تماشاي خارخار بروسلي
مهزاد الياسي
چطور ميتوان نمايشي بر پايه حرکات تاييچي و کونگفو با عصاره اشعار مولانا درباره بروسلياي ساخت که بروسلي نيست؟ درباره بوشهري حرف زد که هنگکنگ است و به شمال نگاه کرد، ولي رفت جنوب؟ چطور ميتوان نبودن، نشدن، نرفتن و نتوانستن را تبديل به حرکت کرد و ديالوگهايي نوشت براي اينکه شنيده نشوند، ولي حضور «هيچ» ملايمي را که سهراب از آن حرف ميزند، روي صحنه تئاتر به تماشاگر نشان داد؟ تئاتر «ابتدا وارد ميشود» که اينروزها در تماشاخانه ملک در حال اجراست، دائما در حال پرکردن فضاي بين خطوط حجمها، با بدن، کلام، موسيقي و حرکت است. براي همين مشتاق بودم با فريد يوسفي، کارگردان جوان اين نمايش، حرف بزنم که در مدت مصاحبه مدام راه ميرود و يک لحظه آرام و قرار ندارد: «يک روز با ميلاد مرادي داشتيم حرف ميزديم که من بهش گفتم: «تو چقدر شبيه بروسلياي پسر!» گفت: «آره، اتفاقا هميشه دوست داشتم يه مونولوگ اجرا کنم درباره اينکه من بروسليام». ايده اصلي تئاتر «ابتدا وارد ميشود» از همينجا شروع شد». ديالوگي هست ابتداي نمايش «ابتدا وارد ميشود» به اين مضمون: «با خودم ميگم زندگي يه چيزي هست. بشينيم صبرکنيم ببينيم چطوريه که يه کاريش کنيم يه چيزيتر بشه». اگر بهجاي کلمه زندگي در اين ديالوگ بگذاريم «تئاتر»، شيوه کارگرداني، نويسندگي و اجراي يوسفي تا حد مبهمي عيان ميشود. ازاينرو، حتي تکتک تمرينهاي گروه نمايش «درون» اجراي منحصربهفردي است که در لحظه و با حسوحال يگانه بازيگران و فضاي بين آنها خلق شده است. به عبارتي، اجرا ادامه جلسات تمرين گروهاست و ماهيت جداگانهاي ندارد. يوسفي ميگويد: «من بهعنوان کارگردان نظرم را اعمال نميکنم و حتي نظر بازيگرانم را نميپرسم؛ چون ما با هر کاري که در تمرين ميکنيم، داريم نظرمان را زندگي ميکنيم، ديگه چرا بگويیمش؟ نظردادن که هميشه با کلمات نيست. من از بازيگرها نميخواهم کاري انجام بدهند. من کاري ميکنم بازيگر خودش بخواهد کاري را انجام بدهد. بيشتر اوقات گروهم را از لحاظ جسمي با تمرينات بدني بسيار خسته ميکنم و گاهي درست در اوج خستگي، ناگهان دست بازيگرم حرکتي ميکند و متوجه ميشوم اين حرکت دقيقا همان چيزي است که براي اين نمايش لازم است انجام دهد. نقل قولي ميگويد: بازيگر خوب، بازيگري است که وقتي به ماه اشاره ميکند، تماشاگر به ماه نگاه کند نه دست او. من دنبال شکلگيري چنين اتفاقي در تئاتر هستم؛ اتفاقي که شايد لزوما خودم اصلا ايجادش نکرده باشم». فريد يوسفي به همکاري با اسامي دانهدرشت سينما و تئاتر براي بيشتر ديدهشدن علاقه چنداني ندارد؛ نکتهاي اميدوارکننده که دوست دارم آن را منتسب به نسل جوان اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70 بدانم. وقتي از او ميپرسم معيارهايش براي انتخاب بازيگران چيست، ميگويد: «من هيچوقت انتخاب نميکنم. براي انتخابکردن بايد «مني» يکپارچه وجود داشته باشد که ندارمش. هميشه به شوخي ميگويم: «دستم خورد» و اين نمايش اجرا شد؛ مثل هديهاي که روي زمين افتاده و کسي آن را برميدارد. به همين دليل تا مجبور نباشم، در روند توليد يک اثر دخالت مستقيم نميکنم؛ چون هميشه لازم نيست من يا بهطورکلي مؤلف براي چيزي تصميم بگيرد يا انتخاب کند. بيشتر مواقع اتفاقات در حال افتادن هستند و ما اگر متوجه شويم تنها آنها را برميداريم». سعي ميکنم اينبار سؤالم را با لغتنامه ذهن او بپرسم: «بسيار خب، رابطه بين تو و بازيگران چطور شکل ميگيرد»؟ ميگويد: «اين رابطه بايد رخ دهد و مانا باشد؛ مثل رقصي که بين دو نفر اتفاق ميافتد. تمام سعيام اين است که ارگانيک و طبيعي پيش برود و از سمت من يا بازيگر «قالب» نداشته باشد. بر اساس يک تصوير يا دورنما جلو ميروم، ولي هدفي ندارم. من فقط حسهايي دارم و چيزهايي مبهم ميدانم؛ مثل اينکه بازيگرم شبيه بروسلي است و دوست دارد مونولوگي درباره بروسليبودن در صحنه بگويد. اما براي شکلگيري شخصيت مدت زماني همه فيلمهاي سينمايي را که بروسلي بازي کرده، تماشا کردم که قسمتهايي از تئاتر، مثل رابطه پسرعموها از آن فيلمها ميآيد». فريد يوسفي آهنگساز حرفهاي هم هست و جايزه بهترين موسيقي جشنواره تئاتر فجر در بخش بينالملل را در کارنامهاش دارد؛ اما چندان علاقهمند به ساختن ملودي جديد براي تئاتر خودش نيست؛ چنانکه اينبار سراغ موسيقي دوره رمانتيک، نوکتورن 20 شوپن، رفته و اقتباس اولافور آرنالس از آن با نام Reminiscence. اما برداشت نهايي يوسفي از اين اقتباس، يک موسيقي کاملا جديد سبک راک است با همان موتيف اصلي آرپژ نوکتورن 20 شوپن. سازهاي صحنه ازجمله گيتار الکتريک، درامز، گيتارباس، پيانو و ويلن جملات مختلف موسيقي زنده را مينوازند؛ درحاليکه گاهي صداي تنفس بازيگران تبديل به نت اصلي ميشود؛ ترکيبي درخشان از شوپنِ راکشده و صداهاي صحنه که بهخوبي روي نور و حرکت مينشيند. يوسفي اصراري به شنيدهشدن ديالوگها ندارد. بازيگران نهتنها گاهي آهسته و بريدهبريده حرف ميزنند، بلکه صداي موسيقي روي بعضي از ديالوگهاي گفتهشده ميافتد و آن را کاملا نامفهوم ميکند: «خيليها فکر ميکنند دليلش يک خطاي تکنيکي است، ولی من اينطور ميبينم که ما در زندگي عادي هميشه همه ديالوگها را نميشنويم. چرا براي کاملا شنيدن و متوجهشدن اینهمه اصرار داريم؟ نفهميدن هم جزئي از زندگي است و به همان اندازه کامل و زيبا».
