|

در تاریکخانه ذهن

شرق: «نیم‌قرن بعد، وقتی ردپای عمر روی غبار خاطره‌ها پیداست، دفترچه یادداشتی پیدا می‌کنید از روزهای گمشده جوانی‌تان و کلمه به کلمه و خط به خط همه آنچه را گرد فراموشی گرفته بود مرور می‌کنید». داستان‌هاي پاتريك موديانو، نويسنده مشهور فرانسوي سرشار از اين فراموشي‌ها و خاطرات است. درست مانند داستان «ژان»، شخصيت اصلي رمان «پرسه‌های شبانه» كه در روزهای جوانی‌اش با دختر مرموزی آشنا می‌شود و بعد از گذشت نیم‌قرن تلاش مي‌كند تا ردپایی از او بیابد، اما پاریس كنوني با پاریس پنجاه سال پیش فرق عمده‌اي دارد و يافتن كسي از گذشته‌ها در آن بسيار دشوار است، آن‌هم با چند نشانه‌اي كه او در دفتر خاطراتش پيدا كرده است. اين يكي از داستان‌هاي موديانو است كه در مجموعه‌آثار پاتریک مودیانو در نشر نگاه به چاپ رسيده است. در این مجموعه قابدار چهار کتاب ديگر از پاتریک مودیانو نيز جاي گرفته كه نازنین عرب آنها را از متن فرانسه به فارسي برگردانده است. «من پاتریک مودیانو هستم»، «خاطرات خفته»، «تا تو در این خیابان‌ها گم نشوی» و «بهار لعنتی» عناوين اين كتاب‌ها هستند. پيش از هر چيز مقدمه مترجم درباره آشنايي‌اش با موديانو خواندني است، او مي‌نويسد: «با مودیانو وقتی آشنا شدم که دیگر در فرانسه زندگی نمی‌کردم. برای من که جوانی‌ام را در آنجا گذرانده‌ام دوری از فرانسه سخت بود و هست. هنوز هم دلتنگ آن روزها می‌شوم. از تنهایی روزهایم در فرانسه که بگذریم، هر آنچه گذرانده‌ام، از شیرین‌ترین خاطرات زندگی‌ام محسوب می‌شود. من نیز همچون اکثر شخصیت‌های رمان‌های مودیانو، خلوت تنهایی‌ام را پشت صدای قدم‌هایم بر سنگفرش‌های محله‌های قدیمی پاریس پنهان می‌‌کردم...» شايد مترجم به اين دليل سراغ ترجمه آثار موديانو مي‌رود كه حس مي‌كند با شخصيت‌هاي اين نويسنده نسبتي دارد. «مودیانو با من از من می‌گوید. خودم را در تک‌تک شخصیت‌های اصلی رمان‌هایش می‌بینم. سرگشتگی شخصیت‌هایش را دوست دارم، رمزآلود هستند و عجیب و غریب. آدم‌هایی که مسیر زندگی‌شان با همه فرق دارد و همین وجه تمایز آنهاست با سایرین». داستانِ «پرسه‌هاي شبانه» هم روايت يكي از همين آدم‌هاست و اين‌طور آغاز مي‌شود: «ولی من هیچ‌یک از آن اتفاقات را خواب ندیدم... گاه می‌شود که در خیابان با تعجب به خودم می‌آیم و می‌بینم در حال گفتن این جمله‌ام. گویی صدای شخص دیگری را می‌شنوم. صدایی ناموزون. نام‌ها را به یاد نمی‌آورم. فقط چند چهره با کمی جزئیات. دیگر کسی را ندارم تا درباره این‌ موضوع با او صحبت کنم. یکی‌ دو شاهد زنده باید هنوز وجود داشته باشند ولی قطعاً، همه‌چیز را فراموش کرده‌اند. از اینها گذشته همیشه آخر کار فکر می‌کنم که هیچ‌گاه اساسا شاهدی وجود داشته است؟ نه! من خواب ندیدم. دلیلش هم دفترچه‌ یادداشت قدیمی سیاه‌رنگی است که پر از نوشته‌های من است. در این غباری که ذهنم را فرا گرفته به کلماتی دقیق احتیاج دارم. به سراغ لغت‌نامه می‌روم... یادداشت: نوشته‌ای کوتاه که آن را می‌نویسیم تا چیزی را به‌خاطر بسپاریم...».
