داستان جنگ در افغانستان
رضا عطایی
سرگذشت و سرنوشت انسان با جنگ پیوندی ناگسستنی داشته و دارد. البته نه تا این حد منفی و کور که بگوییم «انسان، گرگ انسان است»، بلکه خلقت آدمی بهگونهای است که اگر «فطرت»ش که نشئتگرفته از بعد الهی و معنوی است و میل به کمال و سعادت دارد، جسم و «طبیعتش» مادی است و اقتضائات جهان ماده را دارد و طغیانگر و شرارتزا است.
جنگ علاوه بر اینکه یکی از نتایج طبیعت جسمانی انسان است؛ عوامل و عناصر دیگری مانند محیط و جغرافیا، سیاست و حکومت، ثروت و قدرت، مذهب و فرهنگ نیز بر آن تأثیر گذاشته و به آن شدت و حدت میبخشد.
داستان جنگ در افغانستان نیز داستان بازنمایی و بازیابی عناصر و عوامل یادشده است و تحلیل و بررسی آنها بهخوبی نشان میدهد که چگونه آب و خاک افغانستان با خون عجین شده و کماکان چشمههای خون در آن کشور جاری است.
افغانستان در طول تاریخ همواره قربانی جغرافیای منحصربهفردش بوده و هست، ژئوپلیتیک حساس این کشور بهگونهای است که بسیاری از آن با تعابیری مانند «کلید فتح یک قاره» (جیمز کینز)، «سقف جهان» (فهمی هویدی) و... یاد کردهاند، در دوره معاصر هم شاهد نقش موقعیت جغرافیایی افغانستان هستیم که چگونه در جریان «بازی بزرگ» قربانی نقشههای روس و انگلیس میشود. افغانستان امروز هم بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر توسط بازیگران جدید منطقهای و بینالمللی وارد «بازی بزرگ جدید» دیگری شد که همچنان این بازی ادامه دارد.
درباره نقش عوامل اجتماعی و سیاسی در پدیده «جنگ در افغانستان» باید گفت از زمانی که کشوری مستقل تحت عنوان «افغانستان» توسط احمدشاه ابدالی به وجود آمد (۱۷۴۷ م) تاکنون عوامل قومیت و نژاد، زبان و مذهب چاشنی مشترک تمام جنگها، نزاعها و درگیریها در تاریخ افغانستان معاصر بوده و همچنان هست.
سهچهارم افغانستان کوهستانی است، این کوههای سرسخت و بلند و درههای عمیق از یک طرف نقش حایل را در عدم ایجاد یک «شناخت مشترک جمعی» در افغانستان داشته است و منجر شده تا مردم ساکن در این کشور با تنوع زبانی، نژادی، مذهبی و فرهنگی نتوانند به تعامل، گفتوگو و شناخت مشترک برسند و از طرف دیگر کوهستانیبودن افغانستان باعث ایجاد رقابت شدید میان ساکنان آن برای دستیابی و دسترسی به منابع و امکانات محدود کشور شده است.
جدال میان سنت و مدرنیته عامل و موضوع دیگری است که سهم بسزایی در استقرار و استمرار جنگ در دهههای اخیر در افغانستان داشته است که نمونههای بارز آن را در شکست طرحهای اصلاحی امانالله شاه (۱۹۱۹- ۱۹۲۹)، شکلگیری احزاب و گروههای جهادی در مقابله با جریانات چپ و دولت کمونیستی کابل (۱۹۷۸- ۱۹۹۲) و سلطه طالبان (۱۹۹۶- ۲۰۰۱) میتوان به وضوح مشاهده کرد. جدال سنت و مدرنیته در دولت پساطالبان نیز همچنان به صورت حلناشده باقی مانده است و هرازگاهی با جلوههایی بروز و ظهور میکند. البته از آنجا که دین عنصر لاینفک هویتی مردم افغانستان محسوب میشود، بدیهی است که با توجه به سایر شرایط اقلیمی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی افغانستان نتوان بهراحتی پاسخ مناسب و قانعکنندهای به مردم آن دیار درباره نحوه تعامل سنت و مدرنیته و اسلام و توسعه داد.
اگر بخواهیم از تمام آنچه تا کنون در باب داستان جنگ در افغانستان سخن به میان آمد، جمعبندی کنیم چنین میتوان گفت که افغانستان امروز با یک بحران هویت -به مفهوم کلان و با تمام ابعادش- و خودآگاهی مواجه است و هنوز که هنوز است نتوانسته از آن عبور کند. وجود دولت ضعیف یا دولت شکننده و طینکردن مسیر مناسب دولتسازی و ملتسازی در این کشور و بیثباتی و ناامنی و جنگ، همه در همین راستا قابل تحلیل و بررسی است.