عرفان شرقي نمايشنامه «ابتدا وارد ميشود» با اشعار مولانا و تائوتهچينگدر متن به پيوند ميرسد و رشتههاي تقلاي بروسلي براي انسانکاملبودن با کشمکش دائمي منيت «من» و جدايي «ديگري» در تمامي اجزاي نمايش پخش ميشود. تسلط شگفتانگيز کارگردان به ادبيات کلاسيک ايران، اشعار فارسي را-به شکلي طبيعي- جزئي از روند آفرينش او کرده است: «همون زماني که مشغول نوشتن نمايشنامه بودم دوباره به اين شعر مولانا در ديوان شمس برخوردم که ميگه «عقل گويد شش جهت حدّست و بيرون راه نيست... عشق گويد راه هست و رفتهام من بارها» و ناگهان تصوير يک انسان در مرکز فضايي تهي به ذهنم اومد. وقتي ديدم به قول مولانا خارخار و مطالبه بروسلي در شش جهت اطرافش به موانعي برميخورد، فهميدم من بايد آدمهاي نمايشم را دقيقا همانجاها بچينم. به بقيه بازيگرها زنگ زدم و گفتم حاضريد نقش کتکخور بروسلي را بازي کنيد؟ که البته نمايش را ديدهاي و آنها کتکخور نيستند؛ اما من همه حقيقت را نگفتم. بعد هرکس را که جواب مثبت داد دعوت کردم. چون به نظرم کسي که با نقش کتکخور مشکلي نداشته باشد پتانسيلهاي بالايي دارد». بدن و حرکت در نمايش «ابتدا وارد ميشود» آنقدر مهم
است که گاهي کلمات، حيات و ادامه حيات خود را به آن ميسپارند. شخصيت بازيگران به جاي صفات و اسامي، با قدمهايشان معرفي ميشوند و حرکات رزمي در تمامي بافت نمايش تنيده شده است. با اين حال فريد يوسفي از بهکاربردن کلمات تئاتر فيزيکال يا بازيگري فرم به شدت پرهيز ميکند: «من متوجه نميشوم آدمها چطور ميتوانند اينقدر راحت کلمات را مصرف کنند. با گذشت زمان رنگ کلمات براي من بيشتر از دست ميرود و الکن ميشوم؛ نه به خاطر اينکه به کلمات تسلط ندارم بلکه چون اتفاقا کاملا کلمات را ميشناسم ميدانم که از جايي به بعد ابدا کافي نيستند. وقتي دائم تفسير ميکنيم و بيمحابا از کلمات و برچسبها استفاده ميکنيم فرصت زيست را از خودمان ميگيريم. ديدي که! عرفا هيچوقت به تو نميگن چي شده، ولي ميگن: «برو ببين چي شده»، يا مثلا شمس، کلي حرف ميزنه بعد ميگه: «من که حرفي نميزنم». گفتن بخشي از رازها تا جايي خوب است که سؤال ايجاد کند. سؤال به ذهن، اجازه سفرکردن ميدهد تا بتواند بقيهاش را پيدا کند. اون بقيه مياد تو بدن و به جاي کلمه، تبديل به حرکت ميشه؛ چون در نهايت ما با بدنمون زندگي ميکنيم اما اغلب، ذهنمون به نام خودش ميزنه اون
زيست رو». طنز نمايش «ابتدا وارد ميشود» رونوشتي غيرمنتظره از طنز فيلمهاي رزمي هنگکنگي و چيني است. بعد از مشاهده کشمكشهاي دروني بروسيلي ناگهان صداي خنده تماشاگران صحنه از تماشاي استادي که حتي بعد از مرگ هم دست از ارشاد شاگردان بر نميدارد، راهرفتن گولانه شاگردها پشت سر او و يقهپارهکردن براي مرگ (يا برگاش؟) بالا ميرود. يوسفي ميگويد: «ميخواستم آدمها در اينجا بخندند تا بتوانيم به مرحله بعد برويم. ما نياز داريم به همهچيز بخنديم تا بتوانيم در موردش حرف بزنيم. استاد رو بياريم پايين، بروسلي رو بياريم پايين. گاهي او را با ديالوگي مثل «واسه آموزش يه جفت مشت و لگد، تو سر و صورت رفيقات ميزني که چي بشه بروسلي؟» پايين ميکشيم و گاهي با طنز زرد. مثلا وقتي تو اجرا بروسلي/ميلاد لباس زرد معروفش رو ميپوشه از هميشه مسخرهتر ميشه. جايي ميبينيم که بقيه از نشستن ميلاد روي کاناپه جلوگيري ميکنند چون اگه اونجا بشينه به سرنوشت بروسلي دچار ميشه. در پايان اجرا، ميلاد يا بروسلي با لباسي درست مثل بقيه به صحنه ميآيد و به نظر ميرسد اين آغاز رستگاري است. حتي خود عنوان «ابتدا وارد ميشود» و همآهنگبودن آن با
اژدها وارد ميشود شوخياي بود که بعد مسئوليتش رو به عهده گرفتم».
متوجه ميشوم که در طول اجرا قسمت زيادي از نگاه من روي تنها بازيگر زن نمايش، سارا عابدي، ميافتد. هرگاه هست کاملا کافي است و وقتي نيست نبايد باشد. پنج شخصيت مرد در برابر وقار و آرامش او، آشفته و درهم برهم به نظر ميآيند. او نگران دمکردن چاي است؛ گويي ميداند چايخوردن دستهجمعي، آخرين بارقههاي يکپارچگي جهاني است که به زودي از هم خواهد گسست. فريد يوسفي اسم اين آشفتگي را ميگذارد «خشم بروسليانه»: «اصلا جرقههاي نوشتن اين نمايشنامه براي خود من از يک خشم بروسليانه شروع شد و انگار کل اين نمايش، ماجراي جمعشدن تعدادي مرد براي بروسليبازي است. اما مکاني که احتياج داريم اين بازي را در آن پهن کنيم، مثل زمين، بايد مفهومي زنانه ميبود. من فکر ميکنم زن محرک است؛ يعني ايجاد حرکت ميکند. زن درون بروسلي يا زناني که در زندگياش بودند و اصولا همه زنها ميتوانند در اين نمايش يک زن باشند. در تمرينها از جايي به بعد احساس کردم انگار به ما اجازه داده شده وارد خانه اين زن بشويم و تا جايي که ميتوانيم بروسليبازي کنيم تا تخليه شويم». در انتهاي اجرا، درست پيش از انفجار صداي موسيقي، ديالوگهاي بين بروسلي و وجدان
تمسخرگرش را ميشنويم: «دلم نميخواد گريه کنم، با اينکه گريه داره ميره ازم... حريف رو که ميبينم ميدونم خودمم... روبهروي اين حريف يه حريف ايستاده... جلوم خودمم... چرا نگاهم نميکنه؟... کيه اين؟...چيه؟... من از ضربهاي که بهم نميزني ميترسم... مبارزه يعني روبهرو... دشمنت اگه باشم مقابلتم... مقابل يعني به هم ميرسيم، از هم رد ميشيم، دوباره به هم ميرسيم... اگه باور داشته باشي زمين گرده...». انتهاي نمايش ابتدا وارد ميشود در حرکتي دوّار و به ابتداي خود بازميگردد؛ يعني جايي که مردان به آينههايي مشت ميزنند که آينه نيست و زن، درحاليکه قادر به کنترل خشم رهاشده درون فضاي خانهاش نيست، با بغضي لرزان ماجراي مرگ بروسلي را براي تماشاگري تعريف ميکند که صدايش را درست نميشنود.
سارا عبادي، بازيگر نمايش ابتدا وارد ميشود
ابتدا وارد ميشود؛ مثل سفرنامهاي از رؤياهاي مختلف است. از جايي شروع ميشود و از مکانهايي عبور ميکند؛ اما الزاما با تمامشدن زمان نمايش به پايان نميرسد. من تنها شخصيت زن نمايش هستم. راهرفتن نقش من در مقایسه با همه پسرها نظمي دارد که از مسئوليتم گرفته شده است. من مسئول فعلي خانهاي هستم که عدهاي میهمان دارد. حواس من به حفظ نظم خانه است تا لحظهاي که همه نظم و حرمت شکسته ميشود و من هم به آشفتگي میهمانهايم ميپيوندم.
مدتزمان نمايش با به کما رفتن بروسلي برابر است. انگار ما وارد خوابهاي پسري بوشهري ميشويم که رؤياي بروسليشدن دارد. در طول اين رؤيا با آدمهاي آشنا و ناآشنا همراه ميشويم و در لحظههايشان شريک ميشويم. خود من گاهي در طول اجرا، تماشاگر لحظهها ميشوم. اين اجرا براي منِ بازيگر هم بهمثابه شروع رؤياديدن است. انگار همه ما خواب هستيم و خواب صادقانهترين شکل از هستي ماست. براي اين اجرا، گروه ما بيش از شش ماه فرمهاي تايچي را تمرين کرد و مشغول مشاهده لحظهها و عميقترشدن در زمان بوديم. ما احساسات مختلف و متضاد را در کنار هم و با هم تمرين کرديم؛ درحاليکه بيشترين روياروييمان مواجهه با خود بود. گاهي وسط تمرين واقعا به خواب ميرفتيم که اين سفر دروني حتي در خواب واقعي هم براي ما ادامه داشت. در اجراي اصلي، نور و موسيقي احساس بودن در خواب را نشان ميدهد.
تمرينهاي فريد يوسفي امکان خلاقيت زيادي براي بازيگر فراهم ميکند. من تابهحال در سه اجراي فريد بازي کردهام. درنهايت هرچه ساخته ميشود، ريشه در خودت دارد. درواقع انگار فريد مسيري را نشان ميدهد و اين خود بازيگر است که تصميم ميگيرد مسير را چگونه طي کند. کارکردن با گروه «درون» تجربهاي شيرين و سخت است؛ شيرين از اين لحاظ که زمين بزرگي براي بازي در اختيار داري و سخت به خاطر اينکه در طول تمرينها (و حتي خارج از تمرين) تمام تمرکز و زندگي بازيگر معطوف به تمرينهاست.
+++
گفتوگو با ميلاد مرادي بازيگر نقش بروسلي
ميلاد مرادي تا الان کجا بوده و چه ميکرده؟ چه مدت کار تئاتر ميکردي؟
من یک جورهايي با کلاسهاي سمندريان از سال 86 وارد کار تئاتر شدم و از آن موقع تقريبا دائم در حال بازي در تئاتر بودم؛ اما اصولا برايم سخت است كه بتوانم درباره خودم و رزومه تئاترم صحبت کنم؛ چون شايد حتي اگر مثلا 70 سالم باشد، هم درنهايت بتوانم فقط به سه، چهارتا اجرایي که بازي کردم، بهعنوان کارهاي تئاترم اشاره کنم. نکته جالب نمايش «ابتدا وارد ميشود». بازي با مفهوم آمدن تو از بوشهر به تهران و رفتن بروسلي از هنگکنگ به آمريکاست. بله و جالب است بگويم که تهرانآمدن من از بوشهر به خاطر تئاتر بود. من در محلههاي جنگزده بوشهر بزرگ شدم. آن موقع عاشق بازيگري بودم؛ اما نميدانستم اصلا بايد چه کار کنم. اولين بار از يکي از دوستانم شنيدم که تئاتر هست و يادم هست از شنيدن اسم تئاتر خيلي تعجب کردم؛ يعني تا اين حد نميدانستم که براي بازيکردن ميتوانم به جاي سينما يا تلويزيون در تئاتر بازي کنم. از همان بوشهر از تئاتر شروع کردم؛ اما ديگر در آن ماندم؛ چون ديدم همه چيزي که به دنبالش هستم، در تئاتر هست.
چطور شد که به فريد يوسفي و گروه «درون» پيوستي؟
فريد در تئاتر نيمروز اسکاتلند که من بازيگرش بودم آهنگساز بود و آشنايي ما از آنجا شروع شد. بعد از آن تئاتر، فريد شروع به ساختن کار «اينها همه خوبن» کرد که از سگ ولگرد و آبجيخانوم صادق هدايت اقتباس شده بود. من از همان موقع تقريبا در همه کارهاي فريد بازي کردم.
نکته خيلي جالب درباره گروه درون، تمرينات اجراست. درباره اين تمرينات صحبت کن.
شيوه تمرين فريد خاص خود اوست. من آن موقع داشتم براي فيلمي مستند روي یکسری کهنالگو کار ميکردم و همين به يادم آورد که چقدر آدمها هميشه به من ميگفتند شبيه به بروسلي هستم. يک روز با فريد دراينباره صحبت کردم و استارت کار از مونولوگ من درباره بروسلي بودن خورده شد. تمرينات ما دو نفره شروع شد که در واقع بيشتر مراقبه بود. ساعت يک و دو بعدازظهر شروع به مراقبه ميکرديم و در مدت چند ماه تقريبا به يک همزيستي رسيده بوديم؛ چون مدام در حال حرفزدن دراينباره بوديم و گاهي حرفهاي ما در سکوت ادامه پيدا ميکرد. در اين جلسات، براي ساختهشدن لايههاي ميلاد/بروسلي تمام خاطراتي را که از گذشته به ياد ميآوردم، برونريزي کردم. اين خاطرات تبديل به سؤال ميشدند که الان حتي گاهي در متن اصلي هم آمدهاند. مثل اينکه ميلاد تو هم ميميري؟ يا چند سالت بود که اولين بار بهت گفتند بروسلي؟ ديويد ممت جملهاي دارد که ميگويد هر اتفاقي حين تمرين براي گروه تئاتر بيفتد، به خاطر متن تئاتري است که اعضا در حال تمرين آن هستند. براي ما اينطور بود که ما زندگيمون رو تبديل به متن ميکرديم.
آمادگي بدني تو در اين اجرا به نظرم خيلي حرفهاي آمد. يعني مثلا تو بروسلياي نبودي که شکمت در صحنه از خودت جلو بزنه و دوگانه ميلاد/بروسلي براي تماشاگر کاملا باورپذير بود.
ببين تئاتر يک سبک زندگي است. بازيگري لايفاستايل است. براي من بازيگر کسي است که با تماميت خودش روي صحنه باشد. اگر در متن نمايشنامه دقت کنيد، فقط خودم به خودم ميگويم بروسلي. بقيه هروقت من را مخاطب قرار ميدهند، ميگويند ميلاد. اولين شاخص بروسلي اين است که کونگفوکار است؛ يک قهرمان هنرهاي رزمي، يک مبارز. بدن بروسلي و فيزيک او خيلي مهم است. روندي که براي خودم داشتم نزديککردن فيزيک خودم به بورسلي بود. ورزش کردن زياد و سبک زندگياي که متناسب با آن کاملا عوض شد. وقتي مثلا رژيم متناسب ميگيري، خواهناخواه اتفاقاتي در خلقوخوي تو ميافتد و بدنت شروع به نشاندادن واکنشهايي ميکند که خودش ميشود مکاشفه. اصولا فکر ميکنم تمرين چيزي نيست جز مراقبه و مکاشفه. در زمان تمرينها، ما همه مولانا ميخوانديم و خود من خيلي به مولانا و خيام علاقهمند شده بودم و شروع به زدن تنبور کردم. کشف و شهود همزمان اتفاق ميافتاد.
چطور ميتوان نمايشي بر پايه حرکات تاييچي و کونگفو با عصاره اشعار مولانا درباره بروسلياي ساخت که بروسلي نيست؟ درباره بوشهري حرف زد که هنگکنگ است و به شمال نگاه کرد، ولي رفت جنوب؟ چطور ميتوان نبودن، نشدن، نرفتن و نتوانستن را تبديل به حرکت کرد و ديالوگهايي نوشت براي اينکه شنيده نشوند، ولي حضور «هيچ» ملايمي را که سهراب از آن حرف ميزند، روي صحنه تئاتر به تماشاگر نشان داد؟ تئاتر «ابتدا وارد ميشود» که اينروزها در تماشاخانه ملک در حال اجراست، دائما در حال پرکردن فضاي بين خطوط حجمها، با بدن، کلام، موسيقي و حرکت است. براي همين مشتاق بودم با فريد يوسفي، کارگردان جوان اين نمايش، حرف بزنم که در مدت مصاحبه مدام راه ميرود و يک لحظه آرام و قرار ندارد: «يک روز با ميلاد مرادي داشتيم حرف ميزديم که من بهش گفتم: «تو چقدر شبيه بروسلياي پسر!» گفت: «آره، اتفاقا هميشه دوست داشتم يه مونولوگ اجرا کنم درباره اينکه من بروسليام». ايده اصلي تئاتر «ابتدا وارد ميشود» از همينجا شروع شد». ديالوگي هست ابتداي نمايش «ابتدا وارد ميشود» به اين مضمون: «با خودم ميگم زندگي يه چيزي هست. بشينيم صبرکنيم ببينيم چطوريه که يه کاريش کنيم يه چيزيتر بشه». اگر بهجاي کلمه زندگي در اين ديالوگ بگذاريم «تئاتر»، شيوه کارگرداني، نويسندگي و اجراي يوسفي تا حد مبهمي عيان ميشود. ازاينرو، حتي تکتک تمرينهاي گروه نمايش «درون» اجراي منحصربهفردي است که در لحظه و با حسوحال يگانه بازيگران و فضاي بين آنها خلق شده است. به عبارتي، اجرا ادامه جلسات تمرين گروهاست و ماهيت جداگانهاي ندارد. يوسفي ميگويد: «من بهعنوان کارگردان نظرم را اعمال نميکنم و حتي نظر بازيگرانم را نميپرسم؛ چون ما با هر کاري که در تمرين ميکنيم، داريم نظرمان را زندگي ميکنيم، ديگه چرا بگويیمش؟ نظردادن که هميشه با کلمات نيست. من از بازيگرها نميخواهم کاري انجام بدهند. من کاري ميکنم بازيگر خودش بخواهد کاري را انجام بدهد. بيشتر اوقات گروهم را از لحاظ جسمي با تمرينات بدني بسيار خسته ميکنم و گاهي درست در اوج خستگي، ناگهان دست بازيگرم حرکتي ميکند و متوجه ميشوم اين حرکت دقيقا همان چيزي است که براي اين نمايش لازم است انجام دهد. نقل قولي ميگويد: بازيگر خوب، بازيگري است که وقتي به ماه اشاره ميکند، تماشاگر به ماه نگاه کند نه دست او. من دنبال شکلگيري چنين اتفاقي در تئاتر هستم؛ اتفاقي که شايد لزوما خودم اصلا ايجادش نکرده باشم». فريد يوسفي به همکاري با اسامي دانهدرشت سينما و تئاتر براي بيشتر ديدهشدن علاقه چنداني ندارد؛ نکتهاي اميدوارکننده که دوست دارم آن را منتسب به نسل جوان اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70 بدانم. وقتي از او ميپرسم معيارهايش براي انتخاب بازيگران چيست، ميگويد: «من هيچوقت انتخاب نميکنم. براي انتخابکردن بايد «مني» يکپارچه وجود داشته باشد که ندارمش. هميشه به شوخي ميگويم: «دستم خورد» و اين نمايش اجرا شد؛ مثل هديهاي که روي زمين افتاده و کسي آن را برميدارد. به همين دليل تا مجبور نباشم، در روند توليد يک اثر دخالت مستقيم نميکنم؛ چون هميشه لازم نيست من يا بهطورکلي مؤلف براي چيزي تصميم بگيرد يا انتخاب کند. بيشتر مواقع اتفاقات در حال افتادن هستند و ما اگر متوجه شويم تنها آنها را برميداريم». سعي ميکنم اينبار سؤالم را با لغتنامه ذهن او بپرسم: «بسيار خب، رابطه بين تو و بازيگران چطور شکل ميگيرد»؟ ميگويد: «اين رابطه بايد رخ دهد و مانا باشد؛ مثل رقصي که بين دو نفر اتفاق ميافتد. تمام سعيام اين است که ارگانيک و طبيعي پيش برود و از سمت من يا بازيگر «قالب» نداشته باشد. بر اساس يک تصوير يا دورنما جلو ميروم، ولي هدفي ندارم. من فقط حسهايي دارم و چيزهايي مبهم ميدانم؛ مثل اينکه بازيگرم شبيه بروسلي است و دوست دارد مونولوگي درباره بروسليبودن در صحنه بگويد. اما براي شکلگيري شخصيت مدت زماني همه فيلمهاي سينمايي را که بروسلي بازي کرده، تماشا کردم که قسمتهايي از تئاتر، مثل رابطه پسرعموها از آن فيلمها ميآيد». فريد يوسفي آهنگساز حرفهاي هم هست و جايزه بهترين موسيقي جشنواره تئاتر فجر در بخش بينالملل را در کارنامهاش دارد؛ اما چندان علاقهمند به ساختن ملودي جديد براي تئاتر خودش نيست؛ چنانکه اينبار سراغ موسيقي دوره رمانتيک، نوکتورن 20 شوپن، رفته و اقتباس اولافور آرنالس از آن با نام Reminiscence. اما برداشت نهايي يوسفي از اين اقتباس، يک موسيقي کاملا جديد سبک راک است با همان موتيف اصلي آرپژ نوکتورن 20 شوپن. سازهاي صحنه ازجمله گيتار الکتريک، درامز، گيتارباس، پيانو و ويلن جملات مختلف موسيقي زنده را مينوازند؛ درحاليکه گاهي صداي تنفس بازيگران تبديل به نت اصلي ميشود؛ ترکيبي درخشان از شوپنِ راکشده و صداهاي صحنه که بهخوبي روي نور و حرکت مينشيند. يوسفي اصراري به شنيدهشدن ديالوگها ندارد. بازيگران نهتنها گاهي آهسته و بريدهبريده حرف ميزنند، بلکه صداي موسيقي روي بعضي از ديالوگهاي گفتهشده ميافتد و آن را کاملا نامفهوم ميکند: «خيليها فکر ميکنند دليلش يک خطاي تکنيکي است، ولی من اينطور ميبينم که ما در زندگي عادي هميشه همه ديالوگها را نميشنويم. چرا براي کاملا شنيدن و متوجهشدن اینهمه اصرار داريم؟ نفهميدن هم جزئي از زندگي است و به همان اندازه کامل و زيبا».
عرفان شرقي نمايشنامه «ابتدا وارد ميشود» با اشعار مولانا و تائوتهچينگدر متن به پيوند ميرسد و رشتههاي تقلاي بروسلي براي انسانکاملبودن با کشمکش دائمي منيت «من» و جدايي «ديگري» در تمامي اجزاي نمايش پخش ميشود. تسلط شگفتانگيز کارگردان به ادبيات کلاسيک ايران، اشعار فارسي را-به شکلي طبيعي- جزئي از روند آفرينش او کرده است: «همون زماني که مشغول نوشتن نمايشنامه بودم دوباره به اين شعر مولانا در ديوان شمس برخوردم که ميگه «عقل گويد شش جهت حدّست و بيرون راه نيست... عشق گويد راه هست و رفتهام من بارها» و ناگهان تصوير يک انسان در مرکز فضايي تهي به ذهنم اومد. وقتي ديدم به قول مولانا خارخار و مطالبه بروسلي در شش جهت اطرافش به موانعي برميخورد، فهميدم من بايد آدمهاي نمايشم را دقيقا همانجاها بچينم. به بقيه بازيگرها زنگ زدم و گفتم حاضريد نقش کتکخور بروسلي را بازي کنيد؟ که البته نمايش را ديدهاي و آنها کتکخور نيستند؛ اما من همه حقيقت را نگفتم. بعد هرکس را که جواب مثبت داد دعوت کردم. چون به نظرم کسي که با نقش کتکخور مشکلي نداشته باشد پتانسيلهاي بالايي دارد». بدن و حرکت در نمايش «ابتدا وارد ميشود» آنقدر مهم
است که گاهي کلمات، حيات و ادامه حيات خود را به آن ميسپارند. شخصيت بازيگران به جاي صفات و اسامي، با قدمهايشان معرفي ميشوند و حرکات رزمي در تمامي بافت نمايش تنيده شده است. با اين حال فريد يوسفي از بهکاربردن کلمات تئاتر فيزيکال يا بازيگري فرم به شدت پرهيز ميکند: «من متوجه نميشوم آدمها چطور ميتوانند اينقدر راحت کلمات را مصرف کنند. با گذشت زمان رنگ کلمات براي من بيشتر از دست ميرود و الکن ميشوم؛ نه به خاطر اينکه به کلمات تسلط ندارم بلکه چون اتفاقا کاملا کلمات را ميشناسم ميدانم که از جايي به بعد ابدا کافي نيستند. وقتي دائم تفسير ميکنيم و بيمحابا از کلمات و برچسبها استفاده ميکنيم فرصت زيست را از خودمان ميگيريم. ديدي که! عرفا هيچوقت به تو نميگن چي شده، ولي ميگن: «برو ببين چي شده»، يا مثلا شمس، کلي حرف ميزنه بعد ميگه: «من که حرفي نميزنم». گفتن بخشي از رازها تا جايي خوب است که سؤال ايجاد کند. سؤال به ذهن، اجازه سفرکردن ميدهد تا بتواند بقيهاش را پيدا کند. اون بقيه مياد تو بدن و به جاي کلمه، تبديل به حرکت ميشه؛ چون در نهايت ما با بدنمون زندگي ميکنيم اما اغلب، ذهنمون به نام خودش ميزنه اون
زيست رو». طنز نمايش «ابتدا وارد ميشود» رونوشتي غيرمنتظره از طنز فيلمهاي رزمي هنگکنگي و چيني است. بعد از مشاهده کشمكشهاي دروني بروسيلي ناگهان صداي خنده تماشاگران صحنه از تماشاي استادي که حتي بعد از مرگ هم دست از ارشاد شاگردان بر نميدارد، راهرفتن گولانه شاگردها پشت سر او و يقهپارهکردن براي مرگ (يا برگاش؟) بالا ميرود. يوسفي ميگويد: «ميخواستم آدمها در اينجا بخندند تا بتوانيم به مرحله بعد برويم. ما نياز داريم به همهچيز بخنديم تا بتوانيم در موردش حرف بزنيم. استاد رو بياريم پايين، بروسلي رو بياريم پايين. گاهي او را با ديالوگي مثل «واسه آموزش يه جفت مشت و لگد، تو سر و صورت رفيقات ميزني که چي بشه بروسلي؟» پايين ميکشيم و گاهي با طنز زرد. مثلا وقتي تو اجرا بروسلي/ميلاد لباس زرد معروفش رو ميپوشه از هميشه مسخرهتر ميشه. جايي ميبينيم که بقيه از نشستن ميلاد روي کاناپه جلوگيري ميکنند چون اگه اونجا بشينه به سرنوشت بروسلي دچار ميشه. در پايان اجرا، ميلاد يا بروسلي با لباسي درست مثل بقيه به صحنه ميآيد و به نظر ميرسد اين آغاز رستگاري است. حتي خود عنوان «ابتدا وارد ميشود» و همآهنگبودن آن با
اژدها وارد ميشود شوخياي بود که بعد مسئوليتش رو به عهده گرفتم».
متوجه ميشوم که در طول اجرا قسمت زيادي از نگاه من روي تنها بازيگر زن نمايش، سارا عابدي، ميافتد. هرگاه هست کاملا کافي است و وقتي نيست نبايد باشد. پنج شخصيت مرد در برابر وقار و آرامش او، آشفته و درهم برهم به نظر ميآيند. او نگران دمکردن چاي است؛ گويي ميداند چايخوردن دستهجمعي، آخرين بارقههاي يکپارچگي جهاني است که به زودي از هم خواهد گسست. فريد يوسفي اسم اين آشفتگي را ميگذارد «خشم بروسليانه»: «اصلا جرقههاي نوشتن اين نمايشنامه براي خود من از يک خشم بروسليانه شروع شد و انگار کل اين نمايش، ماجراي جمعشدن تعدادي مرد براي بروسليبازي است. اما مکاني که احتياج داريم اين بازي را در آن پهن کنيم، مثل زمين، بايد مفهومي زنانه ميبود. من فکر ميکنم زن محرک است؛ يعني ايجاد حرکت ميکند. زن درون بروسلي يا زناني که در زندگياش بودند و اصولا همه زنها ميتوانند در اين نمايش يک زن باشند. در تمرينها از جايي به بعد احساس کردم انگار به ما اجازه داده شده وارد خانه اين زن بشويم و تا جايي که ميتوانيم بروسليبازي کنيم تا تخليه شويم». در انتهاي اجرا، درست پيش از انفجار صداي موسيقي، ديالوگهاي بين بروسلي و وجدان
تمسخرگرش را ميشنويم: «دلم نميخواد گريه کنم، با اينکه گريه داره ميره ازم... حريف رو که ميبينم ميدونم خودمم... روبهروي اين حريف يه حريف ايستاده... جلوم خودمم... چرا نگاهم نميکنه؟... کيه اين؟...چيه؟... من از ضربهاي که بهم نميزني ميترسم... مبارزه يعني روبهرو... دشمنت اگه باشم مقابلتم... مقابل يعني به هم ميرسيم، از هم رد ميشيم، دوباره به هم ميرسيم... اگه باور داشته باشي زمين گرده...». انتهاي نمايش ابتدا وارد ميشود در حرکتي دوّار و به ابتداي خود بازميگردد؛ يعني جايي که مردان به آينههايي مشت ميزنند که آينه نيست و زن، درحاليکه قادر به کنترل خشم رهاشده درون فضاي خانهاش نيست، با بغضي لرزان ماجراي مرگ بروسلي را براي تماشاگري تعريف ميکند که صدايش را درست نميشنود.
سارا عبادي، بازيگر نمايش ابتدا وارد ميشود
ابتدا وارد ميشود؛ مثل سفرنامهاي از رؤياهاي مختلف است. از جايي شروع ميشود و از مکانهايي عبور ميکند؛ اما الزاما با تمامشدن زمان نمايش به پايان نميرسد. من تنها شخصيت زن نمايش هستم. راهرفتن نقش من در مقایسه با همه پسرها نظمي دارد که از مسئوليتم گرفته شده است. من مسئول فعلي خانهاي هستم که عدهاي میهمان دارد. حواس من به حفظ نظم خانه است تا لحظهاي که همه نظم و حرمت شکسته ميشود و من هم به آشفتگي میهمانهايم ميپيوندم.
مدتزمان نمايش با به کما رفتن بروسلي برابر است. انگار ما وارد خوابهاي پسري بوشهري ميشويم که رؤياي بروسليشدن دارد. در طول اين رؤيا با آدمهاي آشنا و ناآشنا همراه ميشويم و در لحظههايشان شريک ميشويم. خود من گاهي در طول اجرا، تماشاگر لحظهها ميشوم. اين اجرا براي منِ بازيگر هم بهمثابه شروع رؤياديدن است. انگار همه ما خواب هستيم و خواب صادقانهترين شکل از هستي ماست. براي اين اجرا، گروه ما بيش از شش ماه فرمهاي تايچي را تمرين کرد و مشغول مشاهده لحظهها و عميقترشدن در زمان بوديم. ما احساسات مختلف و متضاد را در کنار هم و با هم تمرين کرديم؛ درحاليکه بيشترين روياروييمان مواجهه با خود بود. گاهي وسط تمرين واقعا به خواب ميرفتيم که اين سفر دروني حتي در خواب واقعي هم براي ما ادامه داشت. در اجراي اصلي، نور و موسيقي احساس بودن در خواب را نشان ميدهد.
تمرينهاي فريد يوسفي امکان خلاقيت زيادي براي بازيگر فراهم ميکند. من تابهحال در سه اجراي فريد بازي کردهام. درنهايت هرچه ساخته ميشود، ريشه در خودت دارد. درواقع انگار فريد مسيري را نشان ميدهد و اين خود بازيگر است که تصميم ميگيرد مسير را چگونه طي کند. کارکردن با گروه «درون» تجربهاي شيرين و سخت است؛ شيرين از اين لحاظ که زمين بزرگي براي بازي در اختيار داري و سخت به خاطر اينکه در طول تمرينها (و حتي خارج از تمرين) تمام تمرکز و زندگي بازيگر معطوف به تمرينهاست.
+++
گفتوگو با ميلاد مرادي بازيگر نقش بروسلي
ميلاد مرادي تا الان کجا بوده و چه ميکرده؟ چه مدت کار تئاتر ميکردي؟
من یک جورهايي با کلاسهاي سمندريان از سال 86 وارد کار تئاتر شدم و از آن موقع تقريبا دائم در حال بازي در تئاتر بودم؛ اما اصولا برايم سخت است كه بتوانم درباره خودم و رزومه تئاترم صحبت کنم؛ چون شايد حتي اگر مثلا 70 سالم باشد، هم درنهايت بتوانم فقط به سه، چهارتا اجرایي که بازي کردم، بهعنوان کارهاي تئاترم اشاره کنم. نکته جالب نمايش «ابتدا وارد ميشود». بازي با مفهوم آمدن تو از بوشهر به تهران و رفتن بروسلي از هنگکنگ به آمريکاست. بله و جالب است بگويم که تهرانآمدن من از بوشهر به خاطر تئاتر بود. من در محلههاي جنگزده بوشهر بزرگ شدم. آن موقع عاشق بازيگري بودم؛ اما نميدانستم اصلا بايد چه کار کنم. اولين بار از يکي از دوستانم شنيدم که تئاتر هست و يادم هست از شنيدن اسم تئاتر خيلي تعجب کردم؛ يعني تا اين حد نميدانستم که براي بازيکردن ميتوانم به جاي سينما يا تلويزيون در تئاتر بازي کنم. از همان بوشهر از تئاتر شروع کردم؛ اما ديگر در آن ماندم؛ چون ديدم همه چيزي که به دنبالش هستم، در تئاتر هست.
چطور شد که به فريد يوسفي و گروه «درون» پيوستي؟
فريد در تئاتر نيمروز اسکاتلند که من بازيگرش بودم آهنگساز بود و آشنايي ما از آنجا شروع شد. بعد از آن تئاتر، فريد شروع به ساختن کار «اينها همه خوبن» کرد که از سگ ولگرد و آبجيخانوم صادق هدايت اقتباس شده بود. من از همان موقع تقريبا در همه کارهاي فريد بازي کردم.
نکته خيلي جالب درباره گروه درون، تمرينات اجراست. درباره اين تمرينات صحبت کن.
شيوه تمرين فريد خاص خود اوست. من آن موقع داشتم براي فيلمي مستند روي یکسری کهنالگو کار ميکردم و همين به يادم آورد که چقدر آدمها هميشه به من ميگفتند شبيه به بروسلي هستم. يک روز با فريد دراينباره صحبت کردم و استارت کار از مونولوگ من درباره بروسلي بودن خورده شد. تمرينات ما دو نفره شروع شد که در واقع بيشتر مراقبه بود. ساعت يک و دو بعدازظهر شروع به مراقبه ميکرديم و در مدت چند ماه تقريبا به يک همزيستي رسيده بوديم؛ چون مدام در حال حرفزدن دراينباره بوديم و گاهي حرفهاي ما در سکوت ادامه پيدا ميکرد. در اين جلسات، براي ساختهشدن لايههاي ميلاد/بروسلي تمام خاطراتي را که از گذشته به ياد ميآوردم، برونريزي کردم. اين خاطرات تبديل به سؤال ميشدند که الان حتي گاهي در متن اصلي هم آمدهاند. مثل اينکه ميلاد تو هم ميميري؟ يا چند سالت بود که اولين بار بهت گفتند بروسلي؟ ديويد ممت جملهاي دارد که ميگويد هر اتفاقي حين تمرين براي گروه تئاتر بيفتد، به خاطر متن تئاتري است که اعضا در حال تمرين آن هستند. براي ما اينطور بود که ما زندگيمون رو تبديل به متن ميکرديم.
آمادگي بدني تو در اين اجرا به نظرم خيلي حرفهاي آمد. يعني مثلا تو بروسلياي نبودي که شکمت در صحنه از خودت جلو بزنه و دوگانه ميلاد/بروسلي براي تماشاگر کاملا باورپذير بود.
ببين تئاتر يک سبک زندگي است. بازيگري لايفاستايل است. براي من بازيگر کسي است که با تماميت خودش روي صحنه باشد. اگر در متن نمايشنامه دقت کنيد، فقط خودم به خودم ميگويم بروسلي. بقيه هروقت من را مخاطب قرار ميدهند، ميگويند ميلاد. اولين شاخص بروسلي اين است که کونگفوکار است؛ يک قهرمان هنرهاي رزمي، يک مبارز. بدن بروسلي و فيزيک او خيلي مهم است. روندي که براي خودم داشتم نزديککردن فيزيک خودم به بورسلي بود. ورزش کردن زياد و سبک زندگياي که متناسب با آن کاملا عوض شد. وقتي مثلا رژيم متناسب ميگيري، خواهناخواه اتفاقاتي در خلقوخوي تو ميافتد و بدنت شروع به نشاندادن واکنشهايي ميکند که خودش ميشود مکاشفه. اصولا فکر ميکنم تمرين چيزي نيست جز مراقبه و مکاشفه. در زمان تمرينها، ما همه مولانا ميخوانديم و خود من خيلي به مولانا و خيام علاقهمند شده بودم و شروع به زدن تنبور کردم. کشف و شهود همزمان اتفاق ميافتاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.