|

اكنون لحظه تصميم‌گيري درباره خاورميانه است

از زمان پايان جنگ جهاني دوم، سه دليل اصلي سياست خاورميانه‌اي آمريكا را شكل داده‌اند؛ تضمين جريان آزاد منابع انرژي از منطقه، كمك به حفظ امنيت اسرائيل و اطمينان از اينكه هيچ كشور و گروهي نمي‌تواند قدرت آمريكا را در منطقه به چالش بكشد. به‌عبارت‌ديگر به غير از دلايل استراتژيك، تاريخي و اخلاقي و روابط ويژه سياسي واشنگتن با تل‌آويو، نفت مهم‌ترين دليل حضور آمريكا در خاورميانه بوده است.
در اوايل سال 1945ميلادي بعد از ديدار فرانكلين روزولت، رئيس‌جمهوري وقت آمريكا با ملك عبدالعزيز، پادشاه عربستان، آمريكا سياست‌هايی را در دستور كار خود قرار داده تا صادرات نفت از خاورميانه تضمين شود. در حقيقت عمليات طوفان صحرا در سال 1991 «جنگ براي نفت» نبود بلكه جنگي براي محافظت از جريان آزاد انرژي از منطقه خاورميانه بود. جورج بوش در آن زمان به‌خوبي روشن كرد كه دلايل خاصي براي اعزام 540 هزار نيروي آمريكايي به عربستان و پس از آن فشار بر صدام حسين، ديكتاتور عراق، براي پايان دادن به جنگ با كويت وجود دارد. آمريكا به‌خوبي مي‌دانست كه صدام در صورت پيروزي در اين جنگ، به تهديدي براي اسرائيل و عربستان تبديل مي‌شد كه در نهايت هژموني آمريكا در منطقه را به چالش مي‌كشيد. دقيقا به همين دليل بوش در چرخشي آشكار در تابستان 1990 خطاب به بغداد گفت «اين ايستادگي نيست بلكه تجاوزي است آشكار». اما اكنون خاورميانه در شرايط متفاوتي قرار دارد. «دیوید هرست»، روزنامه‌نگار و نویسنده سرشناس بريتانيايي به حوادثی اشاره می‌کند که سال آینده خاورمیانه را تحت تأثیر قرار خواهد داد. دیوید هرست دراین‌باره می‌نویسد سال جدید و دهه جدید حاصلی جز انزوای بیشتر برای ما نخواهد داشت. جهان غرب روزگاری الگویی برای پیشرفت بود اما اکنون دچار بحران سیاسی عمیقی شده است.
او اين‌گونه ادامه مي‌دهد كه انتخاب دوباره دونالد ترامپ در سال جدید میلادی آثاری عمیق بر خاورمیانه خواهد گذاشت. فقدان یک سیاست یکپارچه و پیش‌بینی‌ناپذیر بودن سیاست‌های ترامپ بر تمام کنشگران منطقه از جمله ایران، ترکیه و اسرائیل تأثیر خواهد گذاشت. به گفته هرست، این منطقه در آستانه یک انفجار است و انجام یک اقدام نظامی غیرقابل‌پیش‌بینی بوده و منطقه آن‌چنان بی‌ثبات است که تا آستانه یک جنگ سوم در خلیج فارس فاصله‌ای ندارد. به همین دلیل آمریکایی‌ها نگران هستند و تلاش وافری می‌کنند تا قطر را دوباره به جبهه خود بازگردانند و تلاش می‌کنند بر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان فشار آورند تا گفت‌وگوهایی را به قصد خاتمه‌دادن به محاصره اقتصادی دوساله قطر شروع کند.