سرگذشت و سرنوشت انسان با جنگ پیوندی ناگسستنی داشته و دارد. البته نه تا این حد منفی و کور که بگوییم «انسان، گرگ انسان است»، بلکه خلقت آدمی بهگونهای است که اگر «فطرت»ش که نشئتگرفته از بعد الهی و معنوی است و میل به کمال و سعادت دارد، جسم و «طبیعتش» مادی است و اقتضائات جهان ماده را دارد و طغیانگر و شرارتزا است.
جنگ علاوه بر اینکه یکی از نتایج طبیعت جسمانی انسان است؛ عوامل و عناصر دیگری مانند محیط و جغرافیا، سیاست و حکومت، ثروت و قدرت، مذهب و فرهنگ نیز بر آن تأثیر گذاشته و به آن شدت و حدت میبخشد.
داستان جنگ در افغانستان نیز داستان بازنمایی و بازیابی عناصر و عوامل یادشده است و تحلیل و بررسی آنها بهخوبی نشان میدهد که چگونه آب و خاک افغانستان با خون عجین شده و کماکان چشمههای خون در آن کشور جاری است.
افغانستان در طول تاریخ همواره قربانی جغرافیای منحصربهفردش بوده و هست، ژئوپلیتیک حساس این کشور بهگونهای است که بسیاری از آن با تعابیری مانند «کلید فتح یک قاره» (جیمز کینز)، «سقف جهان» (فهمی هویدی) و... یاد کردهاند، در دوره معاصر هم شاهد نقش موقعیت جغرافیایی افغانستان هستیم که چگونه در جریان «بازی بزرگ» قربانی نقشههای روس و انگلیس میشود. افغانستان امروز هم بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر توسط بازیگران جدید منطقهای و بینالمللی وارد «بازی بزرگ جدید» دیگری شد که همچنان این بازی ادامه دارد.
درباره نقش عوامل اجتماعی و سیاسی در پدیده «جنگ در افغانستان» باید گفت از زمانی که کشوری مستقل تحت عنوان «افغانستان» توسط احمدشاه ابدالی به وجود آمد (۱۷۴۷ م) تاکنون عوامل قومیت و نژاد، زبان و مذهب چاشنی مشترک تمام جنگها، نزاعها و درگیریها در تاریخ افغانستان معاصر بوده و همچنان هست.
سهچهارم افغانستان کوهستانی است، این کوههای سرسخت و بلند و درههای عمیق از یک طرف نقش حایل را در عدم ایجاد یک «شناخت مشترک جمعی» در افغانستان داشته است و منجر شده تا مردم ساکن در این کشور با تنوع زبانی، نژادی، مذهبی و فرهنگی نتوانند به تعامل، گفتوگو و شناخت مشترک برسند و از طرف دیگر کوهستانیبودن افغانستان باعث ایجاد رقابت شدید میان ساکنان آن برای دستیابی و دسترسی به منابع و امکانات محدود کشور شده است.
جدال میان سنت و مدرنیته عامل و موضوع دیگری است که سهم بسزایی در استقرار و استمرار جنگ در دهههای اخیر در افغانستان داشته است که نمونههای بارز آن را در شکست طرحهای اصلاحی امانالله شاه (۱۹۱۹- ۱۹۲۹)، شکلگیری احزاب و گروههای جهادی در مقابله با جریانات چپ و دولت کمونیستی کابل (۱۹۷۸- ۱۹۹۲) و سلطه طالبان (۱۹۹۶- ۲۰۰۱) میتوان به وضوح مشاهده کرد. جدال سنت و مدرنیته در دولت پساطالبان نیز همچنان به صورت حلناشده باقی مانده است و هرازگاهی با جلوههایی بروز و ظهور میکند. البته از آنجا که دین عنصر لاینفک هویتی مردم افغانستان محسوب میشود، بدیهی است که با توجه به سایر شرایط اقلیمی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی افغانستان نتوان بهراحتی پاسخ مناسب و قانعکنندهای به مردم آن دیار درباره نحوه تعامل سنت و مدرنیته و اسلام و توسعه داد.
اگر بخواهیم از تمام آنچه تا کنون در باب داستان جنگ در افغانستان سخن به میان آمد، جمعبندی کنیم چنین میتوان گفت که افغانستان امروز با یک بحران هویت -به مفهوم کلان و با تمام ابعادش- و خودآگاهی مواجه است و هنوز که هنوز است نتوانسته از آن عبور کند. وجود دولت ضعیف یا دولت شکننده و طینکردن مسیر مناسب دولتسازی و ملتسازی در این کشور و بیثباتی و ناامنی و جنگ، همه در همین راستا قابل تحلیل و بررسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.