستادهاي عتبات عاليات و اربعين مراکز استان‌ها، بر خود وظيفه مي‌دانيم ساير امکانات، ظرفيت‌ها و تجارب موجود از جمله در موکب‌هاي خدمت‌رساني به زائران اربعين حسيني را با هماهنگي و همراهي مجموعه‌هاي مسئول فعال و در صحنه، ساماندهي و با گسيل و استقرار آن از هفته آينده و به‌مدت يک ماه در مناطق در معرض سيل و تا هنگام عادي‌شدن وضعيت، به کمک مردم شهرهاي پلدختر، سوسنگرد، بستان و ديگر نقاط بشتابيم.
بي‌ترديد اتفاق کلمه و روحيه بسيج‌شوندگي ملي که در لحظه حساس کنوني با حضور مردم هميشه در صحنه و با مشارکت در ساخت خاکريزها و ديواره‌هاي خاکي، دژها، حفر کانال، پرکردن کيسه‌هاي مخصوص شن، پذيرايي، اسکان و حمل‌ونقل رايگان مردم، به‌کارگيري قايق‌ها و ماشين‌آلات شخصي، کمک‌هاي نقدي و رساندن مشتاقانه کمک‌هاي اوليه مانند آب، غذا، پوشاک، لوازم گرمايشي و... بار ديگر در فضاي عمومي کشور بروز و ظهور يافته است؛ ظرفيت راهبردي و گره‌گشايي است که مانند گذشته ياري‌بخش عبور ايران عزيز از شرايط سخت و بحران‌هايي مانند هشت سال دفاع مقدس است». اين سردار شهيد با حضور ميداني در منطقه خوزستان به‌ويژه در دشت آزادگان، هورالعظيم و شادگان، در روز 19 فروردين اشاره کرد: «مشتاقان دفاع از حرم به کمک سيل‌زدگان خوزستان بيايند، کمک به مردم خوزستان مانند دفاع مقدس و دفاع از حرم است». بعضي کارشناسان سيلاب فروردين‌ماه را نشان از شروع ترسالي دانستند، ولي در همان موقع و تاکنون ارزيابي‌ها نشان داد که نشانه‌اي از ورود به ترسالي حداقل براساس بارندگي‌هاي سال آبي 97-98 در دسترس نبوده و وقوع سيلاب و مشکلات ناشي از سيلاب و... «اجتناب‌ناپذير» نبوده است. براساس بررسي‌هاي نگارنده موضوعي که عمليات ميداني مديريت بحران را سخت و کند و طولاني مي‌کرد، در بسياري از استان‌هاي کشور نبود فرماندهي واحد و طول‌کشيدن اجراي تصميم‌ها به‌دليل نياز به هماهنگ‌شدن چند نهاد مختلف با هم بود.
اين موضوعي بود که در خوزستان با نقش سردار شهيد سليماني با حداقل مشکل با آن برخورد شد. نگارنده با مطالعه ميداني منطقه سيل‌زده در خوزستان و همچنين بررسي منطقه در ماه‌هاي بعد از رخداد سيل در تيرماه، دريافت که شهيد قاسم سليماني با ابتکار ميداني موفق به هدايت نيروهاي مردمي ايران و حشدالشعبي عراق و امکانات پشتيباني دريافتي در خوزستان شده و در فقدان سازوکار نظارتي و نبود وحدت رويه در مديريت آب رودخانه‌ها، اين نقش فرماندهي نظامي و مسلط او بود که با تعامل دائمي با نيروهاي تحت امر و همچنين با مردم امدادگر و ساکنان آسيب‌ديده، آسيب‌ها را در پايين‌دست سدهاي ساخته‌شده خوزستان کنترل کرد. در دهه آخر فروردين‌ماه سردار قاسم سليماني در شادگان جلسه ستاد مديريت بحران را با حضور استاندار خوزستان و شهيد ابومهدي المهندس، معاون حشدالشعبي عراق و فرمانده سپاه خوزستان تشکيل داد. عمليات مهندسي مشترک ادوات مهندسي ايران و نيروهاي حشدالشعبي عراق در جاده آبادان به ماهشهر انجام شد تا تردد در اين مسير هموار شود. سردار سليماني در جاده آبادان‌ ـ قفاص در شمال رودخانه بهمنشير و روستا‌هاي اطراف شخصا بر تخليه روستاهايي که در آب‌گرفتگی منطقه گرفتار شده بودند، نظارت کرد. او با مردم سيل‌زده روستا‌ها مستقيم گفت‌وگو مي‌کرد تا آنها را که بعضا راضي به ترک محل خطرناک روستاي خود نبودند، متقاعد کند. نگارنده در شادگان از تجربه يکي از هم‌وطنان شخصا مطلع شد که در هنگام گذر از جاده شادگان به آبادان، سردار سليماني خودروي به‌گل‌نشسته و در حال فرورفتن او و خانواده‌اش را در جاده ديده و به خودروي خود و همراهانش دستور توقف داده و شخصا کمک کرده تا خودروی اين هم‌وطن از گل بيرون کشيده شود و خود و خانواده‌اش از مخمصه نجات يابند. هم‌وطن شادگاني من عنوان مي‌کرد که در آن هنگام تصورش هم برايم مشکل بود که شخص سردار سليماني را در جلوي خودروي خودم ببينم که شخصا براي کمک پياده شده و به همکارانش دستور دهد تا به نجات او و خانواده‌اش بشتابند. ياد و خاطره نيک اين سردار مدافع ايران که نمونه موفق يک فرمانده بحران موفق و ميداني بود براي هميشه جاودان باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.