«ارکو کارنیلوس»، دیپلمات ایتالیایی نیز بر اين باور است كه خاورمیانه در سال 2020 صحنه کشمکش طولانی‌مدت بین دو ائتلاف ناتوی عربی به رهبری آمریکا، عربستان، امارات و مصر از یک‌سو و محور مقاومت متشکل از ایران، سوریه، حزب‌الله و نيروهاي طرفدار ایران در عراق و یمن از سوی دیگر خواهد بود. هریک از این ائتلاف‌ها تلاش می‌کنند رهبری منطقه را به ‌دست گیرند. «حارث حسن» یکی از پژوهشگران مرکز مطالعات خاورمیانه کارنیگی نیز می‌نویسد: سال 2019 شاهد بزرگ‌ترین صحنه اعتراضات ضدحکومتی در کشورهای مختلف از عراق گرفته تا لبنان بود. فقدان یک روند عمیق اصلاحات در این کشورها موجب می‌شود تا بر آتش اعتراضات بیشتر دامن زده شود. بااین‌حال به نوشته حارث حسن انتخاب نخبگان جدید سیاسی روند حوادث را در این کشورها رقم خواهد زد.
آمریکا فقط در مواقع بحران به دنبال اطمینان از بازبودن شیر نفت نبوده است بلکه رویکرد کلی این کشور در این منطقه، از دیپلماسی تجارت عادی ‌ تا امور مهم مانند حفظ سیاست «مهار دوگانه» و حتی توافق برجام، در راستای تأمین امنیت نفت‌کش‌های عبوری از تنگه هرمز بوده است اما با پیشرفت فناوری‌های انرژی جایگزین، وسایل الکتریکی و باتری‌های بهتر و ارزان‌تر، اهمیت نفت برای آمریکا احتمالا تغییر می‌کند؛ هرچند هم‌زمان منابع انرژی خاورمیانه همچنان برای منافع آمریکا اهمیت دارد؛ چراكه رشد اقتصاد آمریکا و جهان (که پیوندی ناگسستنی دارند) همچنان بر منابع کربن استوار است. به همین علت، دولت ترامپ در پاسخ به تهدیدها علیه این منافع حیاتی نمي‌تواند بيش از اندازه سكوت كند. البته هیچ سیاستی عاری از خطر نیست و خطر جنگ گسترده منطقه‌ای زیاد است اما مخالفان آمريكا اكنون در حال محك‌زدن منطق کلی سرمایه‌گذاری آمریکا در خاورمیانه طی 70 سال گذشته هستند.

از زمان پايان جنگ جهاني دوم، سه دليل اصلي سياست خاورميانه‌اي آمريكا را شكل داده‌اند؛ تضمين جريان آزاد منابع انرژي از منطقه، كمك به حفظ امنيت اسرائيل و اطمينان از اينكه هيچ كشور و گروهي نمي‌تواند قدرت آمريكا را در منطقه به چالش بكشد. به‌عبارت‌ديگر به غير از دلايل استراتژيك، تاريخي و اخلاقي و روابط ويژه سياسي واشنگتن با تل‌آويو، نفت مهم‌ترين دليل حضور آمريكا در خاورميانه بوده است.
در اوايل سال 1945ميلادي بعد از ديدار فرانكلين روزولت، رئيس‌جمهوري وقت آمريكا با ملك عبدالعزيز، پادشاه عربستان، آمريكا سياست‌هايی را در دستور كار خود قرار داده تا صادرات نفت از خاورميانه تضمين شود. در حقيقت عمليات طوفان صحرا در سال 1991 «جنگ براي نفت» نبود بلكه جنگي براي محافظت از جريان آزاد انرژي از منطقه خاورميانه بود. جورج بوش در آن زمان به‌خوبي روشن كرد كه دلايل خاصي براي اعزام 540 هزار نيروي آمريكايي به عربستان و پس از آن فشار بر صدام حسين، ديكتاتور عراق، براي پايان دادن به جنگ با كويت وجود دارد. آمريكا به‌خوبي مي‌دانست كه صدام در صورت پيروزي در اين جنگ، به تهديدي براي اسرائيل و عربستان تبديل مي‌شد كه در نهايت هژموني آمريكا در منطقه را به چالش مي‌كشيد. دقيقا به همين دليل بوش در چرخشي آشكار در تابستان 1990 خطاب به بغداد گفت «اين ايستادگي نيست بلكه تجاوزي است آشكار». اما اكنون خاورميانه در شرايط متفاوتي قرار دارد. «دیوید هرست»، روزنامه‌نگار و نویسنده سرشناس بريتانيايي به حوادثی اشاره می‌کند که سال آینده خاورمیانه را تحت تأثیر قرار خواهد داد. دیوید هرست دراین‌باره می‌نویسد سال جدید و دهه جدید حاصلی جز انزوای بیشتر برای ما نخواهد داشت. جهان غرب روزگاری الگویی برای پیشرفت بود اما اکنون دچار بحران سیاسی عمیقی شده است.
او اين‌گونه ادامه مي‌دهد كه انتخاب دوباره دونالد ترامپ در سال جدید میلادی آثاری عمیق بر خاورمیانه خواهد گذاشت. فقدان یک سیاست یکپارچه و پیش‌بینی‌ناپذیر بودن سیاست‌های ترامپ بر تمام کنشگران منطقه از جمله ایران، ترکیه و اسرائیل تأثیر خواهد گذاشت. به گفته هرست، این منطقه در آستانه یک انفجار است و انجام یک اقدام نظامی غیرقابل‌پیش‌بینی بوده و منطقه آن‌چنان بی‌ثبات است که تا آستانه یک جنگ سوم در خلیج فارس فاصله‌ای ندارد. به همین دلیل آمریکایی‌ها نگران هستند و تلاش وافری می‌کنند تا قطر را دوباره به جبهه خود بازگردانند و تلاش می‌کنند بر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان فشار آورند تا گفت‌وگوهایی را به قصد خاتمه‌دادن به محاصره اقتصادی دوساله قطر شروع کند.
«ارکو کارنیلوس»، دیپلمات ایتالیایی نیز بر اين باور است كه خاورمیانه در سال 2020 صحنه کشمکش طولانی‌مدت بین دو ائتلاف ناتوی عربی به رهبری آمریکا، عربستان، امارات و مصر از یک‌سو و محور مقاومت متشکل از ایران، سوریه، حزب‌الله و نيروهاي طرفدار ایران در عراق و یمن از سوی دیگر خواهد بود. هریک از این ائتلاف‌ها تلاش می‌کنند رهبری منطقه را به ‌دست گیرند. «حارث حسن» یکی از پژوهشگران مرکز مطالعات خاورمیانه کارنیگی نیز می‌نویسد: سال 2019 شاهد بزرگ‌ترین صحنه اعتراضات ضدحکومتی در کشورهای مختلف از عراق گرفته تا لبنان بود. فقدان یک روند عمیق اصلاحات در این کشورها موجب می‌شود تا بر آتش اعتراضات بیشتر دامن زده شود. بااین‌حال به نوشته حارث حسن انتخاب نخبگان جدید سیاسی روند حوادث را در این کشورها رقم خواهد زد.
آمریکا فقط در مواقع بحران به دنبال اطمینان از بازبودن شیر نفت نبوده است بلکه رویکرد کلی این کشور در این منطقه، از دیپلماسی تجارت عادی ‌ تا امور مهم مانند حفظ سیاست «مهار دوگانه» و حتی توافق برجام، در راستای تأمین امنیت نفت‌کش‌های عبوری از تنگه هرمز بوده است اما با پیشرفت فناوری‌های انرژی جایگزین، وسایل الکتریکی و باتری‌های بهتر و ارزان‌تر، اهمیت نفت برای آمریکا احتمالا تغییر می‌کند؛ هرچند هم‌زمان منابع انرژی خاورمیانه همچنان برای منافع آمریکا اهمیت دارد؛ چراكه رشد اقتصاد آمریکا و جهان (که پیوندی ناگسستنی دارند) همچنان بر منابع کربن استوار است. به همین علت، دولت ترامپ در پاسخ به تهدیدها علیه این منافع حیاتی نمي‌تواند بيش از اندازه سكوت كند. البته هیچ سیاستی عاری از خطر نیست و خطر جنگ گسترده منطقه‌ای زیاد است اما مخالفان آمريكا اكنون در حال محك‌زدن منطق کلی سرمایه‌گذاری آمریکا در خاورمیانه طی 70 سال گذشته هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.