موديانو در كتاب ديگرش، «من پاتریک مودیانو هستم» سراغ زندگي خودش مي‌رود: پاتريك و رودي، برادرش و سختي‌هايي كه در كودكي بر او رفته است. اين كتاب، داستان زندگی پاتریک مودیانو است، روايت تنهایی‌ها و سختی‌های کودکی‌اش، مادری که کم گذاشت، پدری که رهایش کرد و پرسش‌هايي که تا همیشه بی‌جواب ماند. موديانو در اين كتاب از خاطرات تلخ و شیرین خود از پاریس بعد از جنگ جهانی دوم مي‌نويسد، از زندگی‌های آشفته‌ آدم‌ها در اروپای جنگ‌زده‌ دهه‌ پنجاه میلادی و دست‌و‌پازدن برای زندگی. به تعبير ديگر، «من پاتریک مودیانو هستم» داستان جدال آدم‌هاست با سرنوشت‌هایشان، يا چنان‌كه خودش مي‌نويسد «این قصه‌ای از گذشته نیست. قصه امروز هزاران، شاید هم میلیون‌ها کودکی است که در کنج سیاه‌خانه‌ای به این دنیا می‌آیند. بعد هم در همین دنیا کم و فراموش می‌شوند، بدون خنده کودکانه‌ای، بدون گریه‌ای و حتی بدون فریادی. یکی از آنها شاید روزی قلم به دست گیرد و برایمان بنویسد از روزهای کودکی‌های ناتمام در محله‌های شهری پرهیاهو».
كتاب بعدي اين مجموعه با عنوان «خاطرات خفته»، روايت سه زن است، سه خاطره، سه دوره از زندگی. پاتریک مودیانو در اين رمان باز سراغ مفهوم فراموشی و یادآوری رفته است. داستان اين‌طور آغاز مي‌شود: «یک روز که کنار یکی از کانال‌های پاریس قدم می‌زدم عنوان کتابی توجهم را به خود جلب کرد، موعد دیدارها. من هم یک‌زمانی موعد دیداری داشتم، سال‌ها پیش. آن روزها خیلی از تنهایی می‌ترسیدم، تنهایی نه به معنای این که با خودم تنها باشم، نه، این حس وقتی کنار دوستان تازه‌ام بودم به سراغم می‌آمد، دوستانی که تازه با آنها آشنا شده بودم. در چنین وقت‌هایی برای اینکه به خودم اطمینان خاطر بدهم مدام با خودم تکرار می‌کردم: بالاخره فرصتی پیدا می‌کنم و از شرشان خلاص می‌شوم. چندنفری بین آنها بودند که حتی نمی‌توانستم تصور کنم ممکن است من را به چه راه‌هایی بکشانند. سراشیبی سقوط بسیار لغزنده‌ای بود».
«تا تو در این خیابان‌ها گم نشوی» هم تِم مشتركي با اين داستان‌ها دارد: دفترچه تلفنی بی‌وقت پیدا می‌شود و ریتمِ کُند روزهای گرم تابستان کهنسالی «ژان داراگان» را به هم می‌ریزد. «آنی آستران نام زنی است که ناخواسته از بین تمامی نام‌ها و نوشته‌ها از هزارتوی پرونده‌ای جنایی سر بیرون می‌آورد و مثل یک چراغ‌قوه نور می‌اندازد به قسمت تاریکی از زندگی ژان داراگان، همان قسمتی که او موفق شده بود تمام این سال‌ها در تاریکخانه فراموشی حبس‌شان کند. و این قصه شرح جست‌وجویی است برای به‌یادآوردن آنی». سرانجام كتاب «بهار لعنتی» داستان زندگي مرد جوانی است که روزی در یکی از کافه‌های پاریس با عکاسی به نام «فرانسیس ژانسن» آشنا می‌شود و این آشنایی به دوستي آنان منجر مي‌شود. مرد جوان تصمیم می‌گیرد تا فهرستی از تمام عکس‌های ژانسن درست كند تا حاصل عمر هنري او راحت به فراموشی سپرده نشود. ژانسن اما یک روز بدون خداحافظی آتلیه‌اش را ترک می‌کند و برای همیشه ناپديد مي‌شود. از تمام آن سه ماه دوستي تنها دفترچه‌ خاطراتي برجاي می‌ماند.

شرق: «نیم‌قرن بعد، وقتی ردپای عمر روی غبار خاطره‌ها پیداست، دفترچه یادداشتی پیدا می‌کنید از روزهای گمشده جوانی‌تان و کلمه به کلمه و خط به خط همه آنچه را گرد فراموشی گرفته بود مرور می‌کنید». داستان‌هاي پاتريك موديانو، نويسنده مشهور فرانسوي سرشار از اين فراموشي‌ها و خاطرات است. درست مانند داستان «ژان»، شخصيت اصلي رمان «پرسه‌های شبانه» كه در روزهای جوانی‌اش با دختر مرموزی آشنا می‌شود و بعد از گذشت نیم‌قرن تلاش مي‌كند تا ردپایی از او بیابد، اما پاریس كنوني با پاریس پنجاه سال پیش فرق عمده‌اي دارد و يافتن كسي از گذشته‌ها در آن بسيار دشوار است، آن‌هم با چند نشانه‌اي كه او در دفتر خاطراتش پيدا كرده است. اين يكي از داستان‌هاي موديانو است كه در مجموعه‌آثار پاتریک مودیانو در نشر نگاه به چاپ رسيده است. در این مجموعه قابدار چهار کتاب ديگر از پاتریک مودیانو نيز جاي گرفته كه نازنین عرب آنها را از متن فرانسه به فارسي برگردانده است. «من پاتریک مودیانو هستم»، «خاطرات خفته»، «تا تو در این خیابان‌ها گم نشوی» و «بهار لعنتی» عناوين اين كتاب‌ها هستند. پيش از هر چيز مقدمه مترجم درباره آشنايي‌اش با موديانو خواندني است، او مي‌نويسد: «با مودیانو وقتی آشنا شدم که دیگر در فرانسه زندگی نمی‌کردم. برای من که جوانی‌ام را در آنجا گذرانده‌ام دوری از فرانسه سخت بود و هست. هنوز هم دلتنگ آن روزها می‌شوم. از تنهایی روزهایم در فرانسه که بگذریم، هر آنچه گذرانده‌ام، از شیرین‌ترین خاطرات زندگی‌ام محسوب می‌شود. من نیز همچون اکثر شخصیت‌های رمان‌های مودیانو، خلوت تنهایی‌ام را پشت صدای قدم‌هایم بر سنگفرش‌های محله‌های قدیمی پاریس پنهان می‌‌کردم...» شايد مترجم به اين دليل سراغ ترجمه آثار موديانو مي‌رود كه حس مي‌كند با شخصيت‌هاي اين نويسنده نسبتي دارد. «مودیانو با من از من می‌گوید. خودم را در تک‌تک شخصیت‌های اصلی رمان‌هایش می‌بینم. سرگشتگی شخصیت‌هایش را دوست دارم، رمزآلود هستند و عجیب و غریب. آدم‌هایی که مسیر زندگی‌شان با همه فرق دارد و همین وجه تمایز آنهاست با سایرین». داستانِ «پرسه‌هاي شبانه» هم روايت يكي از همين آدم‌هاست و اين‌طور آغاز مي‌شود: «ولی من هیچ‌یک از آن اتفاقات را خواب ندیدم... گاه می‌شود که در خیابان با تعجب به خودم می‌آیم و می‌بینم در حال گفتن این جمله‌ام. گویی صدای شخص دیگری را می‌شنوم. صدایی ناموزون. نام‌ها را به یاد نمی‌آورم. فقط چند چهره با کمی جزئیات. دیگر کسی را ندارم تا درباره این‌ موضوع با او صحبت کنم. یکی‌ دو شاهد زنده باید هنوز وجود داشته باشند ولی قطعاً، همه‌چیز را فراموش کرده‌اند. از اینها گذشته همیشه آخر کار فکر می‌کنم که هیچ‌گاه اساسا شاهدی وجود داشته است؟ نه! من خواب ندیدم. دلیلش هم دفترچه‌ یادداشت قدیمی سیاه‌رنگی است که پر از نوشته‌های من است. در این غباری که ذهنم را فرا گرفته به کلماتی دقیق احتیاج دارم. به سراغ لغت‌نامه می‌روم... یادداشت: نوشته‌ای کوتاه که آن را می‌نویسیم تا چیزی را به‌خاطر بسپاریم...».
موديانو در كتاب ديگرش، «من پاتریک مودیانو هستم» سراغ زندگي خودش مي‌رود: پاتريك و رودي، برادرش و سختي‌هايي كه در كودكي بر او رفته است. اين كتاب، داستان زندگی پاتریک مودیانو است، روايت تنهایی‌ها و سختی‌های کودکی‌اش، مادری که کم گذاشت، پدری که رهایش کرد و پرسش‌هايي که تا همیشه بی‌جواب ماند. موديانو در اين كتاب از خاطرات تلخ و شیرین خود از پاریس بعد از جنگ جهانی دوم مي‌نويسد، از زندگی‌های آشفته‌ آدم‌ها در اروپای جنگ‌زده‌ دهه‌ پنجاه میلادی و دست‌و‌پازدن برای زندگی. به تعبير ديگر، «من پاتریک مودیانو هستم» داستان جدال آدم‌هاست با سرنوشت‌هایشان، يا چنان‌كه خودش مي‌نويسد «این قصه‌ای از گذشته نیست. قصه امروز هزاران، شاید هم میلیون‌ها کودکی است که در کنج سیاه‌خانه‌ای به این دنیا می‌آیند. بعد هم در همین دنیا کم و فراموش می‌شوند، بدون خنده کودکانه‌ای، بدون گریه‌ای و حتی بدون فریادی. یکی از آنها شاید روزی قلم به دست گیرد و برایمان بنویسد از روزهای کودکی‌های ناتمام در محله‌های شهری پرهیاهو».
كتاب بعدي اين مجموعه با عنوان «خاطرات خفته»، روايت سه زن است، سه خاطره، سه دوره از زندگی. پاتریک مودیانو در اين رمان باز سراغ مفهوم فراموشی و یادآوری رفته است. داستان اين‌طور آغاز مي‌شود: «یک روز که کنار یکی از کانال‌های پاریس قدم می‌زدم عنوان کتابی توجهم را به خود جلب کرد، موعد دیدارها. من هم یک‌زمانی موعد دیداری داشتم، سال‌ها پیش. آن روزها خیلی از تنهایی می‌ترسیدم، تنهایی نه به معنای این که با خودم تنها باشم، نه، این حس وقتی کنار دوستان تازه‌ام بودم به سراغم می‌آمد، دوستانی که تازه با آنها آشنا شده بودم. در چنین وقت‌هایی برای اینکه به خودم اطمینان خاطر بدهم مدام با خودم تکرار می‌کردم: بالاخره فرصتی پیدا می‌کنم و از شرشان خلاص می‌شوم. چندنفری بین آنها بودند که حتی نمی‌توانستم تصور کنم ممکن است من را به چه راه‌هایی بکشانند. سراشیبی سقوط بسیار لغزنده‌ای بود».
«تا تو در این خیابان‌ها گم نشوی» هم تِم مشتركي با اين داستان‌ها دارد: دفترچه تلفنی بی‌وقت پیدا می‌شود و ریتمِ کُند روزهای گرم تابستان کهنسالی «ژان داراگان» را به هم می‌ریزد. «آنی آستران نام زنی است که ناخواسته از بین تمامی نام‌ها و نوشته‌ها از هزارتوی پرونده‌ای جنایی سر بیرون می‌آورد و مثل یک چراغ‌قوه نور می‌اندازد به قسمت تاریکی از زندگی ژان داراگان، همان قسمتی که او موفق شده بود تمام این سال‌ها در تاریکخانه فراموشی حبس‌شان کند. و این قصه شرح جست‌وجویی است برای به‌یادآوردن آنی». سرانجام كتاب «بهار لعنتی» داستان زندگي مرد جوانی است که روزی در یکی از کافه‌های پاریس با عکاسی به نام «فرانسیس ژانسن» آشنا می‌شود و این آشنایی به دوستي آنان منجر مي‌شود. مرد جوان تصمیم می‌گیرد تا فهرستی از تمام عکس‌های ژانسن درست كند تا حاصل عمر هنري او راحت به فراموشی سپرده نشود. ژانسن اما یک روز بدون خداحافظی آتلیه‌اش را ترک می‌کند و برای همیشه ناپديد مي‌شود. از تمام آن سه ماه دوستي تنها دفترچه‌ خاطراتي برجاي می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.