راز محبوبيت يک فرمانده
مهدي ملکمحمد. روانشناس
روانشناسان شخصيت هشدار ميدهند که شخصيت آدمي بسيار پيچيده است و براي شناخت آن حتما بايد ابزارهاي متعددي مانند آزمونهاي شخصيت، مصاحبههاي باليني و مشاهده علمي داشت تا شايد بتوان اندکي از شخصيت پيچيده هر آدمي را شناخت. اين هشدار را بايد جديتر گرفت. وقتي ميخواهي درباره شخصيتي مانند سردار شهيد قاسم سليماني نظر علمي بدهي باید رازورمز او را بشناسي، چراکه او شخصيتي کمحرف و در سايه بود و اطلاعات چنداني از رفتارها و گفتارهايش در دست نيست تا از آن طريق بتوان شخصيتش را شناخت. اما روانشناسان شخصيت نيز ميدانند که آدمي کنجکاو است و اين کنجکاوي گاه در مورد شخصيتهاي در سايه و ناشناخته بيشتر ميشود، به همين دليل برخي از روانشناسان شخصيت بيان کردهاند در صورتي که با فقدان يا کمبود اطلاعات باليني (نتايج آزمونها يا مصاحبههاي باليني) مواجه شدهايم، ميتوان از منابع ديگر اطلاعاتي نظير رصد رفتارها و گفتارهاي فرد و خاطرات نزديکانش به ويژگيهاي شخصيت او پي برد. حال، سؤال ديگري که مطرح ميشود اين است که اين ويژگيهاي شخصيتي چه هستند؟ روانشناسان شخصيت هر يک از منظري به اين سؤال پاسخ دادهاند. شايد بتوان گفت مهمترين و کاملترين پاسخ را ميتوان در مدل پنج عامل بزرگ شخصيت که دو روانشناس به نامهاي «پل کاستا» و «رابرت مککري» طراحي کردهاند، يافت. اين پنج عامل بزرگ و تعيينکننده شخصيت آدمي عبارتند از: «روانرنجوري (N)، برونگرايي (E)، گشودهبودن به تجربههاي جديد (O)، توافقپذيري (A) و وجدانيبودن (C)». حال با توجه به منابع اطلاعاتي موجود ميتوان شخصيت سردار قاسم سليماني را در اين پنج عامل بررسي کرد.
در عامل روانرنجوري، شش ويژگي بررسي ميشود: اضطراب، خشم، افسردگي، شرم، تکانشگري و آسيبپذيري در برابر استرس. تصاوير و فيلمهاي منتشرشده از فرمانده سپاه قدس ايران، گواه قطعي است بر اينکه سطح اضطراب و افسردگي و آسيبپذيرياش در برابر استرس در سطح بسيار پايينی قرار دارد. لبخندهاي هميشگي او و آرامش نهفته در رفتار و گفتارش نشانمان ميدهد اين فرمانده محبوب ايراني در وضعيتهاي نظامي پرالتهابي که سالها تجربه کرده، تحت کنترل پنج ويژگي اضطراب، خشم، افسردگي، شرم و تکانشگري قرار نميگيرد و نيز، استرسهاي طبيعي وظايف خطير او نتوانستهاند او را از ميدان بهدر کنند. اظهارات ژنرال بازنشسته ارتش آمريکا، استنلي مککريستال، اين موضوع را به خوبي روشن ميکند: «او (سليماني) کارهايش را با آرامش و اثربخشي فوقالعاده انجام ميدهد».
يا در روايتي ديگر، ناظم دباغ، نماينده حکومت اقليم کردستان در ايران ميگويد: «آرامش ايشان (سليماني) را فقط بايد در جلسات ببينيد. او به شکلي باورنکردني آرام است. نميدانم چطور بيشتر توضيح بدهم». در بررسي عامل برونگرايي ميتوان با اتکا به حضور اندک سردار سليماني در رسانهها و علاقه او به بودن در سايه حدس زد که درونگرايياش بر برونگرايي غالب است.
به دليل همين سطح بالاي درونگرايي است که چند رسانه خارجي عنوان «ژنرال نخبه و مرموز ايراني» را به او دادهاند. به گواه دوستان و نزديکانش، سردار سليماني در تمامي جلسات، مختصر و مفيد سخن ميگفت و ميل برونگرايان به پرحرفي و رفتارهاي نمايشي پرهياهو در او ديده نميشد.
ناظم دباغ دراينباره ميگويد: «او حرفوحديثش را طول نميدهد. حرفزدنش سريع، مختصر و مفيد است». البته درونگرايي بالاي فرمانده محبوب ايراني ماهيتي متناقض دارد؛ فرمانده سپاه قدس ايران با وجود نقش فعالي که ايفا ميکرد، بسيار کم در رسانهها حضور داشت. حضور چندسال اخير او در رسانهها نيز به نظر نميرسد به ميل خود باشد و از سر ضرورت بود. قرارنگرفتن در کانون توجه، آن هم از سوي شخصيتي مانند سردار قاسم سليماني که حضوري فعال و مهم در عرصه عراق و مبارزه با داعش داشته و نامش بارها توسط مقامات سياسي غربي و رسانهها برده شده، شخصيتي رازگونه به او داده است که گاه روايتهايي که درستي و نادرستياش را نميتوان اثبات کرد بر سر دهانها ميافتاد و او که از قرارگرفتن در کانون توجه دوري ميکرد، توجهي دوچندان و گاه صدچندان ميديد. «دکستر فيلکينز»، نويسنده مجله آمريکايي نيويورکر، در گزارش بيش از ۱۰ هزار کلمهاياش در معرفي اين فرمانده ايراني، به او لقب «فرمانده سايهها»(Shadow Commander) يا «فرمانده پنهان» را داد.
در بررسي عامل گشودگي به تجربههاي جديد و با نظر به شواهد و اطلاعات موجود از فعاليتهاي سردار قاسم سليماني ميتوان دريافت اين فرمانده سپاه قدس در سطح بالاي اين عامل قرار دارد، چراکه انتخاب فرماندهي نيرويي که در زمينهاي ناشناخته با دشمنان ميجنگد، مهمترين گواه براي اين مدعاست. ژنرال مککريستال در اين زمينه ميگويد:
در محيطهاي مختلفي عمليات داشته که هيچ ژنرال آمريکايي با هر ميزان آزادي عملي، نداشته است. کاستا و مک کري، شش ويژگي اعتماد، صراحت، نوعدوستي، همراهي، تواضع و دلرحمي را جزء عامل توافقپذيري برشمردهاند. با بررسي رفتار و گفتار سردار ايراني و نيز اظهارات افرادي که او را به خوبي ميشناسند، ميتوان نتيجه گرفت که حاج قاسم سليماني در عامل توافقپذيري سطح بالايي را از خود نشان ميدهد که البته در نظرگاه اول شايد براي يک فرمانده عاليرتبه نظامي بعيد به نظر برسد. فرماندهان نظامي غالبا خودرأي و مستبدند و هيچ اعتقادي به مشورت و مذاکره ندارند. اما اين موارد در رفتارها و گفتارهاي قاسم سليماني مشاهده نميشود.خاطره سيفالله شمسالدينيمقدم از رزمندگان غواص لشکر 41 ثارالله استان کرمان نيز روايتگر سطح بالاي توافقپذيري سردار سليماني است:در نهر بلامه مشغول تمرين آبي بوديم. حسينيهاي بود که بچهها براي اقامه نماز و خواندن ادعيه و عبادات آنجا حاضر ميشدند. «سعيد» يکي از همرزمان شهيد حمدالله شمسالديني هميشه گوشهاي معين از نمازخانه مشغول قرائت قرآن و دعا ميشد. يک روز، قبل از اينکه در حسينيه حاضر شود حاج قاسم جاي او نشسته و
سرش روي کتاب دعا خم بود. حاجي چفيهاي به رنگ چفيه سعيد هم بر سر داشت. شهيد حمدالله شمسالديني که از بچههاي شوخطبع تخريب بود به گمان اينکه حاج قاسم، سعيد است، طبق معمول شوخيهايش شروع شد و با دست ضربهاي به او زد اما بلافاصله پس از اين کار متوجه شد کسي که با او شوخي کرده حاج قاسم فرمانده لشکر 41 ثارالله است. حاج قاسم چون فهميد اشتباهي رخ داده، حتي سرش را بلند نکرد. پس از اين ماجرا شهيد حمدالله تا چند روز از خجالت حاجي آفتابي نميشد تا چه رسد به اينکه بخواهد معذرتخواهي کند. کفايت، نظم، وظيفهشناسي، تلاش براي موفقيت، خويشتنداري و احتياط در تصميمگيري عناصر پنجمين عامل بزرگ شخصيت است که وجدانيبودن ترجمهاش کردند. ناگفته پيداست که سردار رشيد ايراني مورد بحث ما در اين عامل بيشترين امتياز را کسب ميکند. او که سالها با اتکا بر اين عامل شخصيتي در جنگ هشتساله فرماندهي ممتاز بوده و پس از آن تا سال 1379 در سمت فرماندهي سپاه کرمان مأموريت سخت مبارزه با قاچاقچيان مواد مخدر و اشرار را برعهده داشته و به گواه نزديکانش به خوبي از عهده اين مأموريت برآمده، حدود 20 سال نيز در سمت فرماندهي سپاه قدس ايران با دشمنان
کمينکرده پشت مرزهاي ايران به مبارزه برخاست و البته به سبب همين ويژگيها در تمامي اين سالها مورد تحسين حتي دشمنانش نيز قرار گرفته است. «جان مگواير» افسر سابق سيآياي دراينباره ميگويد: «من يک بار با قاسم سليماني برخورد کردم؛ يک برخورد ناخواسته. او شبيه آن چيزي نيست که از يک فرمانده چريکي انتظار داريد. مردي اتوکشيده و توانمند است و خصوصيتهاي فرماندهي به شکل برجستهاي در او مشهود است؛ يک انسان حرفهاي است». شگفتا و دريغا که تنها مانع پيشروي عامل شخصيتي وجدانيبودن در سردار ايراني، ترور او به دستور رئيسجمهوري بود که بر اساس تحليل مفصل و دقيق دکتر دانپيمک آدامز، روانشناس مشهور آمريکايي، در تمام اين پنج عامل بزرگ شخصيت در نقطه مقابل سردار سليماني قرار دارد. مردي که شخصيتش برخلاف سردار رشيد ايراني داراي سطح بالاي روانرنجوري و برونگرايي و سطح پايين توافقپذيري و وجدانيبودن است. همين تفاوت است که سردار رشيد ايراني در ميانه دي ماه سال 98 با افتخار و ميزان محبوبيت بسيار جهان را وداع ميکند و رئيسجمهور آمريکا با پايينترين سطح محبوبيت، پرخاشگرانه و نااميد، دلواپس آينده سياسي خود است.
روانشناسان شخصيت هشدار ميدهند که شخصيت آدمي بسيار پيچيده است و براي شناخت آن حتما بايد ابزارهاي متعددي مانند آزمونهاي شخصيت، مصاحبههاي باليني و مشاهده علمي داشت تا شايد بتوان اندکي از شخصيت پيچيده هر آدمي را شناخت. اين هشدار را بايد جديتر گرفت. وقتي ميخواهي درباره شخصيتي مانند سردار شهيد قاسم سليماني نظر علمي بدهي باید رازورمز او را بشناسي، چراکه او شخصيتي کمحرف و در سايه بود و اطلاعات چنداني از رفتارها و گفتارهايش در دست نيست تا از آن طريق بتوان شخصيتش را شناخت. اما روانشناسان شخصيت نيز ميدانند که آدمي کنجکاو است و اين کنجکاوي گاه در مورد شخصيتهاي در سايه و ناشناخته بيشتر ميشود، به همين دليل برخي از روانشناسان شخصيت بيان کردهاند در صورتي که با فقدان يا کمبود اطلاعات باليني (نتايج آزمونها يا مصاحبههاي باليني) مواجه شدهايم، ميتوان از منابع ديگر اطلاعاتي نظير رصد رفتارها و گفتارهاي فرد و خاطرات نزديکانش به ويژگيهاي شخصيت او پي برد. حال، سؤال ديگري که مطرح ميشود اين است که اين ويژگيهاي شخصيتي چه هستند؟ روانشناسان شخصيت هر يک از منظري به اين سؤال پاسخ دادهاند. شايد بتوان گفت مهمترين و کاملترين پاسخ را ميتوان در مدل پنج عامل بزرگ شخصيت که دو روانشناس به نامهاي «پل کاستا» و «رابرت مککري» طراحي کردهاند، يافت. اين پنج عامل بزرگ و تعيينکننده شخصيت آدمي عبارتند از: «روانرنجوري (N)، برونگرايي (E)، گشودهبودن به تجربههاي جديد (O)، توافقپذيري (A) و وجدانيبودن (C)». حال با توجه به منابع اطلاعاتي موجود ميتوان شخصيت سردار قاسم سليماني را در اين پنج عامل بررسي کرد.
در عامل روانرنجوري، شش ويژگي بررسي ميشود: اضطراب، خشم، افسردگي، شرم، تکانشگري و آسيبپذيري در برابر استرس. تصاوير و فيلمهاي منتشرشده از فرمانده سپاه قدس ايران، گواه قطعي است بر اينکه سطح اضطراب و افسردگي و آسيبپذيرياش در برابر استرس در سطح بسيار پايينی قرار دارد. لبخندهاي هميشگي او و آرامش نهفته در رفتار و گفتارش نشانمان ميدهد اين فرمانده محبوب ايراني در وضعيتهاي نظامي پرالتهابي که سالها تجربه کرده، تحت کنترل پنج ويژگي اضطراب، خشم، افسردگي، شرم و تکانشگري قرار نميگيرد و نيز، استرسهاي طبيعي وظايف خطير او نتوانستهاند او را از ميدان بهدر کنند. اظهارات ژنرال بازنشسته ارتش آمريکا، استنلي مککريستال، اين موضوع را به خوبي روشن ميکند: «او (سليماني) کارهايش را با آرامش و اثربخشي فوقالعاده انجام ميدهد».
يا در روايتي ديگر، ناظم دباغ، نماينده حکومت اقليم کردستان در ايران ميگويد: «آرامش ايشان (سليماني) را فقط بايد در جلسات ببينيد. او به شکلي باورنکردني آرام است. نميدانم چطور بيشتر توضيح بدهم». در بررسي عامل برونگرايي ميتوان با اتکا به حضور اندک سردار سليماني در رسانهها و علاقه او به بودن در سايه حدس زد که درونگرايياش بر برونگرايي غالب است.
به دليل همين سطح بالاي درونگرايي است که چند رسانه خارجي عنوان «ژنرال نخبه و مرموز ايراني» را به او دادهاند. به گواه دوستان و نزديکانش، سردار سليماني در تمامي جلسات، مختصر و مفيد سخن ميگفت و ميل برونگرايان به پرحرفي و رفتارهاي نمايشي پرهياهو در او ديده نميشد.
ناظم دباغ دراينباره ميگويد: «او حرفوحديثش را طول نميدهد. حرفزدنش سريع، مختصر و مفيد است». البته درونگرايي بالاي فرمانده محبوب ايراني ماهيتي متناقض دارد؛ فرمانده سپاه قدس ايران با وجود نقش فعالي که ايفا ميکرد، بسيار کم در رسانهها حضور داشت. حضور چندسال اخير او در رسانهها نيز به نظر نميرسد به ميل خود باشد و از سر ضرورت بود. قرارنگرفتن در کانون توجه، آن هم از سوي شخصيتي مانند سردار قاسم سليماني که حضوري فعال و مهم در عرصه عراق و مبارزه با داعش داشته و نامش بارها توسط مقامات سياسي غربي و رسانهها برده شده، شخصيتي رازگونه به او داده است که گاه روايتهايي که درستي و نادرستياش را نميتوان اثبات کرد بر سر دهانها ميافتاد و او که از قرارگرفتن در کانون توجه دوري ميکرد، توجهي دوچندان و گاه صدچندان ميديد. «دکستر فيلکينز»، نويسنده مجله آمريکايي نيويورکر، در گزارش بيش از ۱۰ هزار کلمهاياش در معرفي اين فرمانده ايراني، به او لقب «فرمانده سايهها»(Shadow Commander) يا «فرمانده پنهان» را داد.
در بررسي عامل گشودگي به تجربههاي جديد و با نظر به شواهد و اطلاعات موجود از فعاليتهاي سردار قاسم سليماني ميتوان دريافت اين فرمانده سپاه قدس در سطح بالاي اين عامل قرار دارد، چراکه انتخاب فرماندهي نيرويي که در زمينهاي ناشناخته با دشمنان ميجنگد، مهمترين گواه براي اين مدعاست. ژنرال مککريستال در اين زمينه ميگويد:
در محيطهاي مختلفي عمليات داشته که هيچ ژنرال آمريکايي با هر ميزان آزادي عملي، نداشته است. کاستا و مک کري، شش ويژگي اعتماد، صراحت، نوعدوستي، همراهي، تواضع و دلرحمي را جزء عامل توافقپذيري برشمردهاند. با بررسي رفتار و گفتار سردار ايراني و نيز اظهارات افرادي که او را به خوبي ميشناسند، ميتوان نتيجه گرفت که حاج قاسم سليماني در عامل توافقپذيري سطح بالايي را از خود نشان ميدهد که البته در نظرگاه اول شايد براي يک فرمانده عاليرتبه نظامي بعيد به نظر برسد. فرماندهان نظامي غالبا خودرأي و مستبدند و هيچ اعتقادي به مشورت و مذاکره ندارند. اما اين موارد در رفتارها و گفتارهاي قاسم سليماني مشاهده نميشود.خاطره سيفالله شمسالدينيمقدم از رزمندگان غواص لشکر 41 ثارالله استان کرمان نيز روايتگر سطح بالاي توافقپذيري سردار سليماني است:در نهر بلامه مشغول تمرين آبي بوديم. حسينيهاي بود که بچهها براي اقامه نماز و خواندن ادعيه و عبادات آنجا حاضر ميشدند. «سعيد» يکي از همرزمان شهيد حمدالله شمسالديني هميشه گوشهاي معين از نمازخانه مشغول قرائت قرآن و دعا ميشد. يک روز، قبل از اينکه در حسينيه حاضر شود حاج قاسم جاي او نشسته و
سرش روي کتاب دعا خم بود. حاجي چفيهاي به رنگ چفيه سعيد هم بر سر داشت. شهيد حمدالله شمسالديني که از بچههاي شوخطبع تخريب بود به گمان اينکه حاج قاسم، سعيد است، طبق معمول شوخيهايش شروع شد و با دست ضربهاي به او زد اما بلافاصله پس از اين کار متوجه شد کسي که با او شوخي کرده حاج قاسم فرمانده لشکر 41 ثارالله است. حاج قاسم چون فهميد اشتباهي رخ داده، حتي سرش را بلند نکرد. پس از اين ماجرا شهيد حمدالله تا چند روز از خجالت حاجي آفتابي نميشد تا چه رسد به اينکه بخواهد معذرتخواهي کند. کفايت، نظم، وظيفهشناسي، تلاش براي موفقيت، خويشتنداري و احتياط در تصميمگيري عناصر پنجمين عامل بزرگ شخصيت است که وجدانيبودن ترجمهاش کردند. ناگفته پيداست که سردار رشيد ايراني مورد بحث ما در اين عامل بيشترين امتياز را کسب ميکند. او که سالها با اتکا بر اين عامل شخصيتي در جنگ هشتساله فرماندهي ممتاز بوده و پس از آن تا سال 1379 در سمت فرماندهي سپاه کرمان مأموريت سخت مبارزه با قاچاقچيان مواد مخدر و اشرار را برعهده داشته و به گواه نزديکانش به خوبي از عهده اين مأموريت برآمده، حدود 20 سال نيز در سمت فرماندهي سپاه قدس ايران با دشمنان
کمينکرده پشت مرزهاي ايران به مبارزه برخاست و البته به سبب همين ويژگيها در تمامي اين سالها مورد تحسين حتي دشمنانش نيز قرار گرفته است. «جان مگواير» افسر سابق سيآياي دراينباره ميگويد: «من يک بار با قاسم سليماني برخورد کردم؛ يک برخورد ناخواسته. او شبيه آن چيزي نيست که از يک فرمانده چريکي انتظار داريد. مردي اتوکشيده و توانمند است و خصوصيتهاي فرماندهي به شکل برجستهاي در او مشهود است؛ يک انسان حرفهاي است». شگفتا و دريغا که تنها مانع پيشروي عامل شخصيتي وجدانيبودن در سردار ايراني، ترور او به دستور رئيسجمهوري بود که بر اساس تحليل مفصل و دقيق دکتر دانپيمک آدامز، روانشناس مشهور آمريکايي، در تمام اين پنج عامل بزرگ شخصيت در نقطه مقابل سردار سليماني قرار دارد. مردي که شخصيتش برخلاف سردار رشيد ايراني داراي سطح بالاي روانرنجوري و برونگرايي و سطح پايين توافقپذيري و وجدانيبودن است. همين تفاوت است که سردار رشيد ايراني در ميانه دي ماه سال 98 با افتخار و ميزان محبوبيت بسيار جهان را وداع ميکند و رئيسجمهور آمريکا با پايينترين سطح محبوبيت، پرخاشگرانه و نااميد، دلواپس آينده سياسي خود